Thái Nguyên

Đối với các định nghĩa khác, xem Thái Nguyên (định hướng).

Thái Nguyên
Tỉnh
Biểu trưng
Đường Đội Cấn, phường Phan Đình Phùng Hồ Ba Bể Đồi trà tại La Bằng P. Đức Xuân - Bắc Kạn Hồ Núi Cốc Cổng Tam Quan, đường Bắc Sơn Bảo tàng Văn hóa các Dân tộc VN
Biệt danh	Xứ Trà
Tên cũ	Bắc Thái, Bắc Kạn
Hành chính
Quốc gia	Việt Nam
Vùng	Đông Bắc Bộ (địa lý)
Trung tâm hành chính	Phường Phan Đình Phùng
Trụ sở UBND	Số 18, đường Nha Trang, phường Phan Đình Phùng
Phân chia hành chính	15 phường, 77 xã
Thành lập	4 tháng 11 năm 1831
Đại biểu Quốc hội	10 đại biểu
Tổ chức lãnh đạo
Bí thư Tỉnh ủy	Trịnh Xuân Trường
Chủ tịch UBND	Vương Quốc Tuấn
Chủ tịch HĐND	Bùi Văn Lương
Chủ tịch UBMTTQ	Đinh Quang Tuyên
Chánh án TAND	Bùi Đức Thuận
Viện trưởng VKSND	Nguyễn Thị Mai Lập
Địa lý
Tọa độ: 21°33′51″B 105°52′46″Đ
Vị trí tỉnh Thái Nguyên trên bản đồ Việt Nam Vị trí tỉnh Thái Nguyên trên bản đồ Việt Nam
Diện tích	8.375,21 km²
Dân số (2025)
Tổng cộng	1.799.489 người
Thành thị	622.529 người (34,59%)
Nông thôn	1.176.960 người (65,41%)
Mật độ	214 người/km²
Dân tộc	Kinh, Tày, Nùng, Dao, Sán Dìu, Sán Chay, H'Mông
Kinh tế (2025)
GRDP đầu người	114 triệu đồng
Khác
Mã địa lý	VN-69
Mã hành chính	19
Mã bưu chính	25xxxx
Mã điện thoại	208
Biển số xe	20, 97
Website	thainguyen.gov.vn

Thái Nguyên là một tỉnh miền núi và trung du thuộc vùng Đông Bắc Bộ, Việt Nam. Trung tâm hành chính của tỉnh là phường Phan Đình Phùng, cách trung tâm Hà Nội khoảng 75 km. Thái Nguyên tiếp giáp với các tỉnh thành là Hà Nội, Phú Thọ, Tuyên Quang, Cao Bằng, Lạng Sơn và Bắc Ninh. Năm 2025, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn được hợp nhất thành tỉnh Thái Nguyên, hai tỉnh từng được hợp nhất thành tỉnh Bắc Thái vào năm 1965. Tỉnh Thái Nguyên được chia thành 92 phường xã, ba đơn vị hành chính đông dân nhất của tỉnh là phường Phan Đình Phùng, phường Vạn Xuân và phường Tích Lương. Dân số của tỉnh là gần 1,8 triệu người, với thành phần dân tộc đa dạng.

Phần phía Bắc của tỉnh có địa hình núi cao, hai cánh cung Ngân Sơn và Sông Gâm đóng vai trò quan trọng, và là nơi có tỷ lệ che phủ rừng đứng hàng đầu tại Việt Nam. Phần phía Nam của tỉnh có địa hình đặc trưng là đồi núi thấp xen kẽ với ruộng đồng, có dãy núi Tam Đảo nằm ở phần Tây Nam. Sông Cầu là sông dài nhất và quan trọng nhất chảy trên địa bàn Thái Nguyên. Hồ Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam, hồ Núi Cốc là hồ thủy lợi và cung cấp nước cho một phần phía Nam của tỉnh. Lượng mưa tại phần phía Nam tỉnh thường lớn hơn vùng đồng bằng Bắc bộ. Thái Nguyên có tài nguyên khoáng sản phong phú về chủng loại, có trữ lượng lớn về vonfram, than, quặng sắt, chì kẽm. Lớp đất khu vực đồi núi của tỉnh có chất lượng yếu hoặc trung bình về mặt nông học.

Thái Nguyên vào thời phong kiến là vùng đất dân cư thưa thớt, ở miền núi có các thổ quan. Thực dân Pháp lập ra các khu mỏ và đồn điền, khuyến khích người Kinh ở miền xuôi nhập cư vào Thái Nguyên. Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 là cuộc khởi nghĩa lớn nhất nổ ra tại Việt Nam trong thời kỳ Chiến tranh thế giới lần thứ nhất. Năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến Thái Nguyên và lập căn cứ chính tại An toàn khu Định Hóa trong Chiến tranh Đông Dương cho đến năm 1954. Thành phố Thái Nguyên từng là thủ phủ của khu tự trị Việt Bắc. Từ khoảng thập niên 1960, nhiều xí nghiệp quốc doanh về các ngành nghề được hình thành tại tỉnh Thái Nguyên, cùng thời kỳ này có nhiều người từ miền xuôi nhập cư đến tỉnh. Trước Đổi mới, Thái Nguyên là trung tâm sản xuất gang, thép quan trọng nhất tại Việt Nam.

Đặc trưng của văn hoá Thái Nguyên là tính chất hội tụ và giao lưu, hình thành truyền thống văn hoá phong phú. Người Kinh chiếm hơn một nửa trong dân cư của tỉnh, các dân tộc thiểu số như người Tày chiếm tỷ lệ cao và có thế đa số tại phần phía Bắc. Phần phía Nam của tỉnh Thái Nguyên là khu vực phát triển sớm hơn và ở mức độ cao hơn trong vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Thái Nguyên là một trong các trung tâm lớn về giáo dục bậc đại học của Việt Nam. Các khu công nghiệp của tỉnh tập trung tại phần cực Nam, gần với Hà Nội. Thể thao tỉnh Thái Nguyên cũ đứng hàng đầu trong số các tỉnh miền núi tại Việt Nam. Trà Thái Nguyên là một sản phẩm nổi tiếng, Thái Nguyên là tỉnh có diện tích trồng trà lớn nhất nước. Trụ sở Bộ tư lệnh của Quân khu 1 nằm trên địa bàn tỉnh.

Tên gọi

Tên gọi Thái Nguyên có từ lâu đời, thời nhà Lý gọi là châu Thái Nguyên, thời nhà Trần là một trấn, thời nhà Minh cai trị là một phủ, thời vua Lê Thánh Tông là một thừa tuyên và đến thời vua Minh Mạng của nhà Nguyễn năm 1831 là tỉnh Thái Nguyên. Tiến sĩ Hán Nôm học Phạm Thuỳ Vinh cho rằng "Thái" là to, là rộng lớn, mênh mông, khoáng đạt và yên lành; "Nguyên' là nguồn, đầu nguồn; cũng còn nhiều nghĩa nữa. Thái Nguyên nghĩa là một vùng đất lành, rộng lớn, đầu nguồn.

Tại Trung Quốc, địa danh Thái Nguyên (太原) có thể bắt nguồn từ "Đại Nguyên" (大原), nghĩa là "đồng bằng lớn". Tả truyện có ghi: "khai thông sông Phần, sông Thao, lấp đầm nước lớn, lấy "đại nguyên" làm nơi định cư", có thể nói đến lòng chảo Thái Nguyên tại tỉnh Sơn Tây hiện nay. "Đại Nguyên" hay "Thái Nguyên" xuất hiện trong các truyền thuyết hoặc thư tịch Trung Hoa từ thời thượng cổ, nhưng chủ yếu là tên gọi địa lý chung. Đến năm 227 TCN, nước Tần cho lập quận Thái Nguyên, dựa trên ý nghĩa là "Lớn (đại) đến mức hơn hẳn thì gọi là "thái"; cao mà bằng phẳng thì gọi là "nguyên"." "Thái Nguyên" chính thức trở thành một địa danh hành chính.

Thời Lý, khu vực Thái Nguyên thuộc phủ Phú Lương. Đầu thời Trần, phủ Thái Nguyên thuộc lộ Như Nguyệt Giang. Năm 1469, thừa tuyên Thái Nguyên được đổi tên thành thừa tuyên Ninh Sóc, nhưng đến năm 1490 thì đổi lại thành xứ thừa tuyên Thái Nguyên. Năm 1965, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn hợp nhất thành một tỉnh, lấy tên là Bắc Thái. Tỉnh Thái Nguyên có các biệt danh như "thủ đô gió ngàn", "xứ Trà", vùng đất "đệ nhất danh trà", thành phố Thái Nguyên cũ có biệt danh là "thành phố Thép".

Lịch sử

Bài chi tiết: Lịch sử hành chính Thái Nguyên

Trước thời Nguyễn

Đền Đuổm tại xã Phú Lương là nơi thờ phò mã Dương Tự Minh của nhà Lý .

Đền thờ tể tướng Lưu Nhân Chú của nhà Lê sơ tại xã Vạn Phú.

Di chỉ khảo cổ học Mái Đá Ngườm tại xã Thần Sa là nơi cư trú của cư dân cổ, có ba tầng văn hoá phát triển liên tục. Tầng thứ nhất có niên đại 40.000 đến 23.000 năm TCN. Các công cụ được tìm thấy tại Mái Đá Ngườm và hang Phiêng Tung cùng xã được xác định là có niên đại từ trung-hậu kỳ đồ đá cũ. Lưu vực sông Năng và vùng hồ Ba Bể có người tiền sử sinh sống từ thời đồ đá cũ khoảng 20.000 đến 10.000 năm TCN.

Thái Nguyên vào thời phong kiến là vùng đất nhiều rừng núi hoang vu, dân cư thưa thớt. Lý Bí tức Lý Nam Đế được cho là có quê gốc là thôn Cổ Pháp thuộc phường Vạn Xuân hiện nay. Sau khi rời quê, ông lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa chống lại nhà Lương, lên ngôi vua và lập nên nước Vạn Xuân. Trong Chiến tranh Tống - Việt năm 981, tàn quân Tống rút lui theo hướng Thái Nguyên, bị quân nhà Lý vượt sông Cầu đuổi đánh đến Võ Nhai. Năm 1076, quân dân nhà Lý tại Thái Nguyên chặn quân Tống tại núi mỏ Gà và tả ngạn sông Cầu, tham gia xây dựng phòng tuyến sông Như Nguyệt.

Dương Tự Minh là thủ lĩnh phủ Phú Lương, bao gồm tỉnh Thái Nguyên và Cao Bằng hiện nay, vào thời nhà Lý thế kỷ XII, từng dẫn quân triều đình đi bình định khu vực biên giới phía Bắc. Năm 1150, ông tham gia một cuộc chính biến trong triều đình nhà Lý, khi sự việc thất bại thì ông bị lưu đày tại núi Đuổm thuộc xã Phú Lương. Do địa hình hiểm trở nên phát triển giao thông trong vùng gặp khó khăn, nhà Lý cho khai thông sông Cầu, làm một số đường ngựa và đặt các trạm dịch tại các châu huyện phía bắc, giúp thông hành xuyên suốt Thái Nguyên. Lưu Nhân Chú là người ở xã Vạn Phú, ông tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, và sau này được nhậm chức tể tướng của nhà Lê. Từ thời nhà Lê sơ, nhà Mạc đến nhà Lê trung hưng, xứ Thái Nguyên có chín người đỗ đại khoa tiến sĩ.

Năm 1499, nhà Lê quyết định tách phủ Cao Bằng ra khỏi thừa tuyên Thái Nguyên, đặt thành trấn Cao Bằng. Sau khi nhà Mạc mất kinh thành Thăng Long vào tay quân Lê-Trịnh năm 1592, các tướng của nhà Mạc chia nhau chiếm đóng Thái Nguyên, khu vực trở thành nơi diễn ra các cuộc hỗn chiến gay gắt trong nhiều thập niên. Quân Mạc tập trung rất đông ở tỉnh nhưng cuối cùng vẫn bị quân Trịnh đánh bại, bị đẩy lui về phía bắc. Năm 1596, hai bên giao tranh đẫm máu ở khu vực hồ Ba Bể, sau đó quân nhà Mạc cai quản đất Cao Bằng và một phần Thái Nguyên hiện nay. Sau khi nhà Mạc bị tiêu diệt hoàn toàn vào năm 1677, phủ Cao Bằng lại được tách khỏi trấn Thái Nguyên để trở thành một trấn riêng biệt.

Thời Nguyễn và Pháp thuộc

Đồn Chợ Chu tại Định Hoá, thập niên 1920.

Mỏ kẽm Chợ Điền do tư bản Pháp khai thác tại xã Yên Thịnh vào thập niên 1920.

Thực dân Pháp hành quyết người tham gia Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917.

Năm 1813, thủ phủ của trấn Thái Nguyên được chuyển từ xã Bình Kỳ, huyện Thiên Phúc (nay thuộc phần cực bắc của Hà Nội) lên xã Đồng Mỗ, huyện Đồng Hỷ (nay là phường Phan Đình Phùng). Ngày 4 tháng 11 năm 1831, trấn Thái Nguyên đổi thành tỉnh, được cho là mốc thành lập tỉnh Thái Nguyên. Nhiều cuộc nổi dậy chống nhà Nguyễn nổ ra tại Thái Nguyên, khiến triều đình đối phó một cách chật vật, cuộc nổi dậy do Dương Đình Cúc lãnh đạo có quy mô lớn. Đến năm 1823, Dương Đình Cúc sau khi thua quân Nguyễn thì đưa quân vào rừng Thần Sa củng cố lực lượng, nhưng cuối cùng vẫn thất bại. Đến thời Minh Mạng, nhà Nguyễn cho đặt chức lưu quan do người Kinh nắm giữ ở các tỉnh miền núi, bao gồm Thái Nguyên, gây mâu thuẫn với các thổ quan và người dân bản địa. Trong cuộc nổi dậy Nông Văn Vân từ năm 1833-1835, tỉnh Thái Nguyên là một chiến trường sôi động. Quân nổi dậy từng chiếm thủ phủ tỉnh Thái Nguyên, bắt quan lại nhà Nguyễn, thích vào dòng chữ "quan tỉnh hay ăn hối lộ" rồi đuổi đi.

Từ giữa thế kỷ 18, ghi nhận có nhiều người từ Trung Quốc sang khu vực châu Bạch Thông và huyện Cảm Hoá để khai thác mỏ. Việc khai thác mỏ tại Thái Nguyên phát triển mạnh dưới thời nhà Nguyễn. Triều đình cho mở mỏ diêm tiêu và mỏ chì vào năm 1831, sau đó cho mở các mỏ khai thác vàng và mỏ sắt. Về giáo dục, Thái Nguyên được quy là miền biên viễn, được triều đình ưu ái về học tập, nhưng không có kết quả đáng kể. Trong các khoa thi thời Nguyễn, không có ai ở Thái Nguyên đỗ cử nhân hay hương cống. Tàn quân Thái Bình Thiên Quốc từ Trung Quốc do Ngô Côn cầm đầu từng tràn vào Thái Nguyên.

Ngày 19 tháng 3 năm 1884, quân đội Pháp chiếm được thành Thái Nguyên lần thứ nhất. Đến ngày 10 tháng 5, thành thất thủ khi bị quân Pháp đánh chiếm lần thứ ba. Từ tháng 9 năm 1891, tỉnh Thái Nguyên bị xoá bỏ, địa bàn bị phân tán vào các nơi khác, nhưng tỉnh được tái lập vào tháng 10 năm 1892. Người Pháp gặp phải kháng cự từ quân Lương Tam Kỳ ở Chợ Chu, Phùng Bá Chỉ (Bá Kỳ) và Mã Sinh Long ở Chợ Mới nên chục năm sau họ mới chiếm lĩnh được hoàn toàn vùng đất phía bắc của tỉnh Thái Nguyên. Ngày 11 tháng 4 năm 1900, toàn quyền Đông Dương ra nghị định tách một phần đất thuộc tỉnh Thái Nguyên để thành lập tỉnh Bắc Kạn.

Quân khởi nghĩa Yên Thế từng tràn sang Thái Nguyên, được nhiều người dân hưởng ứng. Năm 1914, các tù nhân yêu nước và lính khố xanh nổi dậy tại thị xã Bắc Kạn. Khởi nghĩa Thái Nguyên của binh lính khố xanh do Trịnh Văn Cấn và Lương Ngọc Quyến lãnh đạo nổ ra vào tháng 8 năm 1917, kéo dài sáu tháng. Đây là cuộc khởi nghĩa lớn nhất nổ ra ở Việt Nam trong thời kỳ Chiến tranh thế giới lần thứ nhất. Thực dân Pháp cũng thực hiện tuyên truyền chia rẽ giữa các dân tộc, giữa người vùng cao và vùng thấp.

Quá trình người Pháp cướp đất lập đồn điền diễn ra gay gắt vào thập niên 1890 và tiếp tục sau đó. Họ chủ yếu kinh doanh gạo và cà phê vì nhu cầu trên thị trường thế giới. Tính đến năm 1918, thực dân Pháp đã tịch thu của nông dân Thái Nguyên trên 80,7 nghìn ha đất để lập 24 đồn điền. Thực dân Pháp khuyến khích người Kinh ở miền xuôi nhập cư đến Thái Nguyên, nhiều người đến làm việc trong các khu mỏ và đồn điền của người Pháp. Tư bản Pháp đến tỉnh thăm dò và khai thác khoáng sản, như các mỏ sắt, than, vàng, bạc, kẽm. Hoạt động khai thác mỏ sôi động nhất là trong thời kỳ 1913-1923, tỉnh Bắc Kạn được cho là tỉnh đứng đầu về hầm mỏ tại Bắc Kỳ giai đoạn 1920-1925. Than Phấn Mễ là loại than quý hiếm dùng cho công nghiệp luyện kim và đường sắt. Mỏ chì kẽm Chợ Điền là một mỏ khoảng sản quan trọng ở Bắc Kỳ.

Sau khởi nghĩa Bắc Sơn 1940, căn cứ Bắc Sơn-Võ Nhai của lực lượng cách mạng dần hình thành. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, ngày 15 tháng 9 năm 1941, Trung đội Cứu quốc quân II được thành lập tại rừng Khuôn Mánh, là đội quân cách mạng đầu tiên của tỉnh. Quân Nhật tiến vào Thái Nguyên ngày 10 tháng 3 năm 1945, chiếm thị xã Bắc Kạn vào ngày 17. Ngày 20 tháng 8 năm 1945, Võ Nguyên Giáp tuyên bố giải phóng tỉnh Thái Nguyên trong một buổi mít tinh lớn. Tỉnh Bắc Kạn tổ chức mít tinh tuyên bố giải phóng vào ngày 25 tháng 8. Cuối tháng 8 và đầu tháng 9, quân đội Trung Hoa Dân Quốc vào tỉnh Thái Nguyên với danh nghĩa giải giáp quân Nhật, và rút khỏi tỉnh vào giữa tháng 12.

Thời kỳ 1945-1975

Một góc khu tưởng niệm Hồ Chí Minh tại di tích An toàn khu Định Hoá, xã Phú Đình.

Không quân Hoa Kỳ oanh tạc khu gang thép Thái Nguyên năm 1967, phường Gia Sàng.

Nông trường quốc doanh Sông Cầu được hình thành vào đầu thập niên 1960, nay thuộc xã Đồng Hỷ.

Trong Chiến tranh Đông Dương, vào tháng 3 năm 1947, các cơ sở của Đảng, chính phủ, quân đội của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà được chuyển lên Việt Bắc. Đến tháng 5 năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh đến ở và làm việc tại xã Phú Đình, tỉnh Thái Nguyên trở thành trung tâm căn cứ địa Việt Bắc. Tỉnh Thái Nguyên đã tiếp nhận 12.000 người từ các tỉnh khác tản cư đến tính đến tháng 2 năm 1947. Tỉnh Bắc Kạn cũng tiếp nhận nhiều người tản cư từ miền xuôi, thị xã Bắc Kạn trở nên tấp nập, sầm uất hơn hẳn trước đó.

Theo lời kêu gọi của Hồ Chí Minh, nhân dân Thái Nguyên thực hiện tiêu thổ kháng chiến, tự dỡ bỏ hoặc phá hoại tất cả công trình và nhà cửa. Công tác tự phá hoại tại tỉnh Bắc Kạn được tiến hành chậm và ít kết quả hơn. Quân Pháp bắt đầu Chiến dịch Việt Bắc bằng việc tiến hành nhảy dù xuống tỉnh Bắc Kạn vào ngày 7 tháng 10 năm 1947, do lầm tưởng Bắc Kạn là thủ đô chính trị mới của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ngày 24 tháng 8 năm 1949, Bắc Kạn trở thành tỉnh đầu tiên được giải phóng. Năm 1948, tỉnh ủy Thái Nguyên bị cảnh cáo vì hãng Việt Thái (cơ quan của tỉnh bộ) làm ăn thua lỗ gây thất thoát lớn về công quỹ, mờ ám về sổ sách. Cùng năm, quân cách mạng bắt đầu tiến hành "tiễu phỉ" tại khu vực Pác Nặm. Quân đội Pháp nhiều lần tấn công Thái Nguyên bằng cả bộ binh và không quân. Năm 1953-1954, tại xã Phú Đình, Bộ Chính trị quyết định về việc tiến hành chiến dịch Điện Biên Phủ.

Thái Nguyên được chọn làm nơi thí điểm chính sách ruộng đất. Tháng 11 năm 1952, hai xã trên địa bàn được chọn để thí điểm thực hiện chính sách giảm tô. Đến tháng 12 năm 1953, sáu xã thuộc huyện Đại Từ được chọn làm thí điểm cải cách ruộng đất, nhằm rút kinh nghiệm để thực hiện cách mạng ruộng đất trên cả nước. Các đội giảm tô và cải cách ruộng đất phạm phải sai lầm nghiêm trọng như đấu tố tràn lan, nên tình hình nông thôn tỉnh Thái Nguyên hết sức phức tạp, mất đoàn kết nghiêm trọng. Cuối năm 1956, tỉnh Thái Nguyên bắt đầu thực hiện chính sách sửa sai. Các xã miền núi trong tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Kạn không tiến hành cải cách ruộng đất như vùng trung du và đồng bằng mà thực hiện giảm tô và cải cách dân chủ. Đầu năm 1955, nạn đói lan rộng ở tỉnh Thái Nguyên.

Tháng 8 năm 1956, Khu tự trị Việt Bắc chính thức được thành lập, thủ phủ là thị xã Thái Nguyên. Khu tự trị ban đầu gồm có các tỉnh Thái Nguyên, Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Tuyên Quang. Chu Văn Tấn là Chủ tịch Ủy ban hành chính Khu tự trị Việt Bắc và Bí thư Khu ủy Quân khu Việt Bắc trong suốt thời gian khu tự trị tồn tại. Đến ngày 3 tháng 11 năm 1961, chức năng và quyền hạn của khu tự trị Việt Bắc bị Trung ương Đảng thu hẹp, chỉ còn là cấp đôn đốc, kiểm tra. Tỉnh Thái Nguyên cũng hình thành các hợp tác xã nông nghiệp, hợp tác xã tiểu thủ công nghiệp, và thành lập công ty hợp doanh với các hộ tư sản và tiểu chủ. Trong giai đoạn này, nạn phá rừng ngày càng nhiều, mỗi năm tỉnh Bắc Thái mất khoảng 100 km² rừng.

Công trường khu Gang thép Thái Nguyên được bắt đầu vào năm 1959, nhân lực từ nhiều nơi đến để xây dựng khu công nghiệp luyện kim đầu tiên của Việt Nam. Năm 1960, hàng loạt xí nghiệp quốc doanh về các ngành nghề cơ khí, vật liệu xây dựng, lâm sản, thực phẩm, dệt may được hình thành và đi vào hoạt động tại tỉnh Thái Nguyên. Thành phố Thái Nguyên được thành lập ngày 19 ngày 10 năm 1962. Ngày 21 tháng 4 năm 1965, Ủy ban Thường vụ Quốc hội phê chuẩn việc hợp nhất hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên thành tỉnh Bắc Thái. Ngày 14 tháng 4 năm 1967, thị xã Bắc Kạn trở thành thị trấn Bắc Kạn trực thuộc huyện Bạch Thông.

Tỉnh Bắc Thái có các cơ sở kinh tế quan trọng và hệ thống các nhà máy phục vụ cho quân sự nên là một mục tiêu ném bom phá hoại của quân đội Hoa Kỳ trong Chiến tranh Việt Nam. Đầu tháng 8 năm 1965, 80% cư dân trung tâm thành phố Thái Nguyên phải đi sơ tán. Tháng 9 năm 1965, thị xã Bắc Kạn là nơi đầu tiên trong khu tự trị Việt Bắc bắn rơi máy bay Mỹ. Từ giữa năm 1966, quân đội Hoa Kỳ tập trung oanh tạc nhằm hủy diệt khu Gang thép Thái Nguyên. Đến tháng 4 năm 1972, quân đội Hoa Kỳ lại tiến hành oanh tạc miền Bắc, và có mức độ ác liệt hơn nhiều so với lần thứ nhất. Trong Chiến tranh Việt Nam, tỉnh Thái Nguyên cũ có 43.800 chiến sĩ tham chiến tại mặt trận, với 7.790 người mất và 7.800 người bị thương. Tỉnh Bắc Kạn cũ có 9.021 chiến sĩ ra mặt trận, với hơn 2.000 người mất.

Từ năm 1962-1967, tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn tiếp nhận khoảng 50.000 người di cư chủ yếu từ Thái Bình, Hải Hưng theo chính sách của Trung ương. Do ruộng đất của địa phương vốn đã thiếu, người bản địa cảm thấy khó khăn do phải san sẻ ruộng đất, và bị ảnh hưởng đến phong tục. Người dân phải phá rừng để khai hoang làm rẫy, làm trầm trọng thêm nạn phá rừng, nhưng một số nơi hướng dẫn người di cư chuyển sang trồng cây công nghiệp, trồng chè, tình hình của họ dần ổn định. Giai đoạn này tỉnh cũng có chính sách đưa người Dao từ vùng cao xuống vùng thấp để trồng lúa và làm công nhân. Từ năm 1965 đến năm 1971, các trường đại học kỹ thuật - công nghiệp, sư phạm, y - dược, nông lâm lần lượt được thành lập tại Thái Nguyên.

Thời kỳ 1975-1997

Đập chính hồ Núi Cốc tại xã Đại Phúc, công trình được xây dựng vào thập niên 1970.

Nhà máy Diesel Sông Công được thành lập vào năm 1980, phường Bá Xuyên.

Sau khi chiến tranh kết thúc, khu tự trị Việt Bắc bị giải thể vào ngày 27 tháng 12 năm 1975. Tình hình cung ứng lương thực sau chiến tranh hết sức khó khăn, Thái Nguyên càng khó khăn hơn do trên 60% lương thực được nhà nước cung cấp cho các đối tượng theo sổ gạo. Nông nghiệp trong tỉnh phát triển chậm, tổ chức hợp tác xã nông nghiệp có những yếu kém, kinh tế cá thể từng bước lấn án kinh tế tập thể. Do quản lý yếu kém, rừng bị tàn phá nặng nề, diện tích rừng nhanh chóng bị thu hẹp. Các ngành công nghiệp và thủ công nghiệp phát triển chậm, chưa đáp ứng được yêu cầu phục vụ đời sống và sản xuất. Năm 1976, tình trạng đói giáp hạt xảy ra ở một số nơi trong tỉnh.

Công trình thủy lợi hồ Núi Cốc được khởi công vào năm 1973, phục vụ cho khu công nghiệp Gang Thép và sản xuất nông nghiệp, là một công trình trọng điểm của Nhà nước Việt Nam khi đó. Các vùng cây trồng tập trung và chuyên canh, chủ yếu là chè, được hình thành để phục vụ cho xuất khẩu. Ngày 29 tháng 12 năm 1978, hai huyện Ngân Sơn, Chợ Rã của tỉnh Bắc Thái được nhập vào tỉnh Cao Bằng. Khi Chiến tranh biên giới Việt-Trung bùng phát, hơn 25.000 người từ Cao Bằng và Lạng Sơn sơ tán đến tỉnh.

Sau Đổi mới, đến đầu năm 1988, chính quyền tỉnh chủ trương hoàn chỉnh một bước khoán sản phẩm, bỏ bớt tình trạng bao cấp trong các hợp tác xã nông nghiệp. Cùng năm, tình trạng thiếu đói xảy ra ở phạm vi rộng và nghiêm trọng hơn những năm trước, đặc biệt là tại các huyện vùng thấp phía nam và khu vực trồng cây công nghiệp. Theo chủ trương của tỉnh, ngành công nghiệp chuyển hướng sản xuất, thay đổi mặt hàng phù hợp yêu cầu của thị trường. Năm 1989, lần đầu tiên người dân thuộc cả khu vực nông nghiệp và phi nông nghiệp trong tỉnh có đủ lương thực. Trong giai đoạn này, một số mặt văn hóa - xã hội bị xuống cấp nghiêm trọng, như chất lượng giáo dục giảm sút, hoạt động của các đoàn nghệ thuật chưa phục vụ tốt, chất lượng khám chữa bệnh giảm sút nhiều. Ngày 16 tháng 7 năm 1990, có quyết định tái thành lập thị xã Bắc Kạn.

Sự kiện chế độ cộng sản tại Liên Xô và Đông Âu sụp đổ có tác động đến kinh tế trong tỉnh, do hầu hết các cơ sở công nghiệp đều do các nước này giúp đỡ, nên phụ thuộc vào thiết bị, kỹ thuật và vật tư. Đây cũng là thị trường xuất khẩu truyền thống cho hàng thủ công mỹ nghệ của tỉnh. Chính quyền tỉnh chủ trương chỉ đầu tư vào các xí nghiệp quốc doanh có hiệu quả, các xí nghiệp quốc doanh còn lại bị giải thể hoặc chuyển đổi hình thức sở hữu. Nguồn vốn và năng lực kinh doanh của nhiều thành phần kinh tế trong và ngoài tỉnh được huy động, thúc đẩy nền kinh tế của tỉnh sang sản xuất hàng hoá. Chính quyền tỉnh cũng cho sắp xếp lại y tế và giáo dục trên địa bàn, chống xuống cấp các cơ sở y tế và giáo dục. Do tỉnh có nhiều điểm khai thác vàng sa khoáng, nên giai đoạn này nảy sinh nhiều tệ nạn xã hội như thuốc phiện, ma túy, mại dâm, cờ bạc. Cơ cấu kinh tế nhiều thành phần được hình thành, kinh tế tư nhân phát triển ở tất cả các lĩnh vực. Tốc độ tăng trưởng kinh tế của tỉnh năm 1995 đạt 9,6%, cao nhất từ trước đến lúc bấy giờ.

Thời kỳ từ 1997

Tuyến đường Thái Nguyên - Chợ Mới được khai thác từ năm 2016, hình tại xã Chợ Mới.

Khu vực phường Phan Đình Phùng năm 2021.

Ảnh vệ tinh về lũ lụt tại tỉnh Thái Nguyên ngày 9 tháng 10 năm 2025 sau bão Matmo, đỉnh lũ tại cầu Gia Bẩy vào rạng sáng ngày 8 tháng 10.

Ngày 1 tháng 1 năm 1997, tỉnh Bắc Thái chính thức được chia tách thành tỉnh Bắc Kạn và tỉnh Thái Nguyên, hai huyện Ngân Sơn và Ba Bể của tỉnh Cao Bằng được chuyển về tỉnh Bắc Kạn. Tỉnh Bắc Kạn mới tái lập có tình hình kinh tế - xã hội kém phát triển, có nền kinh tế thuần nông cùng cơ sở vật chất và hạ tầng yếu kém. Tỉnh Thái Nguyên có nhiều cơ sở công nghiệp của Trung ương nhưng đến lúc này đã trở nên lạc hậu, cộng thêm chậm đổi mới đầu tư nên có hiệu quả kinh tế thấp, sức cạnh tranh trên thị trường yếu. Khủng hoảng tài chính châu Á từ năm 1997 ảnh hưởng xấu đến kinh tế Thái Nguyên, giá trị sản xuất các doanh nghiệp quốc doanh trung ương giảm vào năm 1998-1999. Tuy nhiên, đến năm 2000, các doanh nghiệp dần ổn định và phát triển.

Trong thập niên 2000, tỉnh Thái Nguyên có các dự án công nghiệp trọng điểm như cải tạo khu Gang thép Thái Nguyên, hình thành khu công nghiệp Sông Công, nhà máy nhiệt điện Cao Ngạn. Đến năm 2005, sản xuất công nghiệp của tỉnh Thái Nguyên thoát khỏi trạng thái trì trệ, kinh tế của tỉnh tăng trưởng với bình quân 9,5% mỗi năm. Tuy nhiên, dự án mở rộng giai đoạn II của Công ty Gang thép Thái Nguyên gây thiệt hại lớn về tiền và tài sản của Nhà nước. Các vùng sản xuất chè tập trung được hình thành ở một số địa phương, áp dụng khoa học kỹ thuật giúp tăng năng suất, nâng cao chất lượng trà. Về lâm nghiệp, tỉnh Thái Nguyên chuyển hướng tăng trồng cây có giá trị làm nguyên liệu chế biến gỗ ván dăm như cây keo lai. Năm du lịch quốc gia Thái Nguyên 2007 được tổ chức với chủ đề "Về thủ đô gió ngàn - chiến khu Việt Bắc". Từ năm 2008, hoạt động buôn bán và nghiện hút ma túy tại Thái Nguyên có chiều hướng giảm. Tại tỉnh Bắc Kạn, nhiều doanh nghiệp thất bại khi đầu tư các dự án công nghiệp trên địa bàn, nguyên nhân được cho là do thiếu vốn, công nghệ lạc hậu, hay năng lực hạn chế. Bắc Kạn thực hiện tốt việc quản lý bảo vệ và phát triển rừng, là tỉnh có độ che phủ rừng cao nhất cả nước với 73,4% theo số liệu năm 2020.

Trong thập niên 2010, Quốc lộ 3 mới (đường cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên) được hoàn thành vào năm 2014, quốc lộ 3 cũ qua địa bàn tỉnh cũng được nâng cấp, đường Thái Nguyên - Chợ Mới được xây dựng. Đầu năm 2013, Tập đoàn Samsung bắt đầu triển khai tổ hợp công nghệ cao tại khu công nghiệp Yên Bình. Sự ra đời của tổ hợp này và các dự án phụ trợ khiến công nghiệp Thái Nguyên có bước phát triển vượt bậc, giá trị xuất khẩu của tỉnh tăng vọt, và tuyển dụng một lượng lớn người lao động. Festival Trà quốc tế Thái Nguyên được tổ chức lần đầu tiên vào năm 2011. Năm 2013, việc xây dựng mỏ đa kim Núi Pháo cơ bản hoàn thành, là dự án mỏ đa kim lớn nhất Việt Nam cho đến khi đó. Ngày 11 tháng 3 năm 2015, thị xã Bắc Kạn có nghị quyết chuyển thành thành phố Bắc Kạn, địa phương này phát triển thành một đô thị hiện đại. Sau khi tái lập tỉnh, Bắc Kạn có sự phát triển vượt bậc so với trước, hạ tầng giao thông được đầu tư đến tận các xóm, trường học được xây dựng khang trang, có điều kiện đầu tư phát triển kinh tế đồi rừng.

Đại dịch COVID-19 bùng phát tại tỉnh Thái Nguyên cũ vào đầu năm 2022, số ca nhiễm bệnh tăng cao nhưng số ca tử vong thấp. Trong trận lụt sau bão Yagi vào tháng 9 năm 2024, mức nước sông Cầu tại trạm Gia Bẩy vượt trận lụt lịch sử năm 1959. Ngày 12 tháng 6 năm 2025, hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên được hợp nhất thành tỉnh Thái Nguyên. Do mưa lũ từ bão Matmo vào tháng 10 năm 2025, mức nước sông Cầu tại trạm Gia Bẩy vượt mức lụt lịch sử năm trước, khiến hơn 200.000 nhà trong tỉnh bị ảnh hưởng.

Địa lý

Thái Nguyên thuộc vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Tỉnh có diện tích là 8.375,21 km², trước khi sáp nhập vào năm 2025 thì tỉnh Bắc Kạn có diện tích 4.853,25 km² và tỉnh Thái Nguyên có diện tích là 3.521,96 km². Thái Nguyên giáp với tỉnh Cao Bằng ở phía bắc, giáp với tỉnh Lạng Sơn ở phía đông, giáp với tỉnh Bắc Ninh, thành phố Hà Nội và tỉnh Phú Thọ ở phía nam, giáp với tỉnh Tuyên Quang ở phía tây. Trong đó, ranh giới tự nhiên giữa Thái Nguyên và Phú Thọ là dãy núi Tam Đảo Khu vực thủ phủ của tỉnh Thái Nguyên cách trung tâm Hà Nội 75 km, cách sân bay quốc tế Nội Bài 50 km, cách cụm cảng Hải Phòng khoảng 200 km, cách biên giới Trung Quốc theo hướng Lạng Sơn khoảng 170 km. Xã Bằng Thành là xã xa nhất về phía Bắc, cách trung tâm hành chính tỉnh gần 200 km. Phường Trung Thành là cửa ngõ phía Nam của tỉnh, giáp với Hà Nội

Năm 1677, Cao Bằng được tách khỏi Thái Nguyên để trở thành trấn Cao Bằng. Đầu thế kỷ 19, một phần đất phía Nam của Thái Nguyên được chuyển về Bắc Ninh, bao gồm thủ phủ của Thái Nguyên (nay thuộc khu vực Sóc Sơn) khi đó, thủ phủ Thái Nguyên chuyển đến khu vực hiện nay. Năm 1890, huyện Bình Xuyên tách khỏi Thái Nguyên để nhập vào tỉnh Sơn Tây. Năm 1894, khu vực Bắc Sơn được tách khỏi Thái Nguyên. Năm 1901, bốn tổng của tỉnh Bắc Giang, trong đó có khu vực phía Bắc sông Công của huyện Đa Phúc, được chuyển sang Thái Nguyên. Năm 1913, hai xã của châu Định Hoá được chuyển sang tỉnh Tuyên Quang.

Địa hình

Địa hình xã Chợ Mới.

Dãy Tam Đảo tại xã Phú Xuyên.

Thái Nguyên là tỉnh miền núi và trung du, địa hình có tính đa dạng. Khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ có địa hình núi cao, cao hơn các tỉnh xung quanh, các mạch núi cánh cung chi phối địa hình. Cánh cung Ngân Sơn chạy liên tục từ nam Cao Bằng dọc theo phía Đông của Bắc Kạn, tạo thành hình cánh cung rõ rệt. Dãy núi này có nhiều đỉnh núi cao như đỉnh Cốc Xô cao 1.131 m ở xã Côn Minh. Cánh cung Sông Gâm kéo dài dọc theo phía Tây của Bắc Kạn. Khu vực này có đỉnh Phja Bjoóc cao 1.575 m là đỉnh núi cao nhất tỉnh Bắc Kạn cũ, cùng nhiều đỉnh cao trên 1.000 m. Xen giữa hai cánh cung là nếp lõm thuộc hệ thống thung lũng các con sông. Địa hình tỉnh Bắc Kạn cũ có thể chia làm ba khu vực: Phía Đông là cánh cung Ngân Sơn mang tính điển hình nhất ở vùng Đông Bắc, có cấu tạo tương đối thuần nhất, chủ yếu thuận lợi phát triển lâm nghiệp; phía Tây cũng là những khối núi cao; khu vực trung tâm dọc thung lũng sông Cầu có địa hình thấp hơn nhiều, thích hợp phát triển nông nghiệp.

Địa hình tỉnh Thái Nguyên trước khi sáp nhập chủ yếu là đồi núi thấp chạy theo hướng Bắc - Nam. Phía Tây Nam có dãy núi Tam Đảo với đỉnh cao nhất đạt 1.591 m. Ở phía bắc có dãy Ngân Sơn từ Bắc Kạn kéo xuống Võ Nhai, cùng với dãy núi Bắc Sơn có hướng Tây Bắc - Đông Nam. Mực địa hình chủ yếu của tỉnh Thái Nguyên cũ là 200 – 600 m. Thái Nguyên cũ có ba vùng địa hình: Vùng núi phía Tây và Tây Bắc, vùng núi phía Đông, vùng có địa hình thấp dưới 100 m từ nam Phú Lương về phía Nam. Phía Đông có dãy núi đá vôi đồ sộ kéo dài từ La Hiên đến Bắc Sơn, cùng những khối núi đá vôi lớn gồm Thần Sa và Phương Giao.

Một dải từ Hà Châu đến cầu Đa Phúc thuộc vùng rìa đồng bằng Bắc Bộ, cao 10 – 15 m so với mực nước biển. Vùng Phú Bình và Phổ Yên cũ phần lớn có địa hình đồng bằng thung lũng sông và đồi thấp. Kiểu đồng bằng đáy thung lũng và cánh đồng karst phân bổ ở Võ Nhai và các vùng phía Bắc khác của Thái Nguyên cũ. Đồng bằng giữa núi có thể tìm thấy ở Vạn Phú hay Trại Cau. Vùng có độ dốc 4 - 8° chiếm phần lớn diện tích vùng Phú Bình và Phổ Yên cũ, độ dốc phổ biến của tỉnh Thái Nguyên cũ là 16 - 25°, vùng núi đá vôi có độ dốc rất lớn và có khi dốc đứng gần 90°. Phần lớn địa hình tỉnh Bắc Kạn cũ có độ dốc lớn trên 15°, chiếm 83,76% diện tích tự nhiên. Tại tỉnh Bắc Kạn cũ, xen giữa các dãy đồi núi là những dải đất thấp, tương đối bằng phẳng, như cánh đồng Nam Cường hay Mỹ Thanh.

Xu hướng chung của toàn bộ lớp phủ đất miền đồi núi khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ là bị feralit mạnh mẽ. Nhìn chung, do thành phần đá mẹ thống trị ở khu vực là đá phiến và sa diệp thạch cùng các sản phẩm phá hủy từ chúng, nên đất có chất lượng yếu hoặc trung bình về mặt nông học. Trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn cũ, nhóm đất đỏ vàng là nhóm có diện tích lớn nhất, chiếm 85,51%. Hiện trạng sử dụng đất năm 2024 của tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên: Đất trồng lúa 605,94 km², đất rừng đặc dụng 661,77 km², đất rừng phòng hộ 1.179,23 km², đất rừng sản xuất là rừng tự nhiên 1.478,08 km², đất quốc phòng 67,15 km², đất an ninh 5,73 km².

Khí hậu

Phường Phan Đình Phùng (dữ liệu 2022)
Biểu đồ khí hậu (giải thích)
1  2  3  4  5  6  7  8  9 10 11 12     28     20 14     31     21 15     60     23 18     112     27 22     237     32 24     306     33 26     399     33 26     337     33 25     227     32 24     123     29 22     53     26 18     24     22 15 Trung bình tối đa và tối thiểu (°C) Tổng lượng giáng thủy (mm) Nguồn: Bộ Xây dựng
Đổi ra hệ đo lường Anh  1  2  3  4  5  6  7  8  9 10 11 12     1.1     67 57     1.2     69 60     2.4     73 64     4.4     81 71     9.3     89 76     12     91 78     16     91 78     13     91 78     8.9     89 76     4.9     85 71     2.1     78 64     1     72 58 Trung bình tối đa và tối thiểu (°F) Tổng lượng giáng thủy (inch)

Khí hậu khu vực thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ có sự phân hoá theo độ cao và hướng núi. Mùa hè có nhiệt độ cao và mưa nhiều, mùa đông nhiệt độ thấp và mưa ít, chịu ảnh hưởng của gió mùa Đông Bắc. Nhiệt độ trung bình hàng năm của khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ là từ 20 - 22 °C, nhiệt độ thấp tuyệt đối từng ghi nhận được là -2 °C ở huyện Ngân Sơn cũ. Nhiệt độ trung bình năm có thể cao hơn 22 °C ở thung lũng sông Cầu và vùng cao dưới 200 m. Nhiệt độ trung bình ở hầu hết Bắc Kạn cũ có thể cao đến 25,7 - 27,5 °C vào tháng 7; và hạ xuống 12,1 - 14,4 °C vào tháng 1, những nơi cao hơn 1.000 m có thể còn xuống tới 10 °C và thấp hơn. Bắc Kạn cũ có băng giá, rét đậm và rét hại kéo dài, ảnh hưởng lớn đến cây trồng, vật nuôi. Số giờ nắng trung bình của khu vực là 1.555 giờ, các tháng mùa đông chỉ có khoảng 55 - 60 giờ nắng. Khí hậu của khu vực có nhiều thuận lợi cho việc phát triển một số cây trồng cận nhiệt đới và ôn đới.

Bắc Kạn cũ có lượng mưa thấp so với các tỉnh Đông Bắc do bị hai cánh cung Ngân Sơn và Sông Gâm che chắn. Lượng mưa trung bình năm ở mức 1.400 - 1.600 mm, và tập trung nhiều vào mùa hạ. Mùa mưa nóng ẩm từ tháng 5 đến tháng 10, chiếm 70 - 80% lượng mưa cả năm; mùa khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau, chỉ chiếm khoảng 20 - 25% lượng mưa, tháng mưa ít nhất là tháng 12. Độ ẩm trung bình trên toàn tỉnh là 84%. Khu vực Na Rì và Ba Bể cũ là những nơi có lượng mưa ít hơn. Do địa hình đồi núi chiếm ưu thế tại Bắc Kạn cũ, nên không khí có khả năng lưu thông không lớn, cộng thêm độ ẩm không khí cao khiến cho khả năng bốc thoát hơi nước của thực vật không nhiều, chỉ khoảng 900 mm/năm.

Khí hậu khu vực thuộc tỉnh Thái Nguyên cũ có tính chuyển tiếp giữa đồng bằng và miền núi. Biên độ dao động nhiệt độ ngày và đêm lớn hơn đồng bằng sông Hồng khoảng 0,5 - 1 °C. Mưa tại khu vực thường lớn hơn vùng đồng bằng, còn gió thì yếu hơn. Nhiệt độ trung bình năm khoảng 22 - 23 °C, giảm còn 20 °C ở vùng đồi núi cao khoảng 600 m. Nhiệt độ trung bình dưới 17 °C từ tháng 12 đến tháng 2, vùng đồi núi cao hơn 400 m có thể có 5 tháng lạnh. Tháng 1 là tháng lạnh nhất, nhiệt độ trung bình là 15 - 16 °C ở vùng thấp, dưới 12 °C ở vùng núi. Vùng thấp có 5 tháng có nhiệt độ trung bình vượt quá 25 °C và tháng nóng nhất là tháng 7. Ở các vùng núi thì mùa nóng chỉ kéo dài 3 tháng, những vùng núi cao như Tam Đảo không có tháng nào có nhiệt độ trung bình vượt quá 25 °C. Số giờ nắng trung bình tại khu vực thành phố Thái Nguyên cũ là 1.690 giờ, trong tỉnh trời âm u vào mùa đông và chỉ đạt 30% số giờ nắng của mùa hè. Mỗi năm khu vực có 20 - 30 ngày có thời tiết nồm, riêng tháng 3 có trên dưới 12 ngày. Gió tây khô nóng có nguồn gốc từ vịnh Bengal ảnh hưởng đến Thái Nguyên trong một số ngày vào tháng 5 - 7.

Lượng mưa trung bình năm tại khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ là 1.600 - 1.900 mm, vùng Phú Bình cũ có thể dưới 1.450 mm. Phía Đông có ít mưa hơn hơn phía Tây một cách rõ rệt. Vùng chân núi Tam Đảo của Thái Nguyên có lượng mưa trung bình năm trên 2.000 m. Lượng mưa vào tháng 7 - 8 thường vượt quá 300 mm, và đạt trên 400 mm tại vùng núi đón gió. Lượng mưa từ tháng 5 đến tháng 10 chiếm 85 - 90% lượng mưa cả năm. Phần lớn tỉnh Thái Nguyên cũ có 3 - 4 tháng mùa khô, riêng vùng Phú Bình có 5 tháng. Độ ẩm trung bình năm tại khu vực là 82 - 84%. Trong vùng miền núi phía Bắc, chỉ có tỉnh Thái Nguyên cũ là có thể phân biệt một mùa khô khá rõ trong tháng 11 - 12. Khu vực Võ Nhai và Phú Bình hay xuất hiện thời tiết sương muối vào cuối tháng 12. Ở phía Tây Thái Nguyên cũ, gió thổi mạnh vào tháng 4 - 5, ở phía Đông thì gió thổi mạnh vào tháng 1-2.

Nhiệt độ trung bình cao và thấp (°C) tháng và năm tại một số địa phương
Xã/phường (độ cao trạm)	T1	T2	T3	T4	T5	T6	T7	T8	T9	T10	T11	T12	Năm
Chợ Rã (310 m)	19,5 12,0	21,1 13,8	24,3 16,8	28,5 20,4	31,8 22,8	32,8 24,4	33,0 24,6	32,9 24,4	31,9 22,9	28,9 20,1	25,2 16,2	21,7 12,5	27,7 19,3
Ngân Sơn (566 m)	16,5 9,8	18,0 11,7	21,2 14,9	25,5 18,6	28,7 21,1	29,9 22,7	30,2 22,9	30,3 22,3	29,1 20,8	26,2 17,9	22,6 14,0	18,9 10,3	24,8 17,2
Bắc Kạn (174 m)	19,2 12,2	20,4 14,1	23,3 17,1	27,5 20,5	31,3 22,9	32,5 24,4	32,5 24,6	32,5 24,2	31,6 22,8	28,9 20,1	25,3 16,3	21,6 12,8	27,2 19,3
Định Hóa (220 m)	19,4 12,9	20,5 14,8	23,3 17,7	27,4 21,1	31,5 23,7	32,7 25,1	32,7 25,3	32,6 24,9	31,7 23,5	29,1 20,7	25,5 16,8	21,8 13,4	27,3 20,0
Phan Đình Phùng (36 m)	19,7 13,7	20,6 15,3	23,0 18,0	27,3 21,5	31,5 24,2	32,8 25,7	32,8 25,7	32,5 25,4	31,8 24,3	29,4 21,7	25,8 18,0	22,1 14,7	27,5 20,7

Lượng mưa trung bình (mm) tháng và năm tại một số địa phương
Xã/phường (độ cao trạm)	T1	T2	T3	T4	T5	T6	T7	T8	T9	T10	T11	T12	Năm
Chợ Rã (310 m)	25,1	20,9	44,5	92,5	180,8	229,6	258,4	237,7	127,0	76,6	42,6	20,6	1.356,3
Ngân Sơn (566 m)	32,4	30,4	58,8	102,0	219,7	273,4	332,0	291,7	161,3	92,5	55,2	27,9	1.677,4
Bắc Kạn (174 m)	23,9	26,6	51,4	103,8	183,9	255,6	288,4	274,1	148,2	74,4	40,0	19,9	1.490,4
Định Hóa (220 m)	24,3	28,9	55,9	101,5	208,4	263,3	325,3	306,2	174,5	97,6	43,2	19,5	1.650,5
Phan Đình Phùng (36 m)	28,0	31,1	60,1	111,5	237,3	306,3	399,4	336,5	227,3	123,2	52,7	24,3	1.937,1

Thủy văn

Sông Công tại phường Bá Xuyên (phải) và phường Sông Công (trái).

Sông Năng vào mùa mưa, đoạn qua động Puông tại xã Ba Bể.

Tỉnh Thái Nguyên có mạng lưới sông suối khá dày. Sông suối khu vực phía Bắc tỉnh có đặc điểm chung là lòng nhỏ và dốc, nên tốc độ dòng chảy lớn. Lưu vực sông Cầu chiếm 90% diện tích của tỉnh Thái Nguyên cũ, lưu vực sông Rong tại Võ Nhai cũ thuộc hệ thống sông Thương. Lưu vực sông Cầu trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn cũ có diện tích là 1.372,78 km², là nơi sinh sống của khoảng một nửa dân số khu vực. Diện tích lưu vực sông Năng tính đến thác Đầu Đẳng là 1.890 km², thuộc phần tây bắc của Thái Nguyên; sông Năng dài 70 km trên địa bàn tỉnh và chảy vào sông Gâm. Diện tích lưu vực sông Nà Rì - sông Bắc Giang trên địa bàn là khoảng 1.200 km², thuộc phần đông bắc tỉnh, thuộc lưu vực sông Bằng Giang - Kỳ Cùng. Diện tích lưu vực sông Phó Đáy trên địa bàn khoảng 250 km², thuộc nam huyện Chợ Đồn cũ, chảy vào sông Lô. Một phần địa bàn của tỉnh thuộc lưu vực sông Bằng Giang.

Sông Cầu bắt nguồn từ vùng núi Tam Tao của xã Chợ Đồn, ở độ cao trên 1.200 m, thuộc hệ thống sông Thái Bình. Đoạn sông Cầu chảy trên địa bàn tỉnh Bắc Kạn cũ dài khoảng 105 km và qua Thái Nguyên cũ dài khoảng 100 km. Vùng thượng lưu kéo dài đến Chợ Mới nằm giữa vùng núi cao nên lòng sông hẹp, nhiều thác ghềnh và độ dốc lớn; trung lưu từ Chợ Mới đến đập Thác Huống; hạ lưu từ Thác Huống có độ dốc lòng sông rất nhỏ. Các phụ lưu tả và hữu của sông Cầu tại tỉnh Thái Nguyên tạo thành hình lông chim rõ rệt, khiến lũ sông Cầu không quá đột ngột. Các phụ lưu chính của sông Cầu trên địa bàn Thái Nguyên là sông Chợ Chu, sông Nghinh Tường, sông Đu, sông Mo Linh, sông Công. Trong số này, sông Công dài 96 km là phụ lưu lớn nhất và chiếm khoảng 40% lượng nước của sông Cầu, đóng vai trò quan trọng trong việc cung cấp nước tưới cho tả ngạn sông Cầu. Tháng 2 là tháng có dòng chảy thấp nhất trên phần lớn các sông tại Thái Nguyên cũ, chỉ chiếm 1-2% tổng lượng dòng chảy hàng năm.

Hồ Ba Bể thuộc xã Ba Bể là hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất Việt Nam, nằm ở độ cao khoảng 145 m so với mực nước biển. Nước từ hồ chảy ra sông Năng. Hồ có chiều dài hơn 8 km, nơi rộng nhất 2 km, diện tích mặt nước khoảng 6,50 km², độ sâu trung bình 20 m. Hồ Núi Cốc được xây dựng từ năm 1973, đập chính dài 480 m và cao 26 m ngăn dòng sông Công tại xã Đại Phúc. Hồ có diện tích mặt nước 25 km², chỗ dài nhất là 12 km và chỗ rộng nhất là 3 km, dung tích 175 triệu m³ nước. Hồ có vai trò rất quan trọng trong điều tiết lũ sông Công, cung cấp nước tưới cho cây trồng, công nghiệp, và nước sinh hoạt. Hồ Nặm Cắt tại xã Phong Quang có diện tích lòng hồ là 87 ha, giúp cung cấp nước cho đô thị trung tâm phía Bắc tỉnh. Một số hồ thủy lợi lớn khác của tỉnh là Bảo Linh, Ghềnh Chè, Suối Lạnh, Trại Gạo, Quán Chẽ, Bản Chang, Vai Miếu. Tỉnh có một phần nhỏ của hồ thủy điện Tuyên Quang.

Đập Thác Huống tại phường Gia Sàng có mục đích lấy nước sông Cầu cho công trình thủy nông Thác Huống (sông Máng). Toàn bộ tuyến kênh này dài hơn 52 km, cung cấp nước tưới cho khu vực Phú Bình và một phần của tỉnh Bắc Ninh. Kênh chính hồ Núi Cốc có chiều dài khoảng 18 km, dẫn nước đến khu vực Phú Bình. Thái Nguyên cũ có tài nguyên nước mặt khá phong phú, khoảng trên 2 tỷ m³. Về nước ngầm, khu vực này có khả năng cung cấp nước mang tính cục bộ, nhưng có độ khoáng hoá khá lớn trên 10g/l, có điểm nước khoáng La Hiên. Nước dưới đất trong khu vực thường nằm ở độ sâu tương đối lớn, do đó việc khai thác nước ngầm không dễ dàng.

Hệ sinh thái

Quả rừng tại Vườn quốc gia Ba Bể.

Lan hài Việt Nam là loài đặc hữu của vùng Đồng Hỷ của tỉnh Thái Nguyên.

Khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ có hơn 1.790 loài thực vật, 84 loài thú, 314 loài chim, 69 loài lưỡng cư - bò sát, 1.091 loài côn trùng, 109 loài cá. Trong đó, có 213 loài động, thực vật quý hiếm, có giá trị bảo tồn cao. Rừng rậm thường xanh nhiệt đới từng bao phủ toàn bộ diện tích tỉnh Thái Nguyên cũ trước khi con người tác động. Hệ thực vật ít nhất là có 2.000 loài; hệ động vật có 422 loài chim, thú, bò sát, ếch nhái; vẫn còn một số loài quý hiếm. Năm 2025, diện tích có rừng (đã thành rừng) của tỉnh là trên 516.327 ha; tỷ lệ che phủ rừng ước đạt trên 61,6%.

Vườn quốc gia Ba Bể có diện tích là 100,48 km², phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là 38,46 km², là một phức hệ sông, hồ, rừng trên núi đá vôi. Vườn có các loài cây gỗ quý hiếm như: nghiến, đinh, lim, trúc dây, lát hoa; trong đó, trúc dây là một loài tre đặc hữu của Ba Bể. Đây là trung tâm đa dạng và đặc hữu cao nhất về loài lan không chỉ của Việt Nam mà còn của toàn Đông Nam Á. Các loài động vật đặc hữu quý hiếm trong vườn là voọc đen má trắng, gấu ngựa, vạc hoa, cá cóc bụng hoa, cầy vằn bắc, rắn hổ mang chúa. Vườn có các thảo dược quý như bảy lá một hoa, lan hành, ba kích, hoàng đằng, mã tiền rừng.

Khu Bảo tồn loài và sinh cảnh Nam Xuân Lạc có diện tích 41,56 km², nằm tại vùng Bắc Chợ Đồn có các loài thực vật quý hiếm như nghiến, trai, đinh, các loài Lan (Lan hài) và một số loài dược liệu quý như đẳng sâm, ba kích, kê huyết đằng; các loài động vật quý hiếm như khỉ đen, khỉ mốc, cu li lớn, cu li nhỏ, gấu chó, vạc hoa.

Khu Dự trữ thiên nhiên Kim Hỷ có tổng diện tích hơn 150,53 km², thuộc vùng Bạch Thông-Na Rì, có hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi. Khu có nhiều loài thực vật quý hiếm như: Du sam đá vôi, thiết sam giả, các loài động vật đặc hữu, quý hiếm gồm: Voọc đen má trắng, hươu xạ, rùa hộp ba vạch có nguy cơ tuyệt chủng, một số loài dơi hiếm gặp trên thế giới như Dơi mũi ống cánh lông; Dơi tai đốm vàng. Khu vực được cho là nơi có nhiều chủng loại dơi nhất tại Việt Nam.

Khu dự trữ thiên nhiên Thần Sa-Phượng Hoàng có tổng diện tích 187 km², trải rộng trên các dãy núi đá vôi của vùng bắc Võ Nhai, có hệ sinh thái rừng núi đá vôi rất đặc trưng, có giá trị bảo tồn cao. Khu dự trữ có một số loài cây quý hiếm như: Củ bình vôi, rau sắng, giảo cổ lam, ba kích, lan kim tuyến; có các loại gỗ quý hiếm: Nghiến, trai, lý, sến; có khỉ mặt đỏ có trong Sách đỏ Việt Nam. Lan hài Việt Nam là loài lan đặc hữu của Việt Nam, chỉ được tìm thấy tại vùng Đồng Hỷ của Thái Nguyên.

Sườn đông của Vườn quốc gia Tam Đảo thuộc tỉnh Thái Nguyên, vườn là khu rừng sinh thái lớn nhất miền Bắc, rộng hơn 300 km², trong đó có 261,63 km² rừng, chủ yếu là dạng rừng tự nhiên mưa ẩm thường xanh. Vườn quốc gia Tam Đảo có 11 loài đặc hữu: Rắn sãi angen, rắn dáo thái dương; cá coóc Tam Đảo và 8 loài côn trùng. Rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới bao phủ phần lớn dãy núi, phân bố ở độ cao dưới 800 m, có các loài như chò chỉ, giổi, re, trường mật. Rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới phân bổ từ độ cao 800 m trở lên. Từ độ cao 1.000 m trở lên xuất hiện một số loài thuộc ngành hạt trần như: Thông nàng, pơ mu, thông tre. Dưới tán rừng có các loài như: Vầu đắng, sặt gai, các loài cây bụi thuộc họ cà phê. Rừng lùn trên đỉnh núi xuất hiện ở các đỉnh núi cao khoảng 1.000 m trở lên, chủ yếu là các loài thuộc họ đỗ quyên, họ re, họ dẻ, họ hồi, họ thích.

Khu bảo vệ cảnh quan Thác Giềng có tổng diện tích hơn 5,9 km², có quần thể khoảng hơn 500 cây gỗ nghiến. Khu Bảo vệ cảnh quan ATK Định Hóa có diện tích 87,28 km².

Môi trường

Đồi trọc sau khi khai thác gỗ từ rừng trồng tại xã Vô Tranh.

Suối Mỏ Gà chảy ngầm trong núi tại xã Võ Nhai.

Thái Nguyên còn nhiều diện tích đất bạc màu, đất chua, đất lầy thụt cần được cải tạo. Đến thập niên 2000, khoảng 60% diện tích đất canh tác của tỉnh Thái Nguyên cũ thuộc loại nghèo dinh dưỡng. Nhiều diện tích đất rừng bị biến thành đất trống, đồi trọc, cần có nhiều công sức và tiền bạc để phục hồi. Nhiều vùng đất lớn trở thành các khai trường, các khu bãi thải, hoặc bị nhiễm kim loại nặng do khai thác mỏ. Các khu mỏ tự do cũng tàn phá đất trồng trọt ở các sườn đồi, ven suối. Đồng ruộng dưới các sườn dốc có nguy cơ bị bồi lấp do cát và đất đá từ trên xuống. Khu vực phía Bắc tỉnh có hàng trăm vị trí có nguy cơ về sạt lở, lũ quét, việc san ủi chân đồi lấy mặt bằng để xây dựng nhà cửa diễn ra khá phổ biến tại đây. Mạng lưới quan trắc trong tỉnh đến cuối năm 2025 có gần 300 điểm, cùng 9 trạm quan trắc tự động (4 không khí, 5 nước mặt); 43 cơ sở truyền dữ liệu quan trắc tự động về Sở Nông nghiệp và Môi trường. Do chênh lệch về lượng mưa, và độ che phủ rừng, tỉnh có nguy cơ về lũ lụt và hạn hán.

Tại một số địa phương, ô nhiễm môi trường nông nghiệp - nông thôn, ô nhiễm một số đoạn sông, suối, ô nhiễm môi trường không khí tại một số khu-cụm công nghiệp, khai thác khoáng sản được chậm khắc phục. Nhiều cơ sở vẫn sử dụng công nghệ lạc hậu, phát thải lớn; năng lực xử lý, tái chế chất thải còn hạn chế. Tình trạng khai thác trái phép các loại tài nguyên như đất san lấp, cát sỏi, vàng hay tài nguyên nước xảy ra ở một số nơi. Do có nhiều cơ sở công nghiệp và khai khoáng, không khí khu vực phía Nam tỉnh từ các thập niên trước đã có nhiều loại chất thải độc hại như khói, bụi, các loại khí độc. Tại các đô thị lớn hay vùng mỏ than, có hàm lượng khí CO₂, SO₂, asen vượt quy định, bụi có nơi gấp nhiều lần tiêu chuẩn cho phép. Những năm gần đây, các doanh nghiệp đầu tư xử lý, cải tiến công nghệ sản xuất, giảm phát thải, các dự án công nghệ lạc hậu bị loại bỏ. Môi trường nông thôn cải thiện nhờ đầu tư hạ tầng, hay thu gom bao bì thuốc bảo vệ thực vật. Chất lượng không khí trong tỉnh cơ bản đạt quy chuẩn, nhưng ô nhiễm bụi xảy ra cục bộ; chất lượng nước sông Cầu, sông Công duy trì ổn định và được cải thiện.

Khu vực phía Bắc tỉnh nằm ở đầu nguồn nên nhìn chung chất lượng nước còn tương đối tốt. Chất lượng không khí tại đây nhìn chung khá tốt, nhưng không khí tại các khu vực khai thác khoáng sản cũng bị ô nhiễm trầm trọng. Trong vùng núi đá vôi xuất hiện suối ngầm nên thường gây mất nước trong mùa khô. Hồ Ba Bể đang bị bồi lấp nghiêm trọng do phù sa từ sông suối chảy vào, bãi bồi lấn vào lòng hồ khoảng 700–800 m so với thập niên 1960. Vùng cánh đồng Nam Cường thường bị ngập úng nhiều ngày do hang thoát nước sang hồ Ba Bể bị phù sa bồi lắng. Các công trình thủy điện từng gây cạn kiệt nước sông, ngập nước đất sản xuất.

Rừng tại Thái Nguyên từng bị khai thác quá mức, rừng tự nhiên hiện còn lại rất ít, khả năng phòng hộ bảo vệ môi trường thấp. Phần lớn diện tích rừng hiện nay là rừng thứ sinh, có chất lượng thấp. Việc mất rừng làm suy giảm tính đa dạng sinh học, mất nguồn gen quý. Tài nguyên rừng của tỉnh suy giảm do khai thác lâm nghiệp bừa bãi một thời gian dài trong thời bao cấp, khai thác khoáng sản, người dân tộc thiểu số lấy gỗ củi và đốt rừng làm nương rẫy.

Đến cuối năm 2025, 5/6 khu công nghiệp và 8/16 cụm công nghiệp đang hoạt động của tỉnh đã hoàn thành hệ thống xử lý nước thải tập trung; các dự án đô thị chú trọng đầu tư hệ thống xử lý nước thải, khoảng 40% nước thải sinh hoạt đô thị được thu gom, xử lý. Hệ thống thoát nước mặt đô thị trong tỉnh chưa được đầu tư phù hợp, dẫn đến tình trạng ngập úng cục bộ kéo dài. Hệ thống thu gom và xử lý nước thải còn thiếu, tỷ lệ thấp; hệ thống thoát nước thải chủ yếu là cống chung với nước mặt và đã xuống cấp, dễ gây tắc nghẽn và ô nhiễm. Đến cuối năm 2025, 83% chất thải sinh hoạt được xử lý; nhưng biện pháp xử lý chất thải rắn sinh hoạt chủ yếu vẫn là chôn lấp thủ công. Các bãi rác như Đá Mài (Tân Cương) có hiện tượng phát tán bụi, khói, mùi hôi, nước rỉ rác ra môi trường. Một số nơi phải cấm khai thác nước ngầm do xảy ra sự cố sụt, lún đất.

Chính quyền

Trụ sở Công an tỉnh Thái Nguyên, phường Phan Đình Phùng.

Trụ sở làm việc khối các cơ quan tại phường Vạn Xuân.

Thu ngân sách nhà nước của tỉnh Thái Nguyên năm 2025 đạt 29 nghìn tỷ đồng, thu nội địa khoảng 25.500 tỷ đồng. Năm 2026, UBND tỉnh Thái Nguyên giao tổng biên chế cho các cơ quan, đơn vị là 41.089 người, trong đó công chức là 7.010 người, viên chức là 34.079 người. Tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập năm 2025 có 3.173 cơ sở nhà, đất là tài sản công thuộc phạm vi quản lý; trong đó 743 cơ sở phải thực hiện rà soát, sắp xếp. Năm 2019, trên 90% cán bộ, công chức hệ thống chính trị cấp xã ở vùng dân tộc thiểu số của tỉnh Bắc Kạn cũ là người dân tộc thiểu số. Năm 2024, tỷ lệ cán bộ, công chức, viên chức người dân tộc thiểu số trong toàn tỉnh Thái Nguyên cũ tham gia vào các cơ quan, tổ chức, đơn vị là hơn 18%; cấp huyện là 24%; cấp xã là gần 32%.

Trong bầu cử Quốc hội Việt Nam khóa XVI năm 2026, tỉnh Thái Nguyên có năm đơn vị bầu cử với 10 đại biểu; có 29 đơn vị bầu cử đại biểu HĐND tỉnh với 59 đại biểu. Trụ sở làm việc Khối các cơ quan tỉnh Thái Nguyên được khởi công từ năm 2023 tại phường Phan Đình Phùng. Trụ sở làm việc liên cơ quan tại phường Vạn Xuân được xây dựng cùng năm. Sau năm 2017, khu hành chính mới của huyện Đồng Hỷ được xây dựng tại Hoá Thượng. Trung tâm Phục vụ hành chính công tỉnh Thái Nguyên được khai trương vào năm 2020. Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2024 của tỉnh Thái Nguyên xếp thứ 26. Chỉ số hiệu quả quản trị và hành chính công cấp tỉnh (PAPI) năm 2024 của tỉnh Thái Nguyên xếp thứ 4, của tỉnh Bắc Kạn xếp thứ 22. Đến đầu năm 2026, tỷ lệ hồ sơ nộp trực tuyến đạt 95,9%.

Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên nhiệm kỳ 2025 - 2030 có 446 đại biểu chính thức. Trong khoá này, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên gồm 65 người, Ban Thường vụ Tỉnh ủy gồm 17 người. Đến tháng 11 năm 2025, Đảng bộ tỉnh có 96 đảng bộ trực thuộc, 735 tổ chức cơ sở đảng, 40 đảng bộ bộ phận, 4.147 chi bộ trực thuộc. Thời điểm ngày 20 tháng 11 năm 2025, Đảng bộ tỉnh có 140.549 đảng viên, đảng viên là nữ chiếm 41,3%; đảng viên là người dân tộc thiểu số chiếm 39,4%. Trong giai đoạn 2021-2025, Quỹ “Vì người nghèo” và các chương trình an sinh xã hội của Ủy ban MTTQ Việt Nam tỉnh huy động được trên 1.155 tỷ đồng. Trong tham gia xây dựng Đảng, chính quyền, hoạt động đối thoại ở một số địa phương còn mang tính hình thức, chưa tập trung giải quyết những vấn đề bức xúc của Nhân dân.

Trong phong trào kết nghĩa Bắc – Nam thời Chiến tranh Việt Nam, tỉnh Bắc Kạn kết nghĩa với tỉnh Kon Tum, tỉnh Thái Nguyên kết nghĩa với tỉnh Khánh Hòa. Tỉnh Thái Nguyên từng ký kết hợp tác với một số địa phương nước ngoài như tỉnh Gyeongsangbuk của Hàn Quốc, tỉnh Luang Prabang của Lào, thành phố Linköping của Thụy Điển. Từ tháng 1 đến tháng 11-2024, chính quyền tỉnh Thái Nguyên cũ có 207 đoàn, cá nhân đi công tác, làm việc ở nước ngoài. Một vài dự án sử dụng vốn vay nước ngoài trên địa bàn là: Quốc lộ 3 mới Hà Nội - Thái Nguyên sử dụng vốn vay của Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JICA), chương trình đô thị miền núi phía Bắc tại thành phố Thái Nguyên và thành phố Bắc Kạn sử dụng vốn vay của Ngân hàng Thế giới (WB).

Thái Nguyên là nơi đặt trụ sở của Bộ Tư lệnh Quân khu I, Ngân hàng Nhà nước khu vực V, Kiểm toán Nhà nước khu vực X, Kho bạc Nhà nước khu vực VII, Chi cục Thuế khu vực VII. Chi cục Dự trữ nhà nước khu vực VI. Bộ Chỉ huy quân sự tỉnh Thái Nguyên thành lập ba ban chỉ huy phòng thủ khu vực tại Đức Xuân, Phú Lương và Sông Công. Từ ngày 01/10/2024 đến 30/9/2025, các tòa án tỉnh Thái Nguyên thụ lý 8.077 vụ việc; giải quyết 7.757 vụ việc; đạt tỷ lệ chung 96%. Trong lĩnh vực hình sự, các tòa xét xử sơ thẩm 1.425 vụ với 2.570 bị cáo. Giai đoạn 2021-2025, cơ quan công an khởi tố mới 72 vụ án với 209 bị can phạm các tội về tham nhũng, chức vụ trong tỉnh. Năm 2025, Công an tỉnh điều tra, khám phá 833/944 vụ phạm tội về trật tự xã hội, đạt tỷ lệ 88,2%; phát hiện, xử lý 384 vụ vi phạm pháp luật trong lĩnh vực kinh tế, tham nhũng, môi trường; bắt giữ 568 vụ với 773 đối tượng phạm tội về ma túy. Tỉnh Thái Nguyên được Bộ Công an xác định là địa bàn trọng điểm về ma túy. Số người nghiện ma túy trên địa bàn tỉnh có xu hướng giảm dần theo từng năm. Trại giam Phú Sơn 4 của Bộ Công an tại xã Vô Tranh có khoảng 6.000 phạm nhân.

Hành chính

Bản đồ tỉnh Bắc Kạn năm 1909.

Bản đồ tỉnh Thái Nguyên năm 1909.

Tỉnh Thái Nguyên có 92 đơn vị hành chính, gồm 15 phường, 77 xã trực thuộc. Theo phân vùng của tỉnh, 34 đơn vị thuộc vùng phía Băc, tổng diện tích là 4.521 km²; 23 đơn vị thuộc vùng giao thoa, tổng diện tích là 1.964 km²; 35 đơn vị thuộc vùng phía Nam, tổng diện tích là 1.889 km² Về phân loại đơn vị hành chính cấp xã, 24 đơn vị thuộc loại I; 65 đơn vị thuộc loại II và ba đơn vị thuộc loại III. Giai đoạn 2026-2030, tỉnh Thái Nguyên có 81 xã, phường thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số; 76 xã, phường thuộc vùng miền núi. Sau sáp nhập năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có 3.145 thôn, xóm, tổ dân phố; các xã thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ được chia thành các thôn, các xã thuộc tỉnh Thái Nguyên cũ được chia thành các xóm. Trong đó 2.049 đơn vị thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số, 2.060 đơn vị thuộc vùng miền núi, 536 đơn vị đặc biệt khó khăn.

Các đơn vị hành chính đông dân nhất tỉnh Thái Nguyên sau sáp nhập năm 2025 là phường Phan Đình Phùng, phường Vạn Xuân và phường Tích Lương; các đơn vị hành chính ít dân nhất là xã Sảng Mộc, xã Thượng Quan và xã Quảng Bạch, đều chỉ hơn 3.000 người. Các đơn vị hành chính có diện tích rộng nhất tỉnh là xã Bằng Thành (208,22 km²), xã Đồng Phúc và xã Văn Lang; các đơn vị hành chính có diện tích nhỏ nhất là phường Sông Công, phường Phan Đình Phùng và phường Bá Xuyên.

Năm 2026, tỉnh Thái Nguyên có bốn đô thị loại II là Thái Nguyên, Sông Công, Phổ Yên, Bắc Kạn, từng là các thành phố trước năm 2025; 19 đô thị loại III: Bộc Bố, Ba Bể, Vân Tùng, Nà Phặc, Phủ Thông, Yến Lạc, Bằng Lũng, Chợ Chu, Đồng Tâm, Đình Cả, Đu, Sông Cầu, Giang Tiên, Hoá Thượng, Hùng Sơn, Trại Cau, Quân Chu, Điềm Thụy, Hương Sơn. Các phường Phan Đình Phùng, Tích Lương, Sông Công, Phổ Yên, Vạn Xuân, Trung Thành, Đức Xuân có mức trình độ phát triển đô thị loại II, các phường còn lại ở mức loại III. Năm 2025, tỉnh có 42/77 xã cơ bản đạt tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2021-2025.

Tỉnh Bắc Kạn trước khi sáp nhập gồm thành phố Bắc Kạn và bảy huyện là Pác Nặm, Ba Bể, Ngân Sơn, Chợ Đồn, Bạch Thông, Na Rì, Chợ Mới; với 108 đơn vị hành chính cấp xã, gồm: 95 xã, sáu phường, bảy thị trấn. Sau sáp nhập, khu vực tỉnh Bắc Kạn cũ có 37 đơn vị hành chính cấp xã; gồm 35 xã và hai phường. Tỉnh Thái Nguyên trước khi sáp nhập gồm chín đơn vị hành chính cấp huyện, bao gồm: ba thành phố là Thái Nguyên, Phổ Yên, Sông Công và sáu huyện là Định Hóa, Võ Nhai, Đồng Hỷ, Đại Từ, Phú Lương, Phú Bình; với 172 đơn vị hành chính cấp xã, bao gồm: 121 xã, 41 phường và 10 thị trấn. Sau sáp nhập, khu vực tỉnh Thái Nguyên cũ có 55 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 13 phường và 42 xã. Tỉnh Bắc Kạn năm 1997 có 112 đơn vị hành chính cấp xã, con số từng tăng lên 122. Tỉnh Thái Nguyên cũ từng có 181 đơn vị hành chính cấp xã. Tỉnh Thái Nguyên từng có ba thị trấn nông trường là Sông Cầu, Quân Chu, Bắc Sơn.

Quốc lộ 1B qua xã Võ Nhai (2020).

Phường Phổ Yên.

Xã Phú Bình.

Xã Chợ Đồn.

Xã Trại Cau (2012).

Trước năm 2025, tỉnh Bắc Kạn cũ có một số xã có trên dưới 1.000 dân như xã Cao Sơn của huyện Bạch Thông, xã Văn Minh của huyện Na Rì. Phường Phan Đình Phùng cũ từng là phường đông dân nhất thành phố Thái Nguyên, với trên 26 nghìn người. Trước năm 2025, một số xã ở vùng thấp phía nam tỉnh Thái Nguyên có mật độ dân số hơn 1.000 người/km² như Nhã Lộng, Thanh Ninh và Hà Châu của huyện Phú Bình. Sau ba lần sắp xếp, sáp nhập vào năm 2019, 2021 và 2024, tỉnh Bắc Kạn giảm từ 1.421 xuống còn 939 thôn, tổ dân phố. Từ năm 2018 đến 2024, tỉnh Thái Nguyên giảm từ 3.032 xuống còn 2.206 xóm, tổ dân phố.

Năm 1956, khu tự trị Việt Bắc được thành lập, đặt thủ phủ tại thị xã Thái Nguyên, huyện Phú Bình sáp nhập vào tỉnh Bắc Giang, huyện Phổ Yên sáp nhập vào tỉnh Vĩnh Phúc. Sang năm 1957, hai huyện trở lại tỉnh Thái Nguyên. Năm 1962, thị xã Thái Nguyên trở thành thành phố Thái Nguyên. Năm 1965, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn được hợp nhất thành tỉnh Bắc Thái. Năm 1978, hai huyện Ngân Sơn và Chợ Rã (năm 1984 đổi tên thành Ba Bể) được chuyển từ tỉnh Bắc Thái sang Cao Bằng. Năm 1985, thị xã Sông Công được thành lập từ một phần huyện Đồng Hỷ và huyện Phổ Yên; điều chỉnh địa giới các huyện Đồng Hỷ, Võ Nhai và thành phố Thái Nguyên, thủ phủ huyện Đồng Hỷ chuyển từ Thịnh Đán đến Chùa Hang. Từ ngày 1 tháng 1 năm 1997, tỉnh Bắc Thái được chia tách thành hai tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên. Năm 2017, thành phố Thái Nguyên được mở rộng, thủ phủ huyện Đồng Hỷ chuyển đến Hoá Thượng.

Năm 1967, thị xã Bắc Kạn trở thành thị trấn, là thủ phủ huyện Bạch Thông; một số xã của huyện Bạch Thông được chuyển sang huyện Phú Lương. Năm 1990, thị xã Bắc Kạn được tái lập từ huyện Bạch Thông, thủ phủ huyện Bạch Thông chuyển đến Nguyễn Thị Minh Khai. Khi tái lập tỉnh, Bắc Kạn cũng tiếp nhận lại hai huyện Ngân Sơn và Ba Bể; điều chỉnh địa giới các huyện Bạch Thông, Bạch Thông và thị xã Bắc Kạn, thủ phủ huyện Bạch Thông chuyển đến Phủ Thông. Năm 1998, thành lập huyện Chợ Mới từ một phần huyện Bạch Thông. Năm 2003, huyện Pác Nặm được thành lập từ một phần của huyện Ba Bể.

Danh sách các đơn vị hành chính trực thuộc tỉnh Thái Nguyên.
Tên Diện tích (km²) Dân số (người) Phường (15) Bá Xuyên 21,13 20.065 Bách Quang 35,02 26.668 Bắc Kạn 72,00 25.387 Đức Xuân 34,46 22.660 Gia Sàng 25,47 44.094 Linh Sơn 39,28 46.733 Phan Đình Phùng 14,73 111.482 Phổ Yên 40,70 49.162 Phúc Thuận 74,16 29.051 Quan Triều 24,72 42.292 Quyết Thắng 24,43 29.933 Sông Công 13,98 21.039 Tích Lương 23,56 55.278 Trung Thành 25,84 37.075 Vạn Xuân 40,20 61.610 Xã (77) An Khánh 45,09 20.104 Ba Bể 148,08 11.773 Bạch Thông 127,84 8.251 Bằng Thành 208,22 13.984 Bằng Vân 133,01 5.643 Bình Thành 43,30 11.525 Bình Yên 48,36 16.106	Tên Diện tích (km²) Dân số (người) Cao Minh 134,89 12.807 Cẩm Giàng 110,79 11.342 Chợ Đồn 142,10 16.252 Chợ Mới 118,98 14.219 Chợ Rã 92,81 14.507 Côn Minh 146,26 6.635 Cường Lợi 117,85 5.731 Dân Tiến 144,28 19.390 Đại Phúc 107,47 39.220 Đại Từ 69,42 27.021 Điềm Thụy 42,03 41.860 Định Hóa 67,30 22.333 Đồng Hỷ 53,72 31.012 Đồng Phúc 199,11 11.722 Đức Lương 60,90 13.181 Hiệp Lực 105,02 7.317 Hợp Thành 41,20 10.828 Kha Sơn 37,85 42.240 Kim Phượng 78,61 11.104 La Bằng 60,84 18.237 La Hiên 71,55 12.269 Lam Vỹ 71,42 8.073 Nà Phặc 101,18 9.231 Na Rì 112,73 11.494	Tên Diện tích (km²) Dân số (người) Nam Cường 149,65 10.793 Nam Hoà 65,02 16.237 Ngân Sơn 145,57 8.260 Nghĩa Tá 166,89 7.787 Nghiên Loan 130,33 11.040 Nghinh Tường 160,73 6.554 Phong Quang 153,46 6.144 Phú Bình 44,18 44.845 Phú Đình 47,89 11.746 Phú Lạc 58,07 21.105 Phú Lương 112,39 43.914 Phú Thịnh 45,37 21.333 Phủ Thông 96,94 13.320 Phú Xuyên 64,58 23.053 Phúc Lộc 163,06 10.354 Phượng Tiến 102,70 13.312 Quảng Bạch 75,22 3.815 Quang Sơn 58,63 10.837 Quân Chu 79,38 13.096 Sảng Mộc 96,79 3.286 Tân Cương 57,92 25.525 Tân Khánh 48,31 23.724 Tân Kỳ 167,82 7.718 Tân Thành 69,03 25.724	Tên Diện tích (km²) Dân số (người) Thành Công 43,45 28.281 Thanh Mai 111,08 7.406 Thanh Thịnh 112,31 8.802 Thần Sa 146,08 6.010 Thượng Minh 131,64 11.030 Thượng Quan 154,86 3.753 Trại Cau 82,85 17.327 Tràng Xá 119,18 14.609 Trần Phú 145,29 7.049 Trung Hội 54,21 13.863 Vạn Phú 51,20 22.062 Văn Hán 96,26 19.935 Văn Lang 171,59 7.558 Văn Lăng 75,27 9.503 Vĩnh Thông 129,55 4.631 Võ Nhai 99,78 17.509 Vô Tranh 83,53 38.253 Xuân Dương 160,15 7.012 Yên Bình 100,71 7.036 Yên Phong 115,98 7.379 Yên Thịnh 165,80 5.476 Yên Trạch 112,68 23.543

	Vùng 1 (vùng phía Bắc)
	Vùng 2 (vùng giao thoa)
	Vùng 3 (vùng phía Nam)
	Thủ phủ tỉnh (vùng 3)

Kinh tế

Tổng quan

Chợ Thái tại phường Phan Đình Phùng là một trong các chợ lớn nhất của tỉnh Thái Nguyên.

Khu trung tâm xã Nà Phặc năm 2017.

Cổng chào tỉnh Thái Nguyên trên quốc lộ 3 tại phường Trung Thành.

Thái Nguyên thuộc vùng Trung du và Miền núi phía bắc Việt Nam, phần phía nam nằm sát với vùng Đồng bằng sông Hồng, giáp với Hà Nội. Do vậy, tỉnh dễ dàng tiếp nhận các tiến bộ về kinh tế, khoa học-kỹ thuật, vốn đầu tư từ Hà Nội và vùng đồng bằng. Thái Nguyên có lợi thế về tài nguyên, có nhiều loại khoáng sản, giúp xây dựng ngành công nghiệp của tỉnh. Thái Nguyên cũng có lợi thế về giáo dục khi có một số trường đại học, các trường kỹ thuật và dạy nghề, cung cấp nguồn lao động có trình độ. Khí hậu trong tỉnh thuận lợi để kết hợp phát triển nông-lâm nghiệp. Thu hút vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài giúp Thái Nguyên nâng cao giá trị sản xuất công nghiệp và kim ngạch xuất - nhập khẩu trong những năm gần đây.

Tỉnh Thái Nguyên vào năm 2024 được Bộ Chính trị xác định là một cực tăng trưởng, trung tâm kinh tế và công nghiệp, giữ vai trò động lực phát triển của Vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ. Tỉnh đã trở thành trung tâm sản xuất điện tử lớn của cả nước với sự hiện diện của các tập đoàn công nghệ toàn cầu. Tỉnh Thái Nguyên xác định phát triển số và phát triển xanh là hướng đi chủ đạo trong giai đoạn tới. Tỉnh đã và đang cơ cấu lại nền kinh tế, kết hợp giữa nội lực và ngoại lực; dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Năm 2025, Thái Nguyên nằm trong nhóm dẫn đầu cả nước về chuyển đổi số, với tỷ trọng kinh tế số chiếm gần 30% GRDP. Giai đoạn 2020 - 2025, trong lĩnh vực sở hữu trí tuệ tỉnh ghi nhận 1.654 đơn đăng ký sở hữu công nghiệp, 904 văn bằng bảo hộ được cấp. Năm 2025, tỉnh xếp thứ 13/34 tỉnh, thành về đổi mới sáng tạo, dẫn đầu khu vực trung du và miền núi phía Bắc.

Tỉnh Thái Nguyên được đề xuất phân thành ba vùng kinh tế: Vùng phía Bắc chiếm gần 54% diện tích là vùng bảo tồn thiên nhiên, phát triển kinh tế xanh. Vùng giao thoa chiếm hơn 23% diện tích phát triển nông nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế biến nông lâm sản. Vùng phía Nam chiếm gần 23% diện tích có các khu công nghiệp lớn và đô thị trung tâm, là động lực tăng trưởng chính của tỉnh. Hành lang kinh tế Bắc - Nam nằm dọc theo Cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên - Cao Bằng và Quốc lộ 3 là trục xương sống huyết mạch của tỉnh, kết nối giao thương quốc tế và liên vùng. Tỉnh ưu tiên vào các lĩnh vực giao thông, khu công nghiệp, đô thị và hạ tầng khác gắn kết với sự phát triển của vùng Thủ đô Hà Nội. Kinh tế khu vực nông thôn trong tỉnh phát triển còn chậm, khoảng cách phát triển giữa thành thị và nông thôn, giữa các vùng trong tỉnh còn khá lớn, nhất là các xã phía Bắc còn rất khó khăn. Kết cấu hạ tầng tại các vùng khó khăn trong tỉnh còn rất hạn chế, thiếu đồng bộ và nhiều công trình bị xuống cấp.

Năm 2026, GRDP theo giá hiện hành của tỉnh Thái Nguyên dự kiến đạt 220.452 tỷ đồng. GRDP bình quân đầu người năm 2025 đạt 114 triệu đồng/người. Cơ cấu kinh tế Thái Nguyên chuyển dịch theo hướng tăng tỷ trọng công nghiệp - dịch vụ; đến năm 2025 công nghiệp - xây dựng chiếm 54%, dịch vụ chiếm 35%, nông nghiệp chiếm 11%. Tính đến cuối năm 2025, tỉnh có hơn 14.700 doanh nghiệp đăng ký hoạt động, tổng vốn đăng ký hơn 197 nghìn tỷ đồng, quy mô doanh nghiệp chủ yếu là nhỏ và siêu nhỏ. Tỉnh có 891 hợp tác xã và hơn 52.700 hộ kinh doanh. Từ năm 2026, tỉnh triển khai cơ chế "luồng xanh" cho các dự án lớn về công nghiệp, cụm công nghiệp, nhà ở xã hội.

Trong giai đoạn 2021 - 2025, vốn đầu tư toàn xã hội của tỉnh đạt khoảng 341 nghìn tỷ đồng, bình quân đạt 75 nghìn tỷ đồng/năm. Trong đó, vốn đầu tư của ngành công nghiệp chiếm tới 50,1%, và tập trung chủ yếu ở khu vực doanh nghiệp FDI. Lũy kế đến tháng 2 năm 2026, tổng vốn FDI đăng ký vào Thái Nguyên đạt hơn 11,9 tỷ USD với 263 dự án còn hiệu lực. Năm 2025, tổng giá trị hàng hóa xuất khẩu trên địa bàn đạt 29,93 tỷ USD, xếp thứ 6/34 toàn quốc. Trong đó, khu vực kinh tế có vốn FDI đạt khoảng 29,2 tỷ USD. Xuất khẩu của tỉnh phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu và khu vực FDI, với giá trị gia tăng nội địa đạt thấp.

Theo chỉ số giá sinh hoạt theo không gian (SCOLI) năm 2025, Thái Nguyên đứng thứ 9 về mức độ đắt đỏ. Đến cuối năm 2025, tỉnh đã cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cho 95,26% diện tích cần cấp, cơ sở dữ liệu đất đai trên địa bàn tỉnh được hoàn thành với trên 4,1 triệu thửa. Theo bảng giá đất do HĐND tỉnh Thái Nguyên ban hành vào tháng 12 năm 2025, mức giá đất ở cao nhất tại trung tâm tỉnh là 80 triệu VNĐ/m². Đến đầu năm 2026, Thái Nguyên có 18.568 hộ nghèo (4,32%), có 14.386 hộ cận nghèo (3,35%), ở mức cao so với cả nước. Trong các hộ dân tộc thiểu số, tỷ lệ hộ nghèo là 9,41%, hộ cận nghèo là 6,23%. Tỷ lệ hộ nghèo, hộ cận nghèo ở một số xã còn cao, có xã gần 80%, các vùng khó khăn có nguy cơ tiếp tục tụt hậu.

Đến cuối năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có khoảng 250.000 người đang làm việc tại các doanh nghiệp, tập trung vào lĩnh vực sản xuất công nghiệp, trong đó số lượng lao động tại các khu công nghiệp là khoảng 93.000 người. Năm 2025, tỷ lệ lao động từ 15 tuổi trở lên đang làm việc so với tổng số dân số của tỉnh Thái Nguyên đạt khoảng 58,0%. Người lao động có xu hướng giảm dần trong lĩnh vực nông nghiệp và tăng dần trong dịch vụ và công nghiệp - xây dựng. Về mức lương tối thiểu, nhìn chung các đơn vị từng thuộc thành phố Thái Nguyên, Sông Công và Phổ Yên thuộc vùng II; các đơn vị từng thuộc thành phố Bắc Kạn và các huyện Phú Bình, Phú Lương, Đồng Hỷ, Đại Từ thuộc vùng III; các xã còn lại thuộc vùng IV.

Công nghiệp

Gang thép Thái Nguyên là khu công nghiệp luyện kim đầu tiên của Việt Nam, phường Gia Sàng.

Công ty Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên tại khu công nghiệp Yên Bình, phường Vạn Xuân.

Mỏ đa kim Núi Pháo tại xã An Khánh là một trong những mỏ volfram lớn nhất thế giới.

Công nghiệp là ngành có đóng góp trực tiếp lớn nhất vào GRDP của tỉnh. Thái Nguyên trở thành một trong những trung tâm sản xuất công nghiệp, quy mô sản xuất công nghiệp ước đạt 1.064.735 tỷ đồng vào năm 2025, trong đó, khu vực kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) chiếm tỷ trọng 92,66%. Quy mô doanh nghiệp công nghiệp trong tỉnh tương đối nhỏ, trong đó doanh nghiệp vừa và nhỏ chiếm trên 93%. Cơ cấu công nghiệp ngày càng chuyển dịch theo hướng công nghiệp chế biến, chế tạo và giảm dần công nghiệp khai khoáng. Các ngành công nghiệp truyền thống từng có vai trò quan trọng, nhưng tỷ lệ giảm mạnh kể từ năm 2015 do ngành công nghiệp điện-điện tử phát triển mạnh mẽ. Trước Đổi mới, Thái Nguyên là trung tâm sản xuất gang, thép quan trọng nhất tại Việt Nam.

Lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo chiếm tới 99% giá trị sản xuất của toàn ngành vào năm 2025. Nhìn chung các cơ sở sản xuất công nghiệp phân bố tập trung nhiều tại khu vực phía nam của tỉnh. Tỉnh có định hướng phát triển công nghiệp điện tử, công nghệ thông tin tại phía Nam để tạo thành chuỗi công nghiệp điện tử Thái Nguyên-Bắc Ninh. Lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo của tỉnh nằm ở phân khúc thấp trong chuỗi giá trị toàn cầu, chủ yếu là gia công, lắp ráp. Các ngành công nghiệp nền tảng, công nghiệp hỗ trợ chậm phát triển. Khu vực doanh nghiệp không phải FDI của tỉnh tăng trưởng chậm. Nếu không tính Tổ hợp công nghệ cao Samsung, các ngành công nghiệp công nghệ trung bình và thấp vẫn chiếm tỷ trọng cao. Các ngành công nghiệp truyền thống tăng trưởng chậm, khó có thể tạo đột phá.

Khu công nghiệp gang thép Thái Nguyên được bắt đầu xây dựng từ năm 1959, trở thành một trung tâm luyện kim lớn tại Việt Nam. Dự án mở rộng sản xuất giai đoạn 2 của Công ty từ năm 2007 gặp khó khăn với khoản nợ lớn. Công ty Luyện cán thép Gia Sàng ngừng sản xuất kinh doanh từ năm 2013. Công ty Cổ phần thương mại Thái Hưng nắm giữ vốn chi phối tại Công ty TNHH Natsteelvina chuyên sản xuất thép. Nhà máy luyện gang Bắc Kạn từng vận hành vào các năm 2016-2019.

Đến năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có 61 mỏ khoáng sản có giấy phép: 6 mỏ than, 12 mỏ sắt, 22 mỏ chì kẽm, 8 mỏ vàng. Trong đó có 38 mỏ đang hoạt động. Tỉnh có 39 nhà máy chế biến khoáng sản. Mỏ đa kim Núi Pháo được ước tính có trữ lượng vonfram chiếm gần một phần ba trữ lượng của toàn thế giới bên ngoài Trung Quốc. Tỉnh có trữ lượng than đứng thứ hai tại Việt Nam, có các mỏ than như Khánh Hoà, Núi Hồng. Mỏ sắt tập trung tại cụm mỏ Trại Cau và cụm mỏ Tiến Bộ. Chì, kẽm tập trung chủ yếu ở khu vực Chợ Đồn và Ngân Sơn cũ, mỏ chì kẽm lớn nhất Việt Nam nằm tại Bản Thi. Các mỏ vàng nằm dọc theo sông Bắc Giang từ Ngân Sơn đến Na Rì cũ, cũng như ở Thần Sa. Ngoài ra, tỉnh còn có đá vôi xây dựng, đá vôi trắng, thiếc, ti tan, và các loại khác.

Từ thập niên 1980, Thái Nguyên có một số nhà máy cơ khí có quy mô tương đối lớn như Diezel Sông Công, phụ tùng máy số 1. Tỉnh có nhà máy sản xuất trang thiết bị y tế của công ty MEINFA. Thái Nguyên có các nhà máy xi măng Quang Sơn, La Hiên, Quán Triều. Nhà máy gạch ốp lát Việt Ý Sông Công sản xuất các dòng sản phẩm gạch Ceramic. Ngành may mặc có hơn 30.000 công nhân vào năm 2025, với các doanh nghiệp như TNG, TDT, Thagaco. Công ty Morinaga Nutritional Foods có nhà máy sản xuất sữa quy mô lớn. Tỉnh Thái Nguyên có nhiều công ty, hợp tác xã, làng nghề về ngành trà; trà xanh chiếm gần 80% tổng sản lượng tính đến đầu năm 2025. Phía Bắc tỉnh có nhiều cơ sở sản xuất miến dong. Công nghiệp chế biến gỗ của tỉnh phát triển nhanh, đến đầu năm 2026 có 746 cơ sở chế biến, kinh doanh lâm sản. Một số công ty đầu tư vào chế biến sâu: Dongwha Việt Nam sản xuất ván gỗ MDF; Giấy Hoàng Văn Thụ; Ván ép Việt Bắc.

Phần lớn các dự án đầu tư nước ngoài vào Thái Nguyên thuộc về các ngành sản xuất công nghệ cao, tập trung chủ yếu vào sản xuất và lắp ráp các thiết bị điện tử, bao gồm máy tính bảng, điện thoại thông minh và linh kiện điện tử. Công ty TNHH Samsung Electronics Việt Nam Thái Nguyên (SEVT) được thành lập vào năm 2013, là cơ sở sản xuất điện thoại, sản xuất các linh kiện chính và cung cấp cho toàn cầu. Công ty TNHH Samsung Electro-Mechanics Việt Nam chuyên về bản mạch, linh kiện, phụ tùng cho thiết bị viễn thông - di động. Hàng chục nhà cung ứng, nhà đầu tư phụ trợ theo chuỗi giá trị của tập đoàn này đến từ Hàn Quốc cũng đầu tư vào Thái Nguyên. Trina Solar Cell (Việt Nam) hoạt động trong lĩnh vực năng lượng mặt trời, thanh và tấm Silic. Một số doanh nghiệp FDI khác là KD Heat Technology Thái Nguyên chuyên về công nghệ xử lý nhiệt kim loại, Sunny Opotech Việt Nam sản xuất linh kiện quang học, KET VINA Thái Nguyên sản xuất linh kiện điện tử.

Dịch vụ

Trung tâm thương mại GO! Thái Nguyên tại phường Tích Lương.

Tỉnh Thái Nguyên có tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng năm 2025 ước đạt hơn 100 nghìn tỷ đồng, bán lẻ hàng hoá chiếm khoảng 78,6%, dịch vụ lưu trú và ăn uống chiếm khoảng 19,6%. Tỉnh có 191 chợ đang hoạt động, trong đó có năm chợ hạng 1, 17 chợ hạng 2. Tỉnh có năm trung tâm thương mại, 16 siêu thị đang hoạt động. Chợ tại vùng cao chủ yếu họp theo phiên 5 ngày một lần. Một số chợ tại các vùng khó khăn hoạt động cầm chừng, cơ sở vật chất tạm bợ. Trung tâm Thương mại và Đại siêu thị GO! tại phường Tích Lương là trung tâm thương mại lớn nhất trong tỉnh. Các hệ thống siêu thị như Lan Chi, Minh Cầu, Aloha, Winmart, Thành Đô hoạt động tại tỉnh. Năm 2026, tỉnh Thái Nguyên đặt mục tiêu doanh số thương mại điện tử chiếm từ 20% trở lên trong tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng.

Tỉnh Thái Nguyên đến cuối năm 2025 có 785 cơ sở lưu trú, trong đó có 95 khách sạn (10 khách sạn 3 sao, bảy khách sạn 2 sao, ba khách sạn 1 sao); 691 nhà nghỉ du lịch và nhà ở có phòng cho khách thuê. Tỉnh có trên 4.700 nhà hàng và các dịch vụ ăn uống phục vụ lưu động, với trên 100 nhà hàng có sức chứa lớn, như Dũng Tân, Việt Phượng, Trống Đồng, khách sạn Dạ Hương, Đông Á Plaza, Kim Thái, Thái Hải. Tại trung tâm tỉnh hình thành các tuyến phố chuyên doanh: Thời trang tại Lương Ngọc Quyến, Hoàng Văn Thụ; dịch vụ ăn uống tại Bắc Sơn, Minh Cầu; ô tô, xe máy tại một đoạn đường Cách mạng tháng 8. Phường Bắc Kạn có tuyến phố ẩm thực tại đường Thanh Niên.

Tỉnh Thái Nguyên những năm gần đây tổ chức nhiều hội chợ, hội trợ triển lãm như hội chợ Xuân; hội chợ triển lãm “Mỗi xã, phường một sản phẩm - Thái Nguyên”; hội chợ triển lãm "Công Thương - OCOP Thái Nguyên”; hội chợ “Công Thương khu vực Đông Bắc - Thái Nguyên 2024”; “Festival Nông sản, OCOP, làng nghề gắn kết du lịch - Thái Nguyên”. Tỉnh cũng tổ chức nhiều phiên chợ “Đưa hàng Việt về miền núi”, tổ chức các chương trình kích cầu tiêu dùng hàng nội địa; các chương trình xúc tiến tiêu thụ sản phẩm na, gà đồi Phú Bình. Đến hết năm 2025, tỉnh dự kiến có 575 sản phẩm OCOP đạt từ 3 đến 5 sao, trong đó 10 sản phẩm đạt 5 sao. Tỉnh có 278 làng nghề được công nhận, có 107 hợp tác xã đang sản xuất, chế biến, kinh doanh trong làng nghề. Nhãn hiệu tập thể “Chè Thái Nguyên” và chỉ dẫn địa lý “Tân Cương” được bảo hộ tại một số quốc gia.

Động Hua Mạ (Đồng Phúc).

Khu du lịch Hồ Núi Cốc (Đại Phúc).

Suối Kẹm (La Bằng).

Năm 2025, tỉnh Thái Nguyên đón hơn 7,3 triệu lượt khách, với doanh thu ước đạt gần 7.447 tỷ đồng. Tỉnh sở hữu nhiều tiềm năng, lợi thế về du lịch: Nguồn tài nguyên du lịch tự nhiên phong phú và đa dạng; là nơi Trung ương Đảng từng ở, làm việc trong thời kỳ Chiến tranh Đông Dương; có các tín ngưỡng và văn hóa của các dân tộc Việt Bắc. Tuy nhiên, du lịch của tỉnh còn đơn điệu, chủ yếu là tham quan ngắn ngày; chưa có nhiều đặc trưng hay có sức cạnh tranh cao. Ngoài ra, việc quảng bá, liên kết chưa hiệu quả; nhiều điểm du lịch mang tính tự phát. Khu du lịch hồ Núi Cốc và hồ Ba Bể là những điểm nhấn trung tâm của du lịch tỉnh. Tỉnh cũng tập trung phát triển du lịch khu vực sườn Đông dãy núi Tam Đảo. Một số điểm du lịch sinh thái khác là hang Phượng Hoàng - suối Mỏ Gà, Dũng Tân, Nhà Tôi, hồ Ghềnh Chè, suối Kẹm, hồ Bản Chang, động Hua Mạ. Bên cạnh đó, tỉnh có các rừng đặc dụng, nhiều thác nước, sông suối, hang động. Hoạt động du lịch cộng đồng, nông thôn gắn với văn hóa trà từng bước được hình thành, tỉnh có Không gian văn hóa Trà - vùng chè Tân Cương; ngoài ra còn có Khu bảo tồn làng nhà sàn dân tộc sinh thái Thái Hải, du lịch cộng đồng tại các thôn ven hồ Ba Bể. Du lịch lịch sử, về nguồn là một trong những thế mạnh của tỉnh; với ATK Định Hóa, ATK Chợ Đồn, di tích Đại đội 915, quần thể núi Văn - núi Võ, đền thờ Lý Nam Đế, khu di tích lịch sử Nà Tu, đồn Phủ Thông. Về văn hóa, tâm linh, tỉnh có Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam, khu khảo cổ Thần Sa, chùa Phù Liễn, đền Đuổm, các lễ hội truyền thống như lễ hội lồng tồng.

Tỉnh Thái Nguyên đến năm 2025 có mạng lưới tổ chức tín dụng tương đối rộng với 36 chi nhánh ngân hàng cấp 1, 16 chi nhánh cấp 2, 144 phòng giao dịch. Đến cuối năm 2025, tổng nguồn vốn huy động ước đạt khoảng 153.000 tỷ đồng, dư nợ tín dụng ước đạt khoảng 160.000 tỷ đồng, tỷ lệ nợ xấu chiếm khoảng 1,8%. Tín dụng tập trung chủ yếu vào các lĩnh vực sản xuất, kinh doanh, thương mại - dịch vụ và công nghiệp-xây dựng. Dự ước năm 2025, 45% lực lượng lao động tham gia bảo hiểm xã hội, 95% người dân tham gia bảo hiểm y tế. Số người tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc là 269.936 người, bảo hiểm xã hội tự nguyện là 50.988 người. Dự ước tổng số thu bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp là 8.793,607 tỷ đồng.

Năm 2025, xuất khẩu nhóm mặt hàng điện thoại thông minh, máy tính bảng và sản phẩm điện tử khác ước đạt 28,6 tỷ USD, chiếm 95,5% tổng giá trị xuất khẩu của tỉnh. Một số mặt hàng xuất khẩu khác là sản phẩm may 544 triệu USD, sản phẩm từ sắt thép 30 triệu USD, phụ tùng vận tải 6,8 triệu USD, giấy và các sản phẩm từ giấy 5,4 triệu USD, trà các loại 0,4 triệu USD. Doanh thu hoạt động vận tải, kho bãi của tỉnh trong năm 2025 đạt khoảng 10 nghìn tỷ đồng, hệ thống giao thông trục chính được đầu tư giúp giảm chi phí logistics. Ngành dịch vụ logistics của Thái Nguyên chưa xứng với tiềm năng. Tỉnh chưa có hệ thống kho bãi hiện đại; doanh nghiệp chưa tham gia sâu vào chuỗi dịch vụ logistics.

Nông nghiệp

Một vùng nông nghiệp tại xã Đồng Hỷ, với cây ăn quả, cây trà, ruộng lúa và rừng trồng.

Nông dân làm việc bên máy đập lúa tại xã Ba Bể

Rừng trồng tại xã Phú Lương.

Thái Nguyên nhìn chung thuộc khu vực địa hình cao, dốc, có nhiều loại thổ nhưỡng với đặc điểm riêng, phù hợp với các loại cây trồng khác nhau, cần mức độ đầu tư và cải tạo khác nhau. Lúa là cây lương thực chính của tỉnh, các khu vực Phú Bình, Đại Từ và Phổ Yên cũ là những vùng trọng điểm lúa. Sắn, ngô, khoai lang là những loại cây thích hợp với địa hình tỉnh, có thời kỳ Thái Nguyên được cho là "xứ sở của sắn". Năm 2025, diện tích gieo trồng các loại cây trồng đạt gần 200 nghìn ha, diện tích gieo trồng cây hàng năm đạt 152.733 ha; diện tích gieo trồng cây lâu năm đạt 47.129 ha. Sản lượng lương thực có hạt đạt 587.117 tấn, trong đó sản lượng lúa 459.411 tấn; sản lượng ngô 127.705 tấn. Một số đất trồng lúa hiệu quả thấp được chuyển đổi sang một số cây trồng có giá trị kinh tế cao hơn. Tỉnh có các giống lúa đặc sản, bản địa là nếp Thầu Dầu, nếp Vải, nếp Khẩu Nua Lếch, nếp Tài.

Sản xuất nông nghiệp chuyển dịch mạnh theo hướng hàng hóa. Trên đất vườn đồi của Thái Nguyên, trà là cây công nghiệp quan trọng nhất. Tỉnh có diện tích, năng suất cũng như sản lượng, giá trị từ cây trà lớn nhất cả nước; các vùng trà nổi tiếng: Tân Cương, La Bằng, Trại Cài (Đồng Hỷ), Khe Cốc (Vô Tranh), và Shan tuyết Bằng Phúc (Đồng Phúc). Năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có 22.177 ha trồng trà, sản lượng búp tươi đạt 275.725 tấn, giá trị sản phẩm ước đạt trên 14,8 nghìn tỷ đồng. Khu vực Phú Bình trồng nhiều lạc, có các cơ sở ép dầu lạc. Đậu tương mất dần vị thế tại tỉnh từ thập niên 2000. Thuốc lá được trồng từ lâu tại tỉnh. Cây dong riềng được trồng nhiều tại phía Bắc tỉnh. Năm 2025, sản lượng rau các loại trong tỉnh đạt hơn 300 nghìn tấn, những loại rau bản địa tiêu thụ tốt là bí thơm, bò khai. Tỉnh ưu tiên phát triển vùng chuyên canh cây ăn quả, sản lượng các cây ăn quả chủ lực tăng nhanh: Nhóm quả có múi (bưởi, cam, quýt) đạt 51.915 tấn, na đạt 10.260 tấn; nhãn đạt 11.700 tấn; hồng không hạt đạt 3.000 tấn. Tỉnh tập trung mở rộng diện tích trồng các loại cây dược liệu quý. Khu vực phía Bắc tỉnh có các loại cây ăn quả đặc trưng như hồng không hạt, cam, quýt, mơ, chuối; còn có các loài đặc trưng vùng núi cao như lê, dẻ, đào, mận.

Chăn nuôi Thái Nguyên phát triển theo hướng tập trung quy mô trang trại, ứng dụng khoa học công nghệ, xây dựng chuỗi liên kết giá trị. Tỉnh định hướng tập trung chăn nuôi trâu, bò thịt hàng hóa ở khu vực phía Bắc, chăn nuôi gia cầm theo hướng công nghiệp tại khu vực phía Nam. Đến năm 2025, tổng đàn trâu, bò đạt 135 nghìn con, đàn lợn đạt 890 nghìn con, đàn gia cầm đạt 20 triệu con. Sản lượng thịt hơi xuất chuồng năm 2025 ước đạt 253 nghìn tấn, trong đó thịt lợn 116,5 nghìn tấn, thịt gà 115,2 nghìn tấn. Toàn tỉnh có 1.619 trang trại chăn nuôi, gồm 80 trang trại quy mô lớn, và 120 nghìn hộ chăn nuôi. Chăn nuôi quy mô trang trại chiếm trên 50% tổng đàn gia súc, gia cầm, tập trung chủ yếu ở phía Nam. Toàn tỉnh có 76 hợp tác xã, tổ hợp tác sản xuất chăn nuôi, 10 doanh nghiệp sản xuất thức ăn chăn nuôi. Chăn nuôi nhỏ lẻ tiềm ẩn nguy cơ dịch bệnh và ô nhiễm môi trường. Các hạn chế khác là dịch bệnh, giá trị gia tăng thấp, kiểm soát giết mổ và an toàn thực phẩm. Chợ Nghiên Loan là một đầu mối, điểm trung chuyển trâu, bò lớn của phía bắc Việt Nam.

Thái Nguyên phát triển kinh tế lâm nghiệp gắn với quản lý và bảo vệ rừng bền vững, đẩy mạnh dịch vụ hấp thụ carbon và phát triển thị trường tín chỉ carbon rừng. Tỉnh định hướng đẩy mạnh trồng rừng gỗ lớn. Theo quy hoạch đến năm 2030, diện tích rừng sản xuất trong tỉnh là 396.000 ha. Trong giai đoạn 2021-2025, tỉnh trồng rừng tập trung đạt 39.700 ha; trồng được 21,86 triệu cây; diện tích trồng rừng gỗ lớn đạt 42.060 ha. Tỉnh tập trung phát triển một số cây lâm nghiệp chủ lực có giá trị kinh tế cao như cây quế, cây hồi. Cơ cấu giống cây trồng rừng mới chủ yếu là các loại như keo, mỡ, thông. Các xã phía bắc của tỉnh có diện tích rừng lớn, kinh tế rừng khá phát triển, tỉnh tập trung trồng rừng tại khu vực này. Kinh tế rừng trong tỉnh tập trung vào việc trồng rừng gỗ lớn, gắn với công nghiệp chế biến để nâng cao giá trị. Ngoài sản phẩm gỗ, rừng còn cung cấp các nguyên liệu cho ngành thực phẩm, dược phẩm, tinh dầu, hay thủ công mỹ nghệ. Trong 10 tháng đầu năm 2025, sản lượng gỗ khai thác trên địa bàn tỉnh đạt 618,7 nghìn m³, sản lượng củi khai thác ước đạt 328,1 nghin ster.

Thái Nguyên có truyền thống nuôi cá ruộng, nuôi cá thả ao, tuy nhiên thủy sản không có ý nghĩa lớn trong nền kinh tế của tỉnh. Đến năm 2025, diện tích nuôi trồng thủy sản của tỉnh ước đạt 7.467 ha, sản lượng đạt 22.985 tấn. Trong đó sản xuất thủy sản theo hướng hàng hóa tập trung ước đạt 2.100 ha, nuôi cá lồng trên các hồ chứa đạt thể tích nuôi là 23.472 m³. Toàn tỉnh hiện có khoảng 9.365 ha diện tích mặt nước: 3.320 ha ao gia đình, 1.897 ha hồ chứa nước thuỷ lợi vừa và nhỏ, 1.148 ha ruộng trũng cấy lúa có thể kết hợp với nuôi cá. Hồ Núi Cốc và hồ Ba Bể có thể nuôi trồng, tái tạo, khai thác và bảo tồn các giống loài thủy sản nguy cấp, quý, hiếm, đặc hữu của tỉnh. Ngoài ra, tỉnh có tiềm năng về nuôi trồng thủy sản nước lạnh nhờ nguồn nước lạnh từ dãy núi Tam Đảo; hay từ các suối, các hồ khác có nhiệt độ nước thấp.

Hạ tầng

Khu đô thị Thái Hưng Crown Villas, phường Gia Sàng.

Cổng chào khu công nghiệp Điềm Thụy, địa phận phường Phổ Yên.

Kênh chính hồ Núi Cốc tại xã Đại Phúc.

Các khu công nghiệp của tỉnh chủ yếu được quy hoạch theo tuyến cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên - Bắc Kạn, quốc lộ 3 và lân cận. Tỉnh ưu tiên phát triển thêm các khu công nghiệp, cụm công nghiệp mới tại khu vực phía Nam của tỉnh để thuận lợi thu hút đầu tư. Đến cuối năm 2025, tỉnh đã thành lập 12 khu công nghiệp, trong đó sáu khu công nghiệp đã đi vào hoạt động là Sông Công I, Điềm Thụy, Nam Phổ Yên, Yên Bình, Sông Công II và Thanh Bình. Tỷ lệ lấp đầy trong các khu công nghiệp nhiều nơi là trên 90%. Trong các khu công nghiệp, lũy kế đến cuối năm 2025 có 188 dự án FDI với tổng số vốn đăng ký đầu tư là 11,06 tỉ USD, 162 dự án DDI với tổng số vốn đăng ký đầu tư hơn 47 nghìn tỷ VNĐ. Đến cuối năm 2025 các khu công nghiệp trong tỉnh có tổng cộng gần 95 nghìn lao động làm việc. Đến cuối năm 2025, tỉnh có 16 cụm công nghiệp đang hoạt động, có khoảng 14.000 lao động và đạt tỷ lệ lấp đầy khoảng 56%.

Thái Nguyên đến năm 2025 có hai nhà máy nhiệt điện là Cao Ngạn và An Khánh; có bảy nhà máy thủy điện nhỏ và vừa: Hồ Núi Cốc, Khuổi Thốc, Nậm Cắt, Pác Cáp, Thác Giềng 1, Tà Làng, Thượng Ân. Tỉnh được cấp điện từ năm trạm biến áp 220kV: Bắc Kạn, Lưu Xá, Phú Bình, Phú Bình 2 và Thái Nguyên, nhận bổ sung từ trạm 220kV Sóc Sơn, cùng 11 tuyến đường dây 220kV. Tỷ lệ hộ dân được sử dụng điện lưới quốc gia là 99,82%. Năm 2025, sản lượng điện thương phẩm trên địa bàn đạt 7,092 tỷ kWh, trên 75% phục vụ công nghiệp - xây dựng. Tỉnh Thái Nguyên thường xuyên vận hành cả hai nguồn điện của Việt Nam và mua từ Trung Quốc. Tại vùng cao, hạ tầng điện chưa đồng bộ, nhiều trạm biến áp quá tải, đường dây xuống cấp. Đến cuối năm 2025, tỉnh có một kho xăng dầu tại Đa Phúc, có tám xã chưa có cửa hàng bán lẻ xăng dầu.

Đến hết năm 2025, trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên có 3.717 công trình thủy lợi. Hệ thống thủy lợi Thác Huống được có tổng chiều dài các kênh là 226,9 km, cung cấp nước tưới cho 52.520 ha đất canh tác tại khu vực Phú Bình và tại tỉnh Bắc Ninh. Năm 2025, tỷ lệ cấp nước sạch đô thị trong tỉnh đạt 96,25%, 56,03% hộ gia đình ở nông thôn được dùng nước sạch đạt chuẩn theo quy định. Một số đô thị có hệ thống đường ống cũ, tỷ lệ thất thoát nước còn cao tại một số khu vực. Nhà máy nước Yên Bình tại xã Đại Phúc có công suất 85.000 m³/ngày, cung cấp nước cho khu vực Phổ Yên. Một số nhà máy nước khác là Nam Núi Cốc, Tích Lương, Sông Công, Nặm Cắt, Phú Bình 2, Túc Duyên. Khu vực phía Nam tỉnh có hai hệ thống đê sông Cầu và sông Công với tổng chiều dài vài chục km. Năm 2026, tỉnh Thái Nguyên khởi công xây dựng tuyến đê Hữu Cầu dài khoảng 15,9 km tại trung tâm tỉnh. Kè chống sạt lở bờ sông được xây dựng tại nhiều nơi, như kè sông Năng tại xã Chợ Rã.

Toà nhà FCC (phường Phan Đình Phùng).

Tecco Elite City (Quyết Thắng).

Homie City (Vạn Xuân).

Thu gom và xử lý nước thải khu vực trung tâm của tỉnh đạt khoảng 25%; khu vực đô thị trung tâm phía Bắc tỉnh có hệ thống xử lý nước thải tập trung. Nhà máy xử lý nước thải Gia Sàng và nhà máy xử lý nước thải phía nam phục vụ trung tâm tỉnh. Trạm xử lý nước thải tập trung Khu công nghiệp Yên Bình vào năm 2023 xử lý 60.000m³ nước thải/ngày đêm. Đến năm 2025, Thái Nguyên có 21 cơ sở xử lý rác thải, trong đó ba nhà máy quy mô lớn, cùng với hệ thống xử lý nước thải đô thị đáp ứng khoảng 65% nhu cầu. Ba khu xử lý có công suất lớn nằm tại Bách Quang, Phúc Thuận và Tân Cương, có nhà máy xử lý chất thải công nghiệp.

Đến đầu năm 2026, tỉnh Thái Nguyên có 3.324 vị trí phát sóng (nhà trạm và cột ăng ten) với tổng số trạm BTS là 6.280 trạm, phủ sóng 99,8% dân số, trong đó 70% dân số được phủ sóng 5G. Đến cuối năm 2025, tỷ lệ hộ gia đình có truy nhập băng rộng đạt 81%. Theo báo cáo về chuyển đổi số cấp tỉnh năm 2024, Thái Nguyên xếp thứ 6 và Bắc Kạn xếp thứ 32.

Khu vực trung tâm tỉnh có một số khu đô thị có quy mô lớn và hiện đại như Danko City, Thái Hưng Crown Villas, Hồ Xương Rồng, đường Bắc Sơn, Picenza, làm thay đổi diện mạo đô thị. Khu vực công nghiệp phía Nam có các khu đô thị như Việt Hàn, dịch vụ Yên Bình, Kosy, Hồng Vũ. Tuy nhiên, một số khu đô thị dang dở, vắng bóng cư dân. Thái Nguyên có nhiều tòa nhà cao tầng đã và đang được xây dựng: Tháp đôi Prime là tòa tháp đôi đầu tiên tại tỉnh, Tòa nhà FCC có 28 tầng, Toà nhà Thai Nguyen Tower có 35 tầng, dự án tòa tháp đôi BV Diamond Hill cao 38 tầng, Tecco Elite City gồm sáu toà tháp căn hộ cao 32 tầng.

Quảng trường Võ Nguyên Giáp có tổng diện tích gần 4,7 ha nằm tại phường Phan Đình Phùng. Quảng trường Vạn Xuân có không gian rộng nằm tại phường Vạn Xuân. Tại các địa phương khác, có các công trình công cộng như hồ sinh thái - công viên rộng 6,3 ha tại xã Võ Nhai, mở rộng quảng trường 1-7 rộng 2 ha tại phường Sông Công, Phố đi bộ Sông Cầu tại phường Bắc Kạn được khai trương vào năm 2024. Dự án khu đô thị, phố đi bộ trung tâm tại phường Phan Đình Phùng khởi công vào năm 2025. Tỉnh có diện tích cây xanh đô thị thấp; hạ tầng công viên, vườn hoa, không gian sinh hoạt cộng đồng chưa đáp ứng được nhu cầu. Trên địa bàn tỉnh có nhà tang lễ thành phố Thái Nguyên cũ, nhà tang lễ An Lạc Viên và cơ sở hỏa táng tại nghĩa trang An Lạc Viên.

Giao thông

Đường cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên tại phường Trung Thành.

Đường vành đai 5 Hà Nội tại phường Vạn Xuân.

Tỉnh Thái Nguyên sớm hình thành những tuyến giao thông trọng yếu phục vụ dân sinh và quốc phòng. Hệ thống giao thông của tỉnh phát triển đa dạng, có cả đường bộ, đường sắt và đường sông. Thái Nguyên chú trọng đầu tư hoàn thiện hạ tầng giao thông theo hướng đồng bộ, tăng kết nối trong tỉnh cũng như hình thành liên kết vùng, tạo động lực thu hút đầu tư. Tỉnh ưu tiên cho giao thông gắn kết với vùng Thủ đô Hà Nội. Năm 2025, hệ thống đường bộ tỉnh có tổng chiều dài 7.898,5 km, bao gồm: Tuyến cao tốc Hà Nội-Thái Nguyên, tuyến vành đai V, chín tuyến quốc lộ có tổng chiều dài 806,3 km; hệ thống đường tỉnh có tổng số 39 tuyến, với tổng chiều dài 841,2 km; đường đô thị có tổng chiều dài 560 km. So với cả nước, khu vực từng thuộc tỉnh Bắc Kạn cũ có mật độ mạng lưới đường chính khá cao, nhưng chất lượng không cao. Tại các vùng khó khăn có nhiều tuyến đường có mặt đường hẹp, đi qua khu vực đồi núi dốc, thường xuyên bị sạt lở, xuống cấp, gây chia cắt cục bộ trong mùa mưa.

Quốc lộ 3 có từ lâu đời, liên kết Hà Nội với tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Cao Bằng. Quốc lộ 3 mới còn được gọi là Đường cao tốc Hà Nội - Thái Nguyên, đoạn từ nút giao Sóc Sơn đến nút giao Tân Lập có bốn làn xe chạy. Tuyến đường Thái Nguyên - Chợ Mới dài gần 40 km được khánh thành vào năm 2017. Quốc lộ 37 là tuyến giao thông chủ yếu giữa tỉnh Thái Nguyên và tỉnh Bắc Ninh. Các tuyến quốc lộ khác của tỉnh là quốc lộ 1B và quốc lộ 3B đi tỉnh Lạng Sơn; quốc lộ 37 đoạn đi sang tỉnh Tuyên Quang; đường Hồ Chí Minh qua vùng Định Hoá; quốc lộ 3C, quốc lộ 279. Các dự án giao thông gần đây của tỉnh Thái Nguyên là Đường liên kết, kết nối các tỉnh Thái Nguyên - Bắc Ninh - Phú Thọ; Đường Vành đai V đoạn xã Phú Bình đi tỉnh Bắc Ninh; Cao tốc Chợ Mới – Bắc Kạn; Đường Hồ Chí Minh đoạn Chợ Chu - Ngã Ba Trung Sơn; Đầu tư hoàn chỉnh cao tốc đoạn Hà Nội-Thái Nguyên-Chợ Mới; Dự án cầu Quang Vinh 1, cầu Quang Vinh 2 và hệ thống đường giao thông kết nối, Đường Bắc Kạn - hồ Ba Bể. Đường Vành đai I Bờ Đậu - Hóa Thượng.

Đường sắt Hà Nội - Thái Nguyên tại khu vực ga Lưu Xá, phường Tích Lương.

Cụm cảng Đa Phúc trên sông Công tại phường Trung Thành.

Năm 2025, tỉnh có khoảng 144.968 xe ô tô đã đăng ký, 17,4% hộ gia đình tỉnh Thái Nguyên sở hữu ô tô, cao thứ hai cả nước về tỷ lệ. Số lượng xe gắn máy là hơn 1,1 triệu phương tiện. Tình trạng ùn tắc giao thông ngày càng gia tăng tại khu vực trung tâm tỉnh. Năm 2025, tỉnh có 11 bến xe, bao gồm Bến xe trung tâm tỉnh. Đến năm 2024, tỉnh Thái Nguyên cũ có hơn 195 tuyến liên tỉnh đến 34 tỉnh thành và ba tuyến nội tỉnh, 21 đơn vị hoạt động kinh doanh vận tải taxi. Tỉnh Thái Nguyên trước sáp nhập có 11 tuyến xe buýt hoạt động, có các xe hợp đồng chở công nhân, học sinh. Công ty Hà Lan là doanh nghiệp vận tải hành khách lớn nhất tỉnh. Trong 10 tháng đầu năm 2025, ngành vận tải Thái Nguyên vận chuyển 37,8 triệu lượt hành khách và 60,9 triệu tấn hàng hoá.

Ngành đường sắt Thái Nguyên hiện hầu như không hoạt động, tuyến đường sắt Hà Nội - Thái Nguyên được khởi công vào năm 1959, có chiều dài 57 km, đoạn tại Thái Nguyên khi đó có bốn ga: Quán Triều, Lưu Xá, Lương Sơn và Phổ Yên. Hệ thống đường sắt nội bộ của Nhà máy Gang thép Thái Nguyên từng rất phát triển, đường ray xe lửa nội bộ dài 54 km, gồm 5 ga. Thời kỳ chiến tranh, ga Lưu Xá là nơi tiếp nhận hàng hóa viện trợ của nước ngoài thông qua Trung Quốc. Đường sắt Kép - Lưu Xá được xây dựng năm 1959–1961, có chiều dài 57 km, khổ rộng 1.435 mm. Tuyến đường sắt Quán Triều - Núi Hồng được xây dựng vào năm 1992, dài 39 km, chủ yếu dùng để chở than.

Cảng Đa Phúc gồm có 12 bến trên sông Công; là nơi trung chuyển, lưu thông hàng hóa bằng đường thủy duy nhất của tỉnh Thái Nguyên, kết nối với các cảng ở Hải Phòng và Quảng Ninh. Thời xưa, trên sông Cầu có các bè, mảng, các loại thuyền bằng gỗ hoặc tre. Theo quy hoạch, tỉnh có hai tuyến sông: Tuyến Cầu đoạn từ Hà Châu đến ngã ba sông Cầu-sông Công; tuyến sông Công đoạn từ ngã ba sông Cầu-sông Công đến cầu Đa Phúc, và đoạn từ cầu Đa Phúc đến Cải Đan; và có đường thủy nội địa sông Năng-hồ Ba Bể dài 29,2 km. Tại hồ Núi Cốc và các hồ, đập lớn khác trong tỉnh có dịch vụ vận tải đường thuỷ phục vụ khách du lịch.

Nhân khẩu

Dân cư

Cổng vào đảo Núi Cái trên hồ Núi Cốc.

Người dân khu vực hồ Ba Bể năm 2019.

Khi sáp nhập vào năm 2025, số liệu dân số tỉnh Thái Nguyên là 1.799.489 người, trong đó tỉnh Bắc Kạn cũ có 365.318 người và tỉnh Thái Nguyên cũ có 1.434.171 người. Sau khi hợp nhất, tỉnh Thái Nguyên có tỷ lệ đô thị hóa tính theo dân số nội thị đạt 31,28%, và tính theo dân số toàn đô thị đạt 48,26%.

Theo kết quả điều tra dân số năm 2024, tỉnh Bắc Kạn có 328.609 người, 87.022 hộ gia đình, là tỉnh có dân số thấp nhất Việt Nam. Dân số tỉnh Thái Nguyên là 1.361.474 người, 377.201 hộ gia đình, là tỉnh đông dân thứ 23 Việt Nam. Tổng tỷ suất sinh của tỉnh Bắc Kạn và Thái Nguyên lần lượt là 2,18 và 2,19 con/phụ nữ. Dân số thành thị của Bắc Kạn là 78.768 người và dân số nông thôn là 249.841 người, con số tương ứng của Thái Nguyên là 549.882 người và 811.593 người. Trong giai đoạn từ 2023 đến 2024, tỷ suất di cư thuần của tỉnh Bắc Kạn là -5,9‰, mức âm cao nhất vùng Trung du và miền núi phía Bắc. Tỷ suất di cư thuần trong giai đoạn 2019-2024 của Bắc Kạn là -21,0‰; của Thái Nguyên là gần như 0‰. Tỷ số giới tính khi sinh của tỉnh là khoảng 113,0 bé trai/100 bé gái vào năm 2025.

Năm 2024, tỷ số giới tính nam/nữ của Bắc Kạn là 100,2, còn của Thái Nguyên là 96,9, của toàn quốc là 99,2. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của Bắc Kạn là 24 tuổi (nam 26,4; nữ 21,3), của Thái Nguyên là 25,1 tuổi (nam 27,5; nữ 22,8). Trong số những người chưa kết hôn từ 15 tuổi trở lên, tỷ lệ nam/nữ của Bắc Kạn là 1,84 lần và của Thái Nguyên là 1,33 lần. Tỷ trọng dân số 0-14 tuổi của Bắc Kạn và Thái Nguyên lần lượt là 26,8% và 25,6%, độ tuổi 15-64 là 65,3% và 64,4%, độ tuổi từ 65 trở lên là 7,9% và 10,0%.

Năm 1886-1888, tỉnh Thái Nguyên có 8.021 nhân đinh, trong đó phủ Thông Hoá (sau là tỉnh Bắc Kạn) có 3.045 nhân đinh. Khoảng năm 1916, dân số tỉnh Bắc Kạn khoảng 36.000 người. Năm 1928, dân số tỉnh Thái Nguyên khoảng 70.000 người. Năm 1933, dân số tỉnh Thái Nguyên (trừ huyện Đồng Hỷ) là 71.597 người. Năm 1941, tỉnh Thái Nguyên có 125.000 người. Dân số tỉnh Thái Nguyên tăng lên 174.000 người vào năm 1948, với 40.137 hộ gia đình. Khi thành lập tỉnh Bắc Thái năm 1965, tỉnh Thái Nguyên có khoảng 420.000 người và tỉnh Bắc Kạn có khoảng 110.000 người, cộng lại khoảng 530.000 người. Khi tái lập năm 1996, tỉnh Bắc Kạn có 268.047 người và tỉnh Thái Nguyên có 1.019.299 người, cộng lại là 1.287.346 người. Năm 2009, tỉnh Bắc Kạn có 293.826 người, tỉnh Thái Nguyên có 1.123.116 người, cộng lại là 1.416.942 người. Năm 2019, tỉnh Bắc Kạn có 313.905 người, tỉnh Thái Nguyên có 1.286.751 người, cộng lại là 1.600.656 người.

Theo điều tra dân số năm 2024, tỷ lệ nhà kiên cố và bán kiên cố của Bắc Kạn là 84,4%, của Thái Nguyên là 98,7%. Diện tích nhà ở bình quân đầu người của Bắc Kạn là 26 m²/người và có 98,6% số hộ sở hữu nhà riêng, số liệu của Thái Nguyên là 31,1 m²/người và 92,1%. Về nguồn nhiên liệu chính để nấu ăn, tại Bắc Kạn có 50,8% số hộ dùng củi và 43,2% số hộ dùng gas/biogas để nấu ăn, trong khi 87,6% số hộ tại Thái Nguyên dùng gas/biogas để nấu ăn. Về nguồn nước ăn chính, 14,4% số hộ tại Bắc Kạn và 33,6% số hộ tại Thái Nguyên sử dụng nước máy, số hộ sử dụng nước giếng khoan tại hai tỉnh lần lượt là 24,1% và 49,4%, 54,1% số hộ tại Bắc Kạn sử dụng nước khe/mó, 13,7% số hộ tại Thái Nguyên sử dụng nước giếng đào. 70,7% số hộ tại Bắc Kạn và 92,7% số hộ tại Thái Nguyên sử dụng hố xí tự hoại hoặc bán tự hoại. Năm 2020, chỉ số phát triển con người HDI của tỉnh Bắc Kạn là 0,664 và xếp thứ 46, của tỉnh Thái Nguyên là 0,743 và xếp thứ 11.

Di cư

Người dân đi chợ tại phường Đức Xuân năm 2015.

Khu vực sau quảng trường 1-7, phường Sông Công.

Trong lịch sử, Thái Nguyên thu hút di dân từ vùng đồng bằng và các vùng lân cận đến khai khẩn và kiếm sống. Thời phong kiến, di dân người Kinh từ miền xuôi thành lập xóm làng ở vùng phía nam tỉnh, quan lại đến Thái Nguyên nhậm chức cũng đem theo họ hàng, đồng hương. Từ giữa thế kỷ 18, có khoảng 2-3 vạn người Triều Châu bên Trung Quốc đi lại làm mỏ tại châu Bạch Thông và huyện Cảm Hoá (tỉnh Bắc Kạn cũ). Đến nửa cuối thế kỷ 19, do các mỏ đóng cửa, các phu mỏ về quê hoặc tản mát vào bản làng định cư với dân địa phương.

Sau Chiến tranh thế giới thứ nhất, thực dân Pháp cấp đất ở Thái Nguyên cho các lính thợvề nước sau khi sang châu Âu phục vụ chiến tranh. Thực dân Pháp nhận định Thái Nguyên là tỉnh có ít dân và sống lệ thuộc vào tự nhiên, để phát triển kinh tế cần phải thay đổi về dân số và "tính cách", giải pháp là di dân từ miền xuôi lên. Thực dân Pháp khuyến khích người Kinh ở miền xuôi lên Thái Nguyên theo chính sách "tiểu đồn điền", làm biến đổi nhân khẩu học trong tỉnh, nhiều người đến làm việc trong các khu mỏ và đồn điền. Trong 5 năm là năm 1930 và 1935-1938, có 24.028 người di cư đến Thái Nguyên. Đến năm 1938, người nhập cư chiếm 1/5 dân số Thái Nguyên. Trong Chiến tranh Đông Dương, do Thái Nguyên là thủ đô kháng chiến, nên cũng tiếp nhận nhiều cán bộ, bộ đội và dân thường từ khắp cả nước.

Năm 1960, tỉnh Thái Nguyên tiếp nhận 1.343 Việt kiều hồi hương từ Thái Lan, Vanuatu, Nouvelle-Calédonie. Theo chính sách của chính phủ trung ương Việt Nam, từ năm 1962-1967, tỉnh Bắc Thái tiếp nhận khoảng 50.000 người di cư chủ yếu từ Thái Bình và Hải Hưng. Người nhập cư được bố trí ở xen kẽ trong các chòm xóm, gặp khó khăn như thiếu ruộng nên có người khi hết lương thực trợ cấp đã trở về quê cũ. Từ năm 1959, có hơn 22 nghìn người từ nhiều nơi trong nước đến Công trường khu Gang thép Thái Nguyên làm việc. Nhiều người cũng đến Thái Nguyên làm việc và học tập trong các nhà máy khác, các vùng mỏ, ngành công nghiệp quốc phòng, các trường đại học và trường chuyên nghiệp.

Trong thập niên 1960, tỉnh cũng vận động người vùng cao xuống vùng thấp, đưa người Dao xuống ở xen kẽ với người Tày để trồng lúa nước, hoặc họ đưa đi làm công nhân, nhưng họ sau đó họ quay lại vùng núi để du canh du cư. Trong giai đoạn 1986-1995, có 11.635 người di cư tự do đến tỉnh Bắc Thái, trong đó có người H'Mông. Trong giai đoạn này, cũng có nhiều người Bắc Thái di cư đến Tây Nguyên, bao gồm các dân tộc thiểu số trong tỉnh. Các khu công nghiệp tại Thái Nguyên cũng thu hút người lao động từ các nơi khác, như vào năm 2018 chỉ có gần 30% người lao động tại SEVT là người trong tỉnh. Năm 2024, có 2.428 người tỉnh Thái Nguyên cũ đi xuất khẩu lao động ở nước ngoài, chủ yếu là tại Đài Loan và Nhật Bản.

Dân tộc

Thành phần dân tộc tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn năm 2019

1. Kinh (58,7%)
2. Tày (19,7%)
3. Nùng (6,90%)
4. Dao (5,50%)
5. Sán Dìu (3,50%)
6. Sán Chay (2,60%)
7. H'Mông (2,10%)
8. Khác (0,96%)

Thái Nguyên là tỉnh có nhiều dân tộc, một bộ phận người Kinh có nguồn gốc tại địa phương, và một bộ phận người Kinh có nguồn gốc nhập cư. Người Tày là dân tộc bản địa trong tỉnh; người Nùng, người Dao, người Sán Dìu và người Sán Chay nhập cư đến trong vài thế kỷ gần đây; còn người H'Mông, người Mường và người Thái đến tỉnh trong các thập niên gần đây. Trong thập niên 2000, người Kinh chiếm trên 90% dân số tại các khu vực thành phố Thái Nguyên, Sông Công, Phổ Yên và huyện Phú Bình. Người Tày chiếm trên dưới một nửa dân số huyện Định Hoá cũ, và tỉnh Bắc Kạn cũ. Trong giai đoạn 2009-2019 tại tỉnh Bắc Kạn, dân số dân tộc Kinh giảm 0,4% mỗi năm, dân số các dân tộc thiểu số tăng 0,8% mỗi năm.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 939.987 người Kinh, chiếm 58,73% tổng dân số, họ chiếm 76,73% tổng cư dân thành thị. Người Kinh tại Thái Nguyên cũ có 902.372 người, chiếm 70,13% dân số; người Kinh tại Bắc Kạn cũ có 37.615 người, chiếm 11,98% dân số. Hai tỉnh có 860.363 người Kinh vào năm 2009, chiếm tỷ lệ 60,72%. Tỷ lệ người Kinh tại tỉnh Thái Nguyên cũ là 74,56% vào năm 1960, và 76,63% vào năm 1979. Người Kinh bản địa tại Thái Nguyên vào thời xưa chủ yếu cư trú tại vùng đất trung du, phía nam tỉnh thuộc lưu vực sông Cầu. Năm 1999, 68/180 xã của tỉnh Thái Nguyên cũ có tỷ lệ người Kinh trên 90%. Nhìn chung, người Kinh sinh sống tập trung chủ yếu ở khu vực đô thị, và vùng thấp phía nam. Tại vùng trung du và miền núi, một bộ phận lớn người Kinh sống xen kẽ với người Tày và các dân tộc khác, nhưng họ không ở các nơi quá sâu, quá xa. Hiện tượng người Kinh kết hôn với người dân tộc thiểu số ngày càng tăng, nhiều gia đình cho con theo dân tộc thiểu số của mẹ để hưởng chính sách ưu tiên. Thanh niên người Kinh ở miền núi Thái Nguyên thường kết hôn sớm hơn và sinh con sớm hơn ở vùng đồng bằng.

Trẻ em trong trang phục người Tày tại Làng nhà sàn Thái Hải, xã Tân Cương

Người Dao tại tỉnh Bắc Kạn năm 1905.

Năm 2019, hai tỉnh có 315.459 người Tày, chiếm 19,71% tổng dân số. Người Tày tại Thái Nguyên cũ có 150.404 người, chiếm 11,69% dân số. Người Tày tại Bắc Kạn cũ có 165.055 người, chiếm 52,58% dân số. Người Tày là dân tộc đông thứ hai tại Thái Nguyên, tập trung đông ở vùng trung và bắc của tỉnh. Người Tày chiếm 61-100% dân số tại 25/162 xã của tỉnh Thái Nguyên cũ vào năm 1960. Người Tày ở Thái Nguyên thường cư trú tập trung ở những vùng giáp ranh giữa rừng và ruộng. Bản của người Tày thường có khoảng 30-60 nhà. Các gia đình hạt nhân đã phổ biến ở người Tày từ trước Cách mạng tháng tám, chế độ phụ quyền và gia trưởng chi phối trong gia đình người Tày. Có những tên họ người Tày là gốc Tày cổ, có những tên họ là gốc Kinh bị Tày hoá. Sau thập niên 1960, nhiều thôn bản gần trung tâm xã hoặc gần trục giao thông có tình trạng người Tày và người Kinh sống xen kẽ.

Năm 2019, hai tỉnh có 110.449 người Nùng, chiếm 6,9% tổng dân số. Người Nùng hiện nay đến Việt Nam vài trăm năm nay, các nhóm đến từ trước đã Tày hoá. Thái Nguyên có nhiều nhóm Nùng đến từ các tỉnh lân cận, như Nùng Phàn Slình, Nùng Cháo, Nùng Inh, Nùng An, Nùng Giang. Họ di cư sang các tỉnh biên giới phía bắc Việt Nam, rồi dần chuyển đến Thái Nguyên. Một số người Nùng đến tỉnh sau chiến tranh biên giới năm 1979. Do người Nùng và người Tày sống gần gũi, lịch sử tương đồng nên ngày càng xích lại gần nhau. Người Nùng cư trú thành từng dải ven đường ở các thung lũng.

Năm 2019, hai tỉnh có 88.437 người Dao, chiếm 5,5% tổng dân số. Người Dao tại Thái Nguyên thuộc các nhóm như Dao Đỏ, Dao Quần Chẹt, Dao Lô Gang, cùng nói phương ngữ Kiềm Miền, có thống nhất cao về văn hoá cổ truyền. Người Dao có truyền thống du canh du cư, từ khi có phong trào định canh định cư thì người Dao tại Thái Nguyên mới phát triển ruộng nước. Người Dao tại Thái Nguyên đa số cư trú tại vùng xa, đi lại khó khăn. Họ thường lập bản ở gần rừng hoặc chân đồi núi, mỗi bản thường có 15-30 nhà. Bản của người Dao tại Thái Nguyên thường tách biệt với bản của dân tộc khác. Năm 2019, tỷ lệ tảo hôn của người Dao tại tỉnh Bắc Kạn cũ là 31%.

Lễ cúng của người Sán Dìu tại huyện Đồng Hỷ cũ.

Nhà cũ của người Hoa tại Bằng Khẩu, xã Bằng Vân.

Năm 2019, hai tỉnh Thái Nguyên và Bắc Kạn có 56.812 người Sán Dìu, chiếm 3,5% tổng dân số. Người Sán Dìu di cư sang Việt Nam cách nay một vài trăm năm. Thái Nguyên là tỉnh có người Sán Dìu đông nhất Việt Nam. Dân tộc này chủ yếu cư trú ở vùng trung du hoặc bồn địa nhỏ trước núi. Người Sán Dìu xen cư với các dân tộc khác trong cả phạm vi xóm bản, ít thôn làng thuần nhất người Sán Dìu, hiện tượng này đã có từ lâu.

Năm 2019, hai tỉnh có 41.152 người Sán Chay, chiếm 2,6% dân số. Người Sán Chay gồm có hai nhóm Cao Lan và Sán Chí, di cư sang Việt Nam cách nay một vài trăm năm. Hai nhóm được gộp lại vào năm 1979, tiếng Cao Lan gần với tiếng Tày còn tiếng Sán Chí gần với tiếng Quảng Đông. Năm 1960, người Sán Chỉ có 5.540 người và người Cao Lan có 1.680 người tại tỉnh Thái Nguyên. Người Sán Chay thường sống xen kẽ với người Tày, Nùng, Sán Dìu, Dao, nhưng thường tập trung thành bản riêng.

Năm 2019, hai tỉnh có 33.430 người H'Mông, chiếm 2,1% tổng dân số. Người H'Mông tại Thái Nguyên mới di cư từ Cao Bằng và Tuyên Quang đến trong các thập niên gần đây. Đến năm 1979 thì tỉnh Bắc Thái mới có số liệu về người H'Mông. Tại Thái Nguyên cũ, các xóm bản của người H'Mông ở nơi bằng phẳng thường cư trú tập trung, các xóm bản theo lối truyền thống thì cư trú phân tán, rải rác trên sườn núi. Năm 2019, tỷ lệ tảo hôn của người H'Mông tại tỉnh Bắc Kạn cũ là 56%.

Năm 2019, hai tỉnh có 2.955 người Hoa. Năm 1974, tỉnh Bắc Thái có hơn 6.000 người Hoa. Người Hoa tại Thái Nguyên có nguồn gốc từ các nông dân nghèo, hay tàn quân Thái Bình Thiên Quốc. Trước đây, phần lớn người Hoa tại Thái Nguyên làm nông nghiệp. Trước năm 1979, một nửa cư dân thị trấn Chợ Chu (Định Hoá) là người Hoa, họ cũng sinh sống đông đúc tại xã Bằng Khẩu (Ngân Sơn). Giai đoạn 1978-1979, có nhiều người Hoa trong tỉnh rời sang Trung Quốc.

Năm 2019, hai tỉnh có 868 người Ngái. Người Ngái không có thôn bản riêng, sống xen kẽ với các dân tộc khác. Hai tỉnh có 5.825 người Mường, 3.698 người Thái vào năm 2019.

Ngôn ngữ

Bản đồ tỉnh Thái Nguyên năm 1885, song ngữ bằng chữ Hán và tiếng Pháp

Thái Nguyên có nhiều dân tộc sống xen kẽ nhau, có ảnh hưởng lẫn nhau về tiếng nói và chữ viết. Tiếng Kinh giữ vai trò chủ thể và ngày càng mở rộng, đặc biệt là thông qua hệ thống giáo dục. Tiếng Kinh cũng thường xuyên tác động đến nội bộ của các ngôn ngữ dân tộc khác. Tình trạng này có tính ổn định, thường xuyên qua các thế hệ, theo mức độ ngày càng tăng. Do sống xen kẽ nên việc một dân tộc tại Thái Nguyên sử dụng hai ngôn ngữ hoặc hơn là tương đối phổ biến.

Trong quá khứ, tiếng Tày-Nùng không chỉ là ngôn ngữ của các dân tộc này mà trở thành một ngôn ngữ chung trong khu vực, bên cạnh tiếng Kinh. Người Hoa, Cao Lan, Dao, Sán Dìu, và người Kinh ở miền núi sử dụng tiếng Tày để giao tiếp với nhau vì đây là ngôn ngữ phổ biến của vùng. Tiếng Tày ở Bắc Kạn-Thái Nguyên bộc trực hơn, gọn âm, dứt mạnh hơn so với tiếng Tày tại Cao Bằng, nhưng từ vựng về cơ bản thì không khác nhau.

Năm 2019, có 89,9% người dân tộc thiểu số tại tỉnh Bắc Kạn cũ biết đọc, biết viết tiếng Kinh; trong đó, người Tày là 96,7%, người Dao là 77,1%, người H'Mông là 61,9%. Tại tỉnh Thái Nguyên cũ, vào năm này có 96,7% người dân tộc thiểu số biết đọc, biết viết tiếng Kinh; trong đó người Tày là 98,3%, người Dao là 91,2%, người H'Mông là 81,8%. Phạm vi các ngôn ngữ dân tộc thiểu số trong tỉnh đang bị thu hẹp, các ngôn ngữ này ít khi được sử dụng để giao tiếp, thế hệ trẻ tuổi có ít người biết nói, kể cả ở những nơi dân tộc của họ chiếm đa số. Đài Phát thanh & Truyền hình Bắc Kạn và Thái Nguyên có các chương trình tiếng Tày-Nùng, tiếng H'Mông và tiếng Dao. Đài PT-TH Thái Nguyên và Báo Thái Nguyên cũng có nội dung bằng tiếng Anh, tiếng Hoa, tiếng Hàn.

Người Tày-Nùng có chữ viết truyền thống là chữ Nôm Tày, có thể ra đời vào khoảng thế kỷ 15. Đến năm 1960, chính phủ Việt Nam xây dựng hệ thống chữ viết Latinh cho tiếng Tày-Nùng. Đầu thập niên 1970, loại chữ Tày này được đưa vào giảng dạy trong các trường tiểu học ở vùng Đông Bắc Việt Nam. Chữ Nôm Dao là kiểu chữ viết sử dụng chữ Hán được Dao hoá, được người Dao sử dụng, gắn liền với các sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của người Dao. Những người biết viết chữ Nôm Tày và Nôm Dao hiện nay chủ yếu là các thầy cúng và một số người cao tuổi.

Tôn giáo

Theo điều tra dân số Việt Nam năm 2009, tỉnh Bắc Kạn có 153 người theo Phật giáo, 332 theo Công giáo Rôma, 13.077 người theo đạo Tin Lành. Tỉnh Thái Nguyên có 3.015 người theo Phật giáo, 25.430 người theo Công giáo Rôma, 4.453 người theo đạo Tin Lành. Trong vài thập niên trở lại đây, các tôn giáo có mặt trên địa bàn Thái Nguyên gia tăng hoạt động của mình một cách mạnh mẽ. Các tổ chức và chức sắc tôn giáo được công nhận tư cách pháp nhân hoạt động truyền đạo ngày càng tăng. Bên cạnh đó có một số hiện tượng tôn giáo mới như Tâm linh Hồ Chí Minh, Pháp Luân Công đang hoạt động trên địa bàn tỉnh.

Phật giáo tại Thái Nguyên không lớn mạnh và phát triển như ở các tỉnh thuộc khu vực đồng bằng sông Hồng, nhưng đang có dấu hiệu phát triển thuận lợi. Thời kỳ nhà Mạc chạy lên miền núi Đông Bắc, Phật giáo có điều kiện phát triển ở Thái Nguyên. Tôn giáo này được hỗn dung với tín ngưỡng bản địa thờ thần của các dân tộc thiểu số trong tỉnh, hình ảnh Quan Thế Âm cũng được thờ cúng nhiều trong các gia đình dân tộc Tày-Nùng. Tuy nhiên, người dân các dân tộc thiểu số trong tỉnh quen thuộc với các thầy cúng trong sinh hoạt tín ngưỡng, nên họ lạ lẫm với hoạt động của các tăng ni. Theo Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Thái Nguyên, vào đầu năm 2023 tỉnh này có 147 nghìn tín đồ Phật giáo, 195 cơ sở tự viện. Theo Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh Bắc Kạn, trong giai đoạn 2017-2022 tỉnh này có 5.000 người quy y Tam bảo, hai ngôi chùa. Một số chùa tại Thái Nguyên là: Chùa Hang (Linh Sơn), chùa Phủ Liễn, đình-đền-chùa Cầu Muối, chùa Thuần Lương.

Chùa Hang tại phường Linh Sơn.

Tượng Phật tại Khu du lịch Hồ Núi Cốc, xã Đại Phúc

Công giáo Rôma du nhập và phát triển ở Thái Nguyên từ khoảng cuối thế kỷ 17, theo chân các giáo dân từ Hưng Yên, Ninh Bình di cư lên. Sau năm 1991, Thái Nguyên không có linh mục, mọi việc đạo đều do Tòa Giám mục Bắc Ninh trực tiếp chỉ đạo. Đến năm 1997, Công giáo ở Thái Nguyên được nhập vào Giáo phận Bắc Ninh. Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên năm 2023 có chín giáo xứ, 30.700 tín đồ Công giáo, 49 nhà thờ. Năm 2021, tỉnh Bắc Kạn có hơn 1.200 giáo dân Công giáo, đông nhất là người H'Mông. Nhà thờ giáo xứ Thái Nguyên được hoàn thành vào năm 2020.

Tin Lành được truyền tới tỉnh Thái Nguyên vào giai đoạn nửa cuối thế kỷ XX trong vùng dân tộc thiểu số. Từ năm 1989 đến nay, Tin Lành phát triển trong vùng dân tộc H'Mông và Dao, chủ yếu theo hệ phái Tin Lành Việt Nam (Miền Bắc). Đến năm 1990, có khoảng 90% người H'Mông Trắng ở tỉnh Thái Nguyên cũ theo "Vàng Chứ", nhưng hiện họ theo hệ phái Tin Lành Việt Nam (Miền Bắc). Tín đồ Tin Lành người Dao ở Thái Nguyên chịu ảnh hưởng chủ yếu của Hội Thánh Tin Lành Bắc Sơn ở Lạng Sơn. Năm 2019, 15.548/22.608 người H'Mông tại Bắc Kạn cũ theo đạo Tin Lành. Chính quyền có chính sách ngăn chặn tổ chức tôn giáo Dương Văn Mình trên địa bàn.

Người dân tỉnh Thái Nguyên có truyền thống thờ tổ tiên, thờ đa thần. Mỗi dân tộc có quan niệm, mức độ tín ngưỡng và hình thức thể hiện tín ngưỡng khác nhau. Người Kinh và người Tày cúng giỗ tổ tiên vào ngày mất, tổ chức đi tảo mộ vào dịp Tết Nguyên đán. Trong căn nhà của người Tày, nơi thờ cúng tổ tiên chiếm vị trí trung tâm tôn nghiêm nhất. Ngoài thờ cúng tổ tiên, người Tày còn thờ ma bếp, ma chuồng, ma thương. Mỗi bản người Tày đều có miếu thờ thổ công ở đầu lối dẫn vào bản, và còn có đình làng. Khác với người Tày, một số nhóm người Nùng ở Thái Nguyên cúng tổ tiên vào dịp sinh nhật. Người Nùng Phàn Slình phổ biến tục thờ "ma ở ngoài sân", tức là thần thổ địa. Trong tín ngưỡng người Tày-Nùng, thầy Tào có khả năng giao tiếp với thế giới thần linh, giúp dân trừ ma tà, cầu bình an, những người hành nghề tín ngưỡng là thầy Mo, thầy Pụt, thày Then.

Người Dao ở Thái Nguyên có quan điểm Bàn Cổ là người tạo ra thế giới và sự sống, tạo ra thần linh để cai quản mọi sự sống ở các tầng. Đạo giáo có tầm ảnh hưởng quan trọng trong tín ngưỡng của người Dao trong tỉnh, như trong tranh thờ. Người Sán Dìu ở Thái Nguyên thờ cúng tổ tiên là chính, đồng thời cũng thờ Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo, cùng các thần linh và loại ma khác, họ còn thực hiện các nghi lễ nông nghiệp. Người Sán Chay thờ cúng tổ tiên trong nhà, một số họ cũng thờ Ngọc Hoàng, Táo Quân, nhà nào cũng thờ ma ham, xưa kia các bản của người Sán Chay có đình. Tín ngưỡng truyền thống của người H'Mông về cơ bản là tín ngưỡng vạn vật hữu linh, bên cạnh thờ cúng tổ tiên thì họ còn cúng ma nhà. Từ cuối thập niên 1980 đến nay, một bộ phận người H'Mông và Dao trong tỉnh từ bỏ tín ngưỡng truyền thống để theo Tin Lành.

Giáo dục

Trường dòng tại Thái Nguyên khoảng năm 1890.

Trường Đại học Kỹ thuật Công nghiệp, phường Tích Lương.

Trường THPT Chuyên Thái Nguyên, phường Phan Đình Phùng.

Tỉnh Thái Nguyên là một trung tâm đào tạo lớn tại Việt Nam, có nhiều trường đại học, cao đẳng và trung học chuyên nghiệp. Đại học Thái Nguyên có mục đích là hình thành trung tâm đào tạo, nghiên cứu khoa học và chuyển giao công nghệ của vùng Trung du và miền núi phía Bắc và cả nước. Đại học Thái Nguyên gồm: Trường Đại học Sư phạm (thành lập năm 1966), Trường Đại học Y Dược (1968), Trường Đại học Kỹ thuật Công nghiệp (1965), Trường Đại học Nông Lâm (1970), Trường Đại học Kinh tế và Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Khoa học, Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông, Trường Ngoại ngữ, Khoa Quốc tế, Trường Cao đẳng Kinh tế - Kỹ thuật. Năm 2024, quy mô đào tạo của Đại học Thái Nguyên là 85.624 người, trong đó đào tạo chính quy là 65.000 người. Trong giai đoạn 2020 - 2025, 80% sinh viên tốt nghiệp Đại học Thái Nguyên đến từ các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc. Những năm gần đây, một vài trường như Đại học Nông Lâm tuyển sinh không đủ chỉ tiêu. Trường Đại học Kinh tế - Công nghệ Thái Nguyên hiện hầu như không có sinh viên chính quy. Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải có cơ sở 3 đặt tại Thái Nguyên. Năm 2025, tỉnh có chín trường cao đẳng, tám trường trung cấp; hai trung tâm giáo dục nghề nghiệp tư thục.

Ngoài các trường đại học, tỉnh còn có các tổ chức khoa học - công nghệ do Trung ương thành lập: Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển chăn nuôi miền núi; Viện Y Dược học cổ truyền Thái Nguyên, Viện Kinh tế và Du lịch vùng Đông Bắc.

Năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có tỷ lệ trẻ dưới 3 tuổi đi nhà trẻ là 38,2%, phổ cập giáo dục mầm non trẻ 5 tuổi, 99,6% trẻ 6 tuổi vào lớp 1, tỷ lệ tuyển sinh lớp 10 là 94,5%. Tỷ lệ người biết chữ mức độ 1 trong độ tuổi từ 15 -60 đạt 98%. Tỷ lệ người lao động có trình độ cao đẳng, đại học trở lên là 22,7%. Tỷ lệ sinh viên đại học trong nhóm độ tuổi từ 18 -22 là 30,5%. Năm 2024, trong số người từ 15 tuổi trở lên, 31,2% dân số Bắc Kạn và 42,4% dân số Thái Nguyên đã đạt được trình độ giáo dục trung học phổ thông. Năm 2020, số năm đi học bình quân của người dân trên 25 tuổi tại tỉnh Bắc Kạn là 8,5 năm và xếp thứ 32, của tỉnh Thái Nguyên là 9,8 năm và xếp thứ 13; chỉ số giáo dục của hai tỉnh lần lượt xếp thứ 36 và thứ 10.

Những người Thái Nguyên đỗ đại khoa thời phong kiến là Trình Hiển thi đỗ năm 1429, Nguyễn Cấu (1463), Đỗ Cận (1478), Phạm Nhĩ (1493), Đàm Sâm (1514), Đàm Chí (1535), Dương Ức (1541), Đồng Doãn Giai (1736). Đến thời Nguyễn, tỉnh Thái Nguyên không có người đỗ đại khoa, số người đỗ cử nhân (hương cống) và tú tài cũng rất ít. Thái Nguyên xưa từng có văn miếu tỉnh. Đến năm 1932, tỉnh Thái Nguyên có hai trường tiểu học kiêm bị dành riêng cho nam sinh và nữ sinh tại tỉnh lị, tổng số học sinh toàn tỉnh là 1.435 người, học sinh chủ yếu thuộc tầng lớp cao. Năm 1931, tỉnh Bắc Kạn có 1.251 học sinh, trong đó có 924 học sinh là người Tày; tỉnh Thái Nguyên có 1.293 học sinh. Đến năm học 1946-1947, tỉnh Thái Nguyên khi đó có 97 trường lớp từ hệ trung học trở xuống, với 3.812 học sinh. Trong Chiến tranh Đông Dương, một số trường học của trung ương và quân đội di chuyển đến Thái Nguyên. Năm học 1964-1965, tỉnh Thái Nguyên khi đó có 158 trường cấp I, 40 trường cấp II, 6 trường cấp III, tổng số 53.741 học sinh phổ thông các cấp. Tỉnh Thái Nguyên được công nhận thanh toán nạn mù chữ vào năm 1961, tỉnh Bắc Kạn được công nhận thanh toán nạn mù chữ ở cả vùng thấp và vùng cao vào năm 1963.

Năm 2025, tỉnh Thái Nguyên có 975 cơ sở giáo dục: 351 trường mầm non, 263 trường tiểu học, 287 trường trung học cơ sở, 51 trường trung học phổ thông, 15 trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên, hai trung tâm giáo dục thường xuyên; sáu trung tâm hỗ trợ phát triển giáo dục hòa nhập. Tổng số người lao động trong các cơ sở giáo dục mầm non, phổ thông công lập là 30.083 người. Tỉnh có 60 trường phổ thông dân tộc bán trú, nội trú. Tỉnh định hướng xây dựng mới các trường phổ thông dân tộc nội trú, bán trú tại các xã đặc biệt khó khăn. Cơ sở vật chất trường học được đầu tư, tỷ lệ phòng học kiên cố đạt 88,46%. Tuy nhiên, cơ sở vật chất nhiều nơi bị xuống cấp, thiếu đồng bộ; hạ tầng và thiết bị dạy học tại nhiều trường chưa đạt chuẩn, đặc biệt là vùng khó khăn. Đầu năm học 2025-2026, tỉnh Thái Nguyên thông qua nghị quyết về hỗ trợ dạy và học tiếng Anh; và về hỗ trợ dạy và học tiếng Việt cho trẻ em dân tộc thiểu số trước lớp 1. Tỉnh có ít trường học ngoài công lập, và số học sinh theo học các trường này chỉ chiếm khoảng 2% tổng số học sinh tỉnh Thái Nguyên cũ vào năm 2024.

Trường THPT Chuyên Thái Nguyên được thành lập vào năm 1988 dưới tên trường Năng khiếu Bắc Thái. Trường THPT Chuyên Bắc Kạn được thành lập vào năm 2003. Trường Phổ thông Vùng cao Việt Bắc được thành lập vào năm 1957, hiện trực thuộc Bộ Dân tộc và Tôn giáo. Trường Văn hóa, Bộ Công an đào tạo bậc THPT cho học sinh dân tộc thiểu số cả nước. Trường Thiếu sinh quân miền Bắc trực thuộc Quân khu 1 được thành lập vào năm 2026. Trường THPT Lương Ngọc Quyến được thành lập vào năm 1946, là một trong những trường phổ thông đầu tiên của vùng Việt Bắc. Trường THCS Chu Văn An tại phường Phan Đình Phùng và Trường THCS Chùa Hang II tại phường Linh Sơn có tổ chức thi viết để tuyển sinh. Trong kỳ thi chọn học sinh giỏi quốc gia THPT năm học 2025-2026, tỉnh Thái Nguyên có 125 học sinh đạt giải, trong đó 111 học sinh đến từ Trường THPT Chuyên Thái Nguyên. Điểm trung bình thi tốt nghiệp THPT năm học 2024 - 2025 của tỉnh Thái Nguyên xếp thứ 42, của tỉnh Bắc Kạn xếp thứ 44.

Y tế

Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên trực thuộc Bộ Y tế, phường Phan Đình Phùng.

Bệnh viện C Thái Nguyên, phường Sông Công.

Bệnh viện TNH Phổ Yên, phường Vạn Xuân.

Tỉnh Thái Nguyên có hệ thống y tế phát triển khá đồng bộ, nhưng có chênh lệch vùng miền rõ nét, tập trung chủ yếu ở thành thị; ở tuyến y tế cơ sở thì nhân lực y tế còn thiếu, nhất là bác sĩ. Năm 2025, Sở Y tế tỉnh Thái Nguyên có 36 đơn vị sự nghiệp y tế công lập, địa bàn tỉnh còn có Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên (Bộ Y tế); Bệnh viện Quân y 91 (Quân khu 1); Bệnh viện Trường đại học Y-Dược Thái Nguyên; 768 cơ sở hành nghề y tư nhân (có bảy bệnh viện); 1.701 cơ sở kinh doanh dược, ba cơ sở trợ giúp xã hội ngoài công lập. Toàn tỉnh đạt mật độ 49 giường bệnh/10.000 dân; 17,2 bác sĩ/10.000 dân, cao hơn bình quân cả nước. Toàn tỉnh có 36 cơ sở có giường bệnh, với 8.719 giường. Từ năm 2026, tỉnh có 92 trạm y tế do các xã, phường quản lý. Năm 2025, số viên chức y tế là 6.600 người. 93% thôn, xóm, tổ có y tế thôn, bản hoạt động. Năm 2025, mức độ hài lòng với dịch vụ y tế công đạt 91,61%. Năm 2025, công suất sử dụng giường bệnh bình quân toàn tỉnh đạt 98,5%, tuyến tỉnh đạt 105,69%; tuyến khu vực đạt 88,16%. Tỷ lệ bao phủ bảo hiểm y tế toàn dân đạt 95%. Năm 2020, chỉ số sức khoẻ của tỉnh Bắc Kạn xếp thứ 45, của tỉnh Thái Nguyên xếp thứ 32.

Năm 2025, tỉnh có tuổi thọ trung bình đạt 74,5 tuổi, tỷ lệ trẻ em suy dinh dưỡng thể thấp còi đạt dưới 15 %. tỷ lệ trẻ em dưới 5 tuổi suy dinh dưỡng thể nhẹ cân là khoảng 9,4%. Tỷ lệ thừa cân béo phì trong tỉnh có sự chênh lệnh theo địa phương và dân tộc, đạt 37,2% tại trường THCS Chu Văn An thuộc phường Phan Đình Phùng vào năm 2022; đạt 7,9% tại trường THCS Chu Hương thuộc xã Thượng Minh vào năm 2023. Theo điều tra dân số năm 2024, tỷ suất chết thô của tỉnh Bắc Kạn là 8,7‰ và của tỉnh Thái Nguyên là 7,0‰, tỷ suất chết trẻ em dưới 1 tuổi lần lượt là 15,9‰ và 11,8‰, tỷ suất chết trẻ em dưới 5 tuổi lần lượt là 23,9‰ và 17,7‰, cao hơn trung bình cả nước.

Năm 2025, tỉnh có tỷ lệ trẻ em dưới 1 tuổi được tiêm chủng đầy đủ các loại vắc xin hằng năm đạt trên 95%. Tỷ lệ dân số được quản lý sức khỏe đạt trên 90%. Tỷ lệ phụ nữ được quản lý thai và khám thai định kỳ ba lần trở lên đạt trên 90%. Năm 2023, trong nhóm phụ nữ 15-49 tuổi, 66,0% người tại tỉnh Bắc Kạn và 59,8% người tại tỉnh Thái Nguyên sử dụng biện pháp tránh thai. Trong đại dịch COVID-19, tỉnh Thái Nguyên cũ đứng đầu cả nước về tỷ lệ tiêm chủng tính đến tháng 3 năm 2022.

Dưới thời Pháp thuộc, cả tỉnh lị Thái Nguyên chỉ có một nhà thương, chủ yếu chữa trị cho các quan chức và binh lính trong tỉnh. Đến năm 1968, toàn địa bàn tỉnh Thái Nguyên cũ có 18 bệnh viện, 236 trạm y tế với 1.628 giường bệnh, 320 bác sĩ, y sĩ. Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên được thành lập từ năm 1951, mỗi ngày bệnh viện có 1.500- 1.700 bệnh nhân nội trú. Bệnh viện thực hiện nhiều kỹ thuật chuyên sâu, như: Ghép tạng của người cho sống; ghép tủy sống, hỗ trợ sinh sản; các phẫu thuật vi mạch (nối mạch máu, thần kinh đứt rời); phẫu thuật tim hở. Bệnh viện A Thái Nguyên thành lập năm 1965, trung bình mỗi ngày điều trị nội trú cho 800-900 người, thực hiện được kỹ thuật hỗ trợ sinh sản (IUI, IVF).. Bệnh viện đa khoa Bắc Kạn được thành lập năm 1997 trên cơ sở Bệnh viện B tỉnh Bắc Thái, có 500 giường bệnh. Bệnh viện C Thái Nguyên được thành lập năm 1988, có 700 giường bệnh, phát triển được kỹ thuật ngoại khoa, chấn thương. Bệnh viện Quân y 91 thuộc Cục Hậu cần của Quân khu 1, có 300 giường bệnh. Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên được thành lập vào năm 1968, hàng năm tuyển từ 1.500–1.800 thí sinh thuộc các bậc học.

Thái Nguyên trong lịch sử là nơi có nhiều sản vật có thể dùng làm thuốc chữa bệnh. Theo Đại Nam nhất thống chí thì trên địa bàn có cam vàng, quýt đỏ; hậu phác, sa nhân; nhung hươu, mật gấu, sáp ong ở nhiều nơi. Các phương thuốc gia truyền chữa được nhiều loại bệnh tật như: sốt rét, tiêu chảy, rắn cắn. Nhiều bài thuốc gia truyền của các dân tộc trên địa bàn được sử dụng rộng rãi với phương thức Đông - Tây y kết hợp. Bình quân hàng năm, các phòng khám chẩn trị và nhà thuốc gia truyền tại tỉnh Thái Nguyên cũ tiến hành khám chữa bệnh cho hơn 181.000 lượt bệnh nhân. Toàn tỉnh có 161/177 xã/phường có vườn cây thuốc nam tại trạm y tế tính đến năm 2023. Hội Đông y tỉnh Thái Nguyên có gần 2.600 hội viên tính đến năm 2023. Trung bình mỗi năm, có trên 360 nghìn tấn dược liệu được khai thác, chế biến thành các bài thuốc cho người dân tỉnh Thái Nguyên cũ. Hội Đông y tỉnh Bắc Kạn có 1.200 hội viên tính đến năm 2018, khám chữa bệnh cho 172.743 lượt bệnh nhân trong giai đoạn 2015–2020. Bệnh viện Y học cổ truyền tỉnh Thái Nguyên có 430 giường bệnh thực kê.

Văn hoá, xã hội

Tổng quan

Bảo tàng Văn hóa các Dân tộc Việt Nam nằm tại khu vực trung tâm tỉnh Thái Nguyên

Phối cảnh Nhà hát Ca Múa Nhạc dân gian Việt Bắc, được sáp nhập vào Nhà hát Ca, múa, nhạc quốc gia Việt Nam từ tháng 6 năm 2025, phường Phan Đình Phùng.

Phụ nữ Tày cầm đàn tính bên hồ Ba Bể.

Đặc trưng của văn hoá Thái Nguyên là tính chất hội tụ và giao lưu, hình thành truyền thống văn hoá phong phú. Thái Nguyên là thủ đô kháng chiến trong Chiến tranh Đông Dương, các cơ quan tuyên truyền của Trung ương mang lại những loại hình văn hoá thông tin mới, tác động sâu sắc đến người dân địa phương. Phong trào hát các ca khúc cách mạng, các điệu dân ca đặt lời mới theo kháng chiến cũng sôi nổi. Người dân Thái Nguyên hưởng ứng thực hiện "nếp sống mới"; các hủ tục cũng giảm nhiều tại các vùng dân tộc thiểu số. Sau năm 1954, các cơ quan văn hoá thông tin của Khu tự trị Việt Bắc đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động văn hoá, tuyên truyền tại tỉnh. Trong thời kỳ Chiến tranh Việt Nam, tỉnh có các phong trào Tiếng hát át tiếng bom, phong trào đọc sách có hướng dẫn. Cuộc vận động xây dựng nếp sống mới vào thập niên 1970 và 1980 có nội dung xoá bỏ các tập tục lạc hậu và các tệ nạn xã hội, xây dựng nếp sống văn minh. Trong giai đoạn này, tỉnh Thái Nguyên tiến hành khai quật khảo cổ học tại Thần Sa, tổ chức sưu tầm văn học dân gian và sách cổ chữ Hán-Nôm và Nôm Tày. Từ năm 1992, có cuộc vận động xây dựng làng văn hoá, gia đình văn hoá.

Đến năm 2025, tỉnh có ba di tích quốc gia đặc biệt, 67 di tích quốc gia, 323 di tích cấp tỉnh; 45 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. “Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái” được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Năm 2025, 87% xã, phường có nhà văn hóa; 97% thôn, xóm, tổ dân phố có nhà văn hóa. Nhiều lễ hội của tỉnh được khôi phục từ thập niên 1990 trở đi như lễ hội chùa Hang, lễ hội đền Đuổm, lễ hội Lồng tồng ATK Định Hoá, lễ hội Lồng tồng Ba Bể sau hàng chục năm gián đoạn do chiến tranh và do quan điểm của nhà nước về văn hóa và tín ngưỡng dân gian. Một số lễ hội khác là lễ hội Mù Là, lễ hội Lồng tồng Phủ Thông, lễ hội văn hóa Chợ tình Xuân Dương, hội xuân ATK Chợ Đồn, trở thành không gian giao lưu văn hóa dân tộc. Năm 2026, lễ hội "Vạn Xuân khai quốc" lần đầu tiên được tổ chức ở quy mô cấp tỉnh. Chợ phiên tại vùng cao là nơi phản ánh phong tục tập quán địa phương, là nơi sinh hoạt văn hóa truyền thống của các dân tộc. Một số di sản văn hóa truyền thống có nguy cơ bị mai một; việc gắn bảo tồn di sản văn hóa với phát triển kinh tế còn hạn chế. Các không gian công cộng, thiết chế văn hóa, thể thao cộng đồng còn thiếu.

Bảo tàng Văn hóa các Dân tộc Việt Nam được khánh thành vào năm 1962 với tên gọi ban đầu là Bảo tàng Việt Bắc, được nhắc đến trong kiến trúc Việt Nam hiện đại. Bảo tàng Lực lượng Vũ trang Việt Bắc - Quân khu 1 được thành lập vào năm 1984 và khánh thành vào năm 1998. Các công trình văn hoá khác là Bảo tàng tỉnh Thái Nguyên (1991), Nhà trưng bày ATK (an toàn khu) Định Hoá (1997), Nhà Văn hoá Công nhân gang thép (1992), Trung tâm Văn hoá - Thông tin tỉnh Thái Nguyên (1992) có trụ sở tại Trung tâm Hội nghị và Văn hoá Thái Nguyên (2008), Nhà Văn hóa lao động tỉnh Thái Nguyên (2024). Nhà hát Ca, múa, nhạc dân gian Việt Bắc được thành lập năm 1953, tiền thân là Đoàn Văn công nhân dân khu tự trị Việt Bắc, rạp biểu diễn mới của Nhà hát được đưa vào sử dụng từ năm 2022; được sáp nhập vào Nhà hát Ca, múa, nhạc quốc gia Việt Nam từ năm 2025. Đoàn Văn công Quân khu 1 được thành lập vào năm 1947, hiện đoàn đã di dời đến Hà Nội. Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Thái Nguyên được thành lập vào năm 2025. Thư viện tỉnh Thái Nguyên được thành lập từ cuối thập niên 1950, được tiếp nhận nhiều tài nguyên của Thư viện khu tự trị Việt Bắc. Trung tâm Số của Đại học Thái Nguyên có hệ thống phòng đọc, kho sách, phòng học nhóm, phòng nghiên cứu. Nhà văn hoá của tỉnh Bắc Kạn cũ nằm bên một quảng trường.

Văn hoá dân tộc

Người Kinh tại Thái Nguyên nhìn chung vẫn gìn giữ được các giá trị văn hoá của dân tộc mình, bản sắc của họ cũng bổ sung các yếu tố của dân tộc khác thông qua giao lưu, và do thích ứng với môi trường trung du và miền núi. Làng của người Kinh tại Thái Nguyên có một số nét riêng biệt, những yếu tố cổ truyền của làng vùng đồng bằng sông Hồng như thiết chế, tổ chức, hương ước, hội hè không đậm nét tại tỉnh, đặc biệt rõ ràng tại các thôn xóm của người Kinh nhập cư từ thập niên 1960 trở lại. Bộ phận gốc nhập cư này hiếm khi có các hội đồng niên hay tổ chức xóm ngõ, còn cơ cấu dân cư và dòng họ cũng khác so với miền xuôi. Tính chất và vai trò của dòng họ, của trưởng họ trong đời sống của người Kinh Thái Nguyên yếu hơn rõ rệt so với các tỉnh vùng đồng bằng. Tính chất cộng đồng của người Kinh tại các đô thị Thái Nguyên tương đối thấp. Do các phong trào về văn hoá từ sau năm 1954, người Kinh trong tỉnh đã loại bỏ nhiều thủ tục, lễ tiết, nghi thức theo quy chuẩn trong lễ cưới, họ cũng ít kiêng cữ khi trong nhà có người sinh đẻ. Về trang phục, người Kinh nông thôn trong tỉnh chịu ảnh hưởng rất ít từ người dân tộc thiểu số, nhưng từ lâu cũng không mặc theo truyền thống mà chủ yếu mặc đồ kiểu Tây.

Không gian văn hoá trà Tân Cương, xã Tân Cương.

Trang phục cổ truyền của người Tày tại Thái Nguyên đang mai một dần, của phụ nữ gồm có khăn, áo, dây lưng và váy; áo được may từ vải bông nhuộm chàm hoặc từ vải láng, phin đen, không trang trí hoa văn, dài đến bắp chân; xưa kia mặc váy nhưng nay chỉ mặc quần. Đàn ông người Tày từ lâu mặc trang phục như người Kinh, đôi khi đội mũ nồi. Trang sức của người Tày không phong phú. Nam giới có thói quen hút thuốc lào hoặc thuốc lá. Người Tày ở các bản ven sông hay suối lớn xưa kia dùng bè, mảng để vận chuyển. Bản là đơn vị xã hội cơ sở của người Tày, họ đặc biệt coi trọng tình nghĩa làng xóm, chức trưởng bản được phục hồi từ thập niên 1990. Tên gọi các bản thường có các từ nạ/nà (ruộng), pạc (cửa), loòng/khuổi (suối), nắm/nặm (nước). Trước năm 1954, có hiện tượng tích tụ ruộng đất nhưng không gay gắt. Chế độ phụ quyền trước đây chi phối gia đình người Tày, hôn nhân trong quá khứ mang tính mua bán và môn đăng hộ đối. Đám tang của người Tày thường trải qua nhiều bước. Vào tháng giêng, người Tày trong tỉnh thường tổ chức lễ hội lồng tồng.

Người Nùng gần gũi với người Tày, hai dân tộc ngày càng xích lại gần nhau, nên khó phân biệt. Áo năm thân của phụ nữ Nùng là loại áo ngắn, chỉ dài qua mông một chút, riêng người Nùng Phàn Slình mặc quá đầu gối. Việc cưới xin của người Nùng có nhiều bước và khá tốn kém. Người Nùng có tục cấp sắc, nhưng không bắt buộc. Xưa kia đám tang của người Nùng thường kéo dài từ bảy đến tám ngày. Người Nùng thờ cúng tổ tiên không phân biệt chi trưởng, chi thứ. Trong quan hệ họ hàng cùng thế hệ của người Nùng và các dân tộc Dao, Sán Dìu, Sán Chay trong tỉnh thì người nào sinh ra trước sẽ là anh, chị.

Xưa kia, người Dao tại Thái Nguyên rất phát triển về săn bắn và hái lượm. Người Dao đi chợ phiên còn là để đi chơi, tham gia sinh hoạt văn hoá. Tập quán cư trú du canh du cư của người Dao tại Thái Nguyên đã thay đổi. Trang phục nữ người Dao có sự khác nhau giữa các nhóm, sử dụng nhiều loại trang sức bằng bạc; nhóm Dao Quần Chẹt mặc quần dài tới nửa bắp chân, ống rất hẹp. Xưa kia nhiều người Dao nuôi ngựa để vận chuyển thóc, ngô. Người Dao Thái Nguyên đặc biệt coi trọng dạy học, cúng bái và chữa bệnh, đều liên quan mật thiết với lễ cấp sắc.

Người Sán Dìu ở Thái Nguyên có truyền thống đan lát các đồ dùng, khi xưa sử dụng xe quệt do trâu bò kéo. Các yếu tố văn hoá của người Sán Dìu trở nên gần gũi với người Kinh. Người Sán Dìu có quan hệ thân tộc bền chặt. Tuyệt đại đa số người Sán Dìu hiện nay mặc đồ như người Kinh, bộ trang phục được cho là truyền thống đã có những biến đổi nhất định dưới ảnh hưởng người Kinh.

Phần lớn người Sán Chay hiện ăn mặc như người Kinh, nhưng có nhiều loại trang phục truyền thống. Quần áo thường ngày của nam và nữ có phần giống nhau, nhuộm màu chàm và không có hoa văn. Dòng họ của người Sán Chay không có trưởng tộc, không phân biệt ngành trưởng và ngành thứ.

Váy của người H'mông Trắng trên địa bàn là váy vải lanh màu trắng không có hoa văn. Ngày nay, trang phục truyền thống chỉ còn thấy ở nữ giới. Trước đây tình trạng tảo hôn phổ biến và xuất phát từ tâm lý họ tộc. Tự do yêu đương khi xưa đã được tôn trọng, dù nhiều cha mẹ quyết định hôn nhân của con.

Văn học

Chuyện tình ba cây Thông kể về hai anh em sinh đôi và một cô gái xinh đẹp, khu du lịch hồ Núi Cốc tại xã Đại Phúc.

Các tác phẩm dân gian nhiều khi trở thành tài sản chung của các dân tộc Thái Nguyên. Người Kinh thần thánh hoá Dương Tự Minh qua các truyền thuyết như Chiếc áo tàng hình, Thánh Đuổm trị tà thần. Nhóm truyền thuyết về mối tình nàng Công, chàng Cốc gắn với địa danh hồ Núi Cốc. Truyện cổ tích trong tỉnh được sưu tầm và giới thiệu từ sớm trong các sách như Truyện cổ tích miền núi (1957). Truyện cổ tích của người Kinh gần gũi với các dân tộc khác, tiêu biểu là Sự tích chim bắt cô trói cột. Truyện cổ tích người Tày trong tỉnh có số lượng phong phú, thường là về đấu tranh của con người. Sự tích Hồ Ba Bể kể về việc hình thành hồ. Thần thoại của các dân tộc trong tỉnh kể về những con người có công khai phá, mở đất, nổi bật là thần thoại Tày–Nùng với các nhân vật khổng lồ như Pụt Luông, Tài Ngào. Truyện thơ Tày có đỉnh cao là truyện thơ Nôm Tày, như Lương Quân - Bjoóc Lạ, Vượt biển. Người Dao trong tỉnh có những truyện như Nguồn gốc của các dòng họ dân tộc Dao, hay Ca La Thòng. Truyện cổ tích của người Sán Chay có một số truyện thơ hay, như truyện Sắm Sừ (truyện chàng Cóc). Truyện cười Thái Nguyên có nội dung phong phú, về tình huống có Hai anh chàng nghiện rượu, về phóng đại có Còn cay hơn ớt. Truyện ngụ ngôn Thái Nguyên có cốt truyện được phát triển khá hoàn chỉnh, có truyện kể về loài cây gỗ nghiến và cây chò nước.

Bài thơ Đèo Gió của Nông Quốc Chấn ca ngợi cảnh sắc hùng vĩ, đèo nằm tại xã Ngân Sơn.

Văn học thành văn Thái Nguyên xuất hiện cùng các tác giả người Kinh vào thế kỉ XV, nhưng chưa có bề dày lịch sử. Về tác giả người Thái Nguyên, có Trình Hiển với các bài như Dạ bạc Hoa Lư hữu cảm; Đỗ Cận từng tham gia Tao Đàn của Lê Thánh Tông, tác phẩm của ông có tập Kim Lăng kí. Về tác giả người nơi khác, Vũ Quỳnh và Đặng Nghiệm là những tác giả đầu tiên có sáng tác văn học ca ngợi non nước Thái Nguyên, hai bài thơ về động chùa Hang của họ được khắc vào năm 1497. Đặng Minh Khiêm (1546-) có các tác phẩm ca ngợi Dương Tự Minh, Nguyễn Quý Đức (1648-1720) có bài thơ về trấn Thái Nguyên. Ngô Thì Sĩ làm quan tại Thái Nguyên năm 1764, bài thơ Thái Nguyên tức cảnh của ông là tác phẩm miêu tả cảnh vật, con người, phong tục Thái Nguyên vào loại toàn diện nhất. Ngô Thì Nhậm (1746-1803) có tác phẩm viết về cảnh quan Thái Nguyên. Vũ Tông Phan (1800-1851) từng làm quan tại Thái Nguyên, ông sáng tác ba bài thơ về cảm xúc của ông với tỉnh. Phan Thanh Giản (1796-1867) từng có gần một năm ở Thái Nguyên, sáng tác bài thơ Thái Nguyên tỉnh thành tảo phát. Nhà thơ Cao Bá Quát (1809-1854) từng đến du ngoạn Thái Nguyên và sáng tác bài thơ Du Tiên Lữ động văn nhân đàm Thái Nguyên sơn thủy chi thắng cảnh túy hậu thành ngâm (Đến chơi động Tiên Lữ nghe người ta nói về thắng cảnh non nước Thái Nguyên, say rồi làm thơ). Chí sĩ Ngô Đức Kế (1879-1929) viết Thái Nguyên thất nhật quang phục ký tại nhà tù Côn Đảo, nói về khởi nghĩa Thái Nguyên.

Thời hiện đại, văn học Thái Nguyên được kế thừa từ phong trào văn hoá nghệ thuật Việt Bắc nên sẵn có một đội ngũ khá hùng hậu. Trong số các tác giả từng sinh sống tại Thái Nguyên và viết về Thái Nguyên, có Tố Hữu với bài thơ Phá đường gồm câu thơ nổi tiếng ''Rét Thái Nguyên, rét về Yên Thế, Gió qua rừng đèo Khế gió sang"; và Nguyễn Bính sáng tác bài thơ Đường rừng chiều tại Thái Nguyên vào năm 1938. Thái Nguyên có một đội ngũ nhà văn, nhà thơ thuộc nhiều dân tộc, có một nền văn học đa sắc màu. Nhà thơ người Dao Bàn Tài Đoàn có hàng nghìn bài thơ, bài nào cũng được ông viết bằng tiếng Dao rồi tự dịch sang tiếng Kinh. Nhà thơ người Tày Nông Quốc Chấn có các bài thơ về những năm kháng chiến, hai bài thơ Bộ đội ông Cụ, Dọn về làng của ông mở đầu một phong trào cách tân thơ Tày. Nhà văn Nông Minh Châu là một trong những người đặt nền móng cho văn xuôi Tày-Nùng. Nhà văn Nông Viết Toại là người chuyển dịch và phổ lời Tày cho các bài hát như Tiến quân ca, Nhớ chiến khu. Vi Hồng là một trong số các nhà văn người Tày gắn bó nhất với Thái Nguyên, có các tác phẩm như Đất bằng, Thung lũng đá rơi. Một số nhà văn khác trong tỉnh là Lê Minh, Xuân Cang, Hoàng Minh Tường, Trịnh Thanh Sơn, Hà Đức Toàn, Nguyễn Thúy Quỳnh, Lâm Tiến. Một số nhà văn ngoại tỉnh có quê ở Thái Nguyên là Nguyễn Khắc Trường, Hoàng Đình Quang, Nguyễn Đức Thiện, Nguyễn Bình Phương. Vào thế kỉ XXI, Thái Nguyên có sự phát triển khá mạnh về truyện ngắn và thơ, các nhà thơ như Ma Trường Nguyên đạt các giải thưởng ở trung ương, tiểu thuyết "Bão rừng" của Phạm Đức là một tác phẩm chống tiêu cực và gây được tiếng vang, Hồ Thủy Giang có nhiều tác phẩm về đề tài lịch sử Thái Nguyên như Tể tướng Lưu Nhân Chú. Tỉnh Bắc Kạn có các nhà văn khai thác tốt đề tài dân tộc thiểu số như Dương Khâu Luông, Đinh Hữu Hoan, Triệu Kim Văn.

Âm nhạc

Trình diễn hát then cùng đàn tính của người Tày tại hồ Ba Bể.

Sân khấu nhạc hội tại quảng trường Võ Nguyên Giáp, phường Phan Đình Phùng

Làn điệu dân ca của các dân tộc phổ biến từ lâu đời tại tỉnh Thái Nguyên. Tại vùng thấp phía nam tỉnh, đặc biệt là khu vực giáp Bắc Ninh và Hà Nội, có các bài hát theo các làn điệu dân ca quan họ Bắc Ninh, các điệu hát ví, hát trống quân, hò gọi bạn; các làng từng có các đội hát chèo hoặc đội tuồng. Người Kinh có nguồn gốc nhập cư trong thế kỷ 20 tại vùng trung du và miền núi của tỉnh từng có các đội, các nhóm hát chèo diễn được các làn điệu chèo cổ. Người Tày trong tỉnh có các loại hát then, hát lượn slương, lượn cọi, lượn nàng Ới, phong slư. Người Nùng có hát sli, người Dao có hát páo dung, người Sán Chay có hát sình ca, người Sán Dìu có hát soọng cô. Các dân tộc thiểu số trong tỉnh sử dụng nhiều loại nhạc cụ tự chế như đàn tính, trống, tù và, sáo, kèn, thanh la, não bạt. Hát then là sự tổng hòa của nhiều hoạt động nghệ thuật như: múa, đàn, hát; then vùng Bắc Kạn giống như kể thầm thì những câu chuyện cuộc sống; hiện nay hát Then - đàn Tính được bảo tồn và được gắn với phát triển du lịch.

Âm nhạc phương Tây đến Thái Nguyên cùng thực dân Pháp và các nhà truyền giáo; nguyên tác của bài Tiến quân ca có đoạn "Bắc Sơn cùng Đô Lương, Thái Nguyên", nói về khởi nghĩa Thái Nguyên, nhưng được thay đổi từ năm 1955. Trong Chiến tranh Đông Dương, nhiều nhạc sĩ của các cơ quan văn hoá sống ở Thái Nguyên; nhiều bài hát ra đời tại Thái Nguyên như Làng tôi và Đàn chim Việt của Văn Cao, Tình Việt Bắc và Đoàn lữ nhạc của Đỗ Nhuận, Quê em miền trung du của Nguyễn Đức Toàn, Chào mừng Đảng Lao động Việt Nam của Đỗ Minh (sau đổi thành Chào mừng Đảng Cộng sản Việt Nam). Giai đoạn 1954-1975 là thời kỳ phát triển trong lĩnh vực âm nhạc tại Thái Nguyên, tỉnh là nơi đặt trụ sở của Đoàn Văn công Khu tự trị Việt Bắc, Đoàn Văn công Quân khu Việt Bắc, Đoàn Văn công Bắc Thái, Đoàn Văn công Khu gang thép Thái Nguyên. Âm nhạc Thái Nguyên lúc này có nhiều nhạc sĩ có tên tuổi, đạt nhiều thành tựu; nhiều bài hát ra đời tại tỉnh như Trước ngày hội bắn của Trịnh Quý, Lời Bác Hồ rung chuyển bốn phương của Nguyễn Lầy-Tuấn Long, Cánh chim báo tin vui của Đàm Thanh. Nhiều bài hát nổi tiếng một thời có đề tài Thái Nguyên, Khu gang thép Thái Nguyên như Ngày ấy tháng năm của Tân Huyền, Hát bên dòng lửa thép gang của Vũ Thanh, Đôi bờ sông Công của Nguyễn Cường.

Sau năm 1975, những bài hát ca ngợi đất và người Thái Nguyên ngày càng nhiều, có những tác phẩm thành công như: Muôn vàn tình thương yêu của Phạm Tuyên; Huyền thoại Hồ Núi Cốc của Phó Đức Phương; Hát về thành phố Thái Nguyên của Nguyễn Đức Toàn; Đêm Thái Nguyên của Vương Khánh Trường; Chiều quê hương của Đặng An Nguyên; Người đẹp Thái Nguyên của Cao Khắc Thuỳ và Hiền Mặc Chất; ATK nhớ mãi ơn Người của Lê Tú Anh. Một số nhạc sĩ Thái Nguyên có tên tuổi lan tỏa trong cả nước, Hãy hát lên bài ca Công đoàn của Lê Tú Anh được lựa chọn làm bài hát truyền thống của Công đoàn Việt Nam, Hành khúc Đặc công của Quản Đức Thắng được chọn là bài hát truyền thống của Đặc công Việt Nam, Thái Nguyên thành phố hôm nay của Vương Khánh Trường được lấy làm nhạc hiệu của thành phố Thái Nguyên. Thái Nguyên có những nghệ sĩ biểu diễn có tên tuổi như Nông Văn Khang, Nông Trung Bộ, Văn Học, Nông Xuân Ái. Nông Văn Nhủng sáng tác nhiều ca khúc về Bắc Kạn, phổ nhạc các bài thơ như Người đẹp Núi Hoa, Câu hát chia tay. Quan Anh Tuấn có các ca khúc như Sớm vùng cao quê em, Em có lên Bắc Kạn cùng anh. Một số ca sĩ nhạc trẻ người Thái Nguyên được biết đến những thập niên gần đây là Lê Thiện Hiếu, Hoàng Dũng, Hoàng Quyên, hay Lương Gia Huy.

Nghệ thuật

Trung tâm Hội nghị và Văn hoá tỉnh Thái Nguyên được khánh thành năm 2008, phường Phan Đình Phùng.

Nhà hát Vạn Xuân, phường Vạn Xuân

Cầu Bến Tượng về đêm, phường Linh Sơn - Phan Đình Phùng

Thái Nguyên có các điệu múa dân gian mang sắc thái của các dân tộc. Người Tày có nhiều điệu múa trong khi hát then, là múa Sluông, múa Chầu, múa tán hoa. Múa bát của người Tày vùng Bắc Kạn là điệu múa cổ, mô phỏng nghề dệt vải truyền thống, được trình diễn trong dịp lễ tết. Người Tày vùng Định Hoá có múa rối cạn với lịch sử hai trăm năm. Trong lễ hội Lồng tồng của người Tày vào đầu xuân có múa sư tử khai hội. Người Nùng cũng có các điệu múa khi hát then như người Tày, múa kỳ lân của người Nùng tương tự múa sư tử của người Tày. Các ông thầy và phụ lễ thể hiện 14 điệu múa cổ trong tết nhảy của người Dao, như múa mời tổ tiên, múa kiếm, múa dâng gà. Trong lễ cấp sắc của người Sán Dìu có nhiều điệu múa như múa dâng đèn, múa Vương Mẫu rửa mặt, múa cò dâng sớ. Người Sán Chay có múa tắc xình trong lễ hội cầu mùa, múa đâm cá, múa rùa. Người H'Mông thường múa khèn khi có đám tang, đám giỗ hoặc trình diễn trong lễ hội.

Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Thái Nguyên được thành lập vào năm 2025, trên cơ sở Đoàn Nghệ thuật các dân tộc tỉnh Bắc Kạn và lĩnh vực nghệ thuật biểu diễn của Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên. Thời Pháp thuộc, tỉnh lị Thái Nguyên có rạp tuồng. Năm 1952, đoàn tuồng Quyết Thắng chuyển đến Thái Nguyên, có các nghệ sĩ như Bạch Trà, Quang Tốn, Đoàn Đình Thọ. Đoàn chèo Thái Nguyên thành lập năm 1960, có các vở diễn lớn như Tấm Cám, Hoàng Hậu Ba Tư, Nàng Si Ta. Đoàn kịch nói Thái Nguyên thành lập năm 1978, cùng đội kịch của Đoàn Nghệ thuật Quân khu Việt Bắc, khoa Kịch thuộc Trường Trung học Văn hóa nghệ thuật Việt Bắc có những đóng góp phát triển nghệ thuật Thái Nguyên. Đoàn nghệ thuật dân tộc tỉnh Bắc Kạn chính thức ra mắt vào năm 2002. Năm 2002, Đoàn Kịch nói, Đoàn Chèo, Đoàn Ca múa nhạc Thái Nguyên sáp nhập thành Đoàn Nghệ thuật Thái Nguyên, nơi biểu diễn là Trung tâm Văn hóa - Nghệ thuật tỉnh Thái Nguyên. Liên hoan Kịch nói toàn quốc năm 2024 diễn ra tại Nhà hát Ca múa nhạc dân gian Việt Bắc. Đầu năm 2025, tỉnh Bắc Kạn từng dựng sân khẩu nổi trên sông Cầu.

Trong các tác phẩm dân gian tại Thái Nguyên, nổi bật là các bức tượng trong chùa Ha, chùa Úc Kỳ, chùa Tây Phúc, chùa Đôi Cao; phù điêu Thánh Dương Tự Minh bằng gỗ tại đình Phương Độ, đều ở khu vực vùng thấp phía Nam. Khu vực này còn có các bức điêu khắc tinh xảo tại đền Lục Giáp, đình Phương Độ, Xuân La, Hộ Lệnh. Các dân tộc thiểu số có các bộ tranh thờ được vẽ hoặc in trên giấy màu. Nhiều hoạ sĩ tên tuổi như Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn từng sơ tán đến Thái Nguyên thời Chiến tranh Đông Dương. Trong thời kỳ Khu tự trị Việt Bắc tồn tại, nhiều hoạ sĩ tập hợp tại tỉnh như Vi Kiến Minh, Đỗ Đức. Hứa Tử Hoài là đỉnh cao của điêu khắc Thái Nguyên. Các hoạ sĩ Thái Nguyên khai thác đề tài thiên nhiên, con người trong tỉnh cũng như khu vực miền núi phía Bắc, tập trung ở chất liệu sơn dầu, acrylic, lụa và khắc gỗ. Một số họa sĩ Thái Nguyên trong các thập niên gần đây là Dương Thị Nội, Trần Tuấn Vinh, Nguyễn Thế Hòa, Nguyễn Gia Bảy. Phù điêu tại quảng trường Võ Nguyên Giáp là công trình phù điêu quy mô lớn đầu tiên của tỉnh.

Thái Nguyên có rạp chiếu bóng từ trước năm 1945. Năm 1950, buổi chiếu phim đầu tiên của điện ảnh cách mạng Việt Nam tại căn cứ kháng chiến diễn ra tại xã Phú Xuyên. Năm 1953, Doanh nghiệp quốc gia Chiếu bóng và Chụp ảnh Việt Nam được thành lập tại xã Phú Đình, điện ảnh cách mạng Việt Nam ra đời. Cuối năm 1953 và đầu năm 1954, đạo diễn Liên Xô Roman Karmen đến ATK Thái Nguyên quay hình cho phim màu Việt Nam. Rạp chiếu bóng Thái Nguyên được xây dựng từ năm 1962. Những nghệ sĩ nổi tiếng người Thái Nguyên là Trần Phương với Vợ chồng A Phủ, Minh Châu với Lầm lỗi, Cô gái trên sông (1987), Ma Cường là quay phim và đạo diễn của nhiều phim tài liệu như Lũy thép Vĩnh Linh (1970). Các diễn viên nổi tiếng người Thái Nguyên hoặc sinh ra tại tỉnh trong các thập niên gần đây là Vân Dung, Kiều Anh, Doãn Quốc Đam, Tiến Lộc, Anh Dũng. Phim truyện 915 nói về Đại đội 915 được công chiếu vào năm 2024. Đài PT-TH Thái Nguyên phát hành phim Dưới cờ phục quốc vào năm 2010, nói về Khởi nghĩa Thái Nguyên. Năm 2009, Báo Thái Nguyên điện tử hoàn thành phim tài liệu Hành trình theo Nhật ký Vũ Xuân, Bác Hồ với chiến khu, Từ ATK Thái Nguyên đến chiến thắng Điện Biên Phủ. Đài PTTH Thái Nguyên thực hiện các phim tài liệu như Đại tướng Võ Nguyên Giáp với Thái Nguyên vào năm 2009, Thái Nguyên trong lòng tổ quốc Việt Nam năm 2010, Những nẻo đường Việt Bắc năm 2011.

Nhà ở

Nhà cổ trên đảo Núi Cái tại hồ Núi Cốc.

Phục dựng nhà sàn của người Tày vùng Định Hoá.

Trước đây, người Kinh tại Thái Nguyên thường sinh sống trong các ngôi nhà nền đất như ở miền xuôi, nhóm người lên khai hoang cũng thích xây dựng nhà trệt kiểu này dù rừng còn nhiều. Hiện nay, người Kinh sống ven các trục đường chính ở vùng nông thôn thường xây nhà theo kiểu phố. Tại Thái Nguyên, quan niệm cổ truyền về "kín cổng cao tường" của người Kinh hầu như không còn. Trên địa hình miền núi, người Kinh kết hợp kinh nghiệm của dân tộc mình và của các dân tộc địa phương để chọn mặt bằng dựng nhà. Thành phố Thái Nguyên cũ được đánh giá xây dựng khang trang, tuy nhiên các công trình từ nhà dân đến công sở có kiểu dáng còn chắp vá, thiếu tính đặc thù.

Nhà sàn là loại hình nhà ở lâu đời của người Tày, khi xưa nhà sàn cột chôn là kiểu phổ biến, sau năm 1960 mới làm nhà cột kê trên đá tảng. Phần sàn dùng cho người ở, sàn gác để cất giữ lương thực, gầm sàn khi xưa là nơi để nhốt vật nuôi, để củi và nông cụ. Người Tày không tính quy mô nhà bằng gian mà tính bằng số cột chính, mặt bằng nhà có dạng hình chữ nhật. Dạng nhà sàn vì kèo ba cột có mái lợp bằng lá cọ là dạng nhà cổ nhất, phổ biến hiện nay là loại nhà sàn có 4-6 cột cao cùng các cột trốn. Sau Đổi Mới, nhiều người Tày trong tỉnh chuyển sang nhà nền đất, một phần vì rừng không còn nhiều, hầu hết được xây dựng khá cao. Người Tày chọn hướng nhà theo địa hình và cảnh quan, tránh hướng nhìn vào tảng đá, hang núi hoặc ngọn núi có hướng đâm vào nhà. Người Nùng Thái Nguyên khi xưa chủ yếu ở nhà sàn, là loại nhà cột kê, giống nhà sàn của người Tày và khác nhà người Nùng ở Lạng Sơn hay Cao Bằng. Họ chuyển sang ở nhà đất trong vài thế hệ gần đây, loại nhà đất này có tính phòng thủ rõ rệt, bên ngoài có vách đất và bên trong có tường đất dày và chắc.

Đến đầu năm 2025, tỉnh Bắc Kạn có gần 9.300 công trình kiến trúc nhà ở truyền thống của các dân tộc Tày, Dao, Nùng, trong đó có 8.681 nhà sàn, tám nhà trình tường, 605 nhà đất. Người dân có xu hướng thay thế nhà sàn truyền thống cũ, hỏng bằng các loại nhà hiện đại khác. Người Dao thích dựng nhà gần rừng, các nhóm Dao trong tỉnh đều ở nhà trệt, thời du canh du cư thì nhà của họ đều thuộc dạng kết cấu ngoàm-buộc, cột chôn dưới đất. Gần đây họ chuyển sang nhà cột kê trên đá tảng và có kết cấu, lắp ráp bằng mộng, nhiều nhà lợp ngói hoặc xây nhà gạch kiên cố. Kiểu nhà truyền thống của người Sán Dìu là kiểu nhà nền đất, không có tính đặc biệt, và thường thấy khắp vùng đông và đông bắc Bắc bộ. Người Sán Chay xưa kia ở nhà sàn, vài thập niên trước nhiều hộ chuyển sang ở nhà đất, có nơi từng xây nhà kiểu nửa sàn nửa đất. Nhà sàn của người Sán Chay có hướng nhà kiêng kỵ theo dòng họ. Người H'mông có truyền thống ở nhà đất, nhà chỉ có hai mái nên đầu hồi thẳng lên nóc mà không có chái ở hai bên. Giường của người H'mông xưa khá tạm bợ, là những tấm tre đặt trên bốn cọc gỗ.

Truyền thông

Văn phòng đại diện khu vực miền núi phía Bắc của Báo Nông nghiệp và Môi trường, phường Quyết Thắng.

Trụ sở Báo và phát thanh, truyền hình Thái Nguyên, phường Phan Đình Phùng.

Trung tâm Dịch vụ tổng hợp và hội nghị phường Sông Công.

Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, các cơ quan: Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Thái Nguyên, Đài Phát thanh - Truyền hình tỉnh Bắc Kạn, Báo Thái Nguyên, Báo Bắc Kạn, Tạp chí Văn nghệ Thái Nguyên, Tạp chí Văn nghệ Ba Bể được hợp nhất thành Báo và Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyên. Theo đó, tờ Thái Nguyên thời sự phát hành bảy kỳ/tuần, tờ Thái Nguyên miền núi - vùng cao phát hành hai số/tháng, Văn nghệ Thái Nguyên phát hành hai số/tháng; phát thanh FM tần số 106,5 MHz tại khu vực phía Nam tỉnh; 102,1 MHz tại khu vực phía Bắc tỉnh; phát sóng truyền hình 24 giờ mỗi ngày. Năm 2026, tỉnh Thái Nguyên có chín cơ quan báo chí đặt văn phòng đại diện, 19 cơ quan có phóng viên thường trú. Cơ quan truyền thông tỉnh Thái Nguyên còn sáng tạo nội dung trên nền tảng mạng xã hội, trên website.

Trước Chiến tranh thế giới thứ hai, các báo như Tin tức, Đời nay khá phổ biến tại Thái Nguyên. Trong thế chiến, chi bộ Đảng cho ra đời báo Dòng sông Công tại căng Bá Vân, báo Thông reo tại nhà tù Chợ Chu. Năm 1942, báo Cờ giải phóng của Đảng Cộng sản Đông Dương đặt cơ sở in ấn tại phường Vạn Xuân. Trong Chiến tranh Đông Dương, nhiều cơ quan báo chí sơ tán đến Thái Nguyên, nhiều cơ quan báo chí của trung ương và ngành ra đời tại Thái Nguyên: Năm 1950, báo Quân du kích, Cứu Quốc quân, Tạp chí Văn nghệ quân đội được hợp nhất thành báo Quân đội nhân dân và ra số đầu tiên; Báo Nhân dân ra số đầu tiên vào năm 1951; Đại hội thành lập Hội những người viết báo Việt Nam (nay là Hội Nhà báo Việt Nam) diễn ra vào năm 1950; Trường dạy làm báo đầu tiên mang tên Huỳnh Thúc Kháng khai giảng năm 1949.

Báo Thái Nguyên hình thành năm 1962, tiền thân là Thông tin Thái Nguyên (1951), Tin Thái Nguyên (1958). Năm 1965, báo Thái Nguyên sáp nhập với báo Bắc Kạn thành báo Bắc Thái. Năm 1968, tờ Tin Gang thép được sáp nhập vào báo Bắc Thái. Tờ Việt Nam độc lập Khu tự trị Việt Bắc ngừng xuất bản năm 1976. Báo Bắc Thái được chia tách thành báo Thái Nguyên và báo Bắc Kạn khi hai tỉnh tái lập. Năm 2000, nhà in Báo Thái Nguyên được thành lập. Năm 2001, báo Thái Nguyên điện tử ra đời. Năm 1963, tờ tin Bắc Kạn được chuyển thành báo Bắc Kạn. Báo Bắc Kạn được tái lập năm 1997; từ năm 2005 có trang thông tin điện tử. Tạp chí Văn nghệ Thái Nguyên có tiền thân là Báo Văn nghệ Bắc Thái, được thành lập năm 1991. Tạp chí Văn nghệ Ba Bể của tỉnh Bắc Kạn xuất bản từ năm 1998, Báo Quân khu 1 xuất bản số báo đầu tiên vào năm 1946 với tên gọi "Chiến khu".

Đài Tiếng nói Việt Nam từng sơ tán đến tỉnh trong kháng chiến. Đài Truyền thanh Thái Nguyên được thành lập vào năm 1956. Năm 1962, Đài Phát thanh Khu tự trị Việt Bắc được thành lập. Trong thập niên 1960, các xí nghiệp, công, nông trường trong tỉnh có hệ thống truyền thanh, như Đài Truyền thanh Khu Gang thép Thái Nguyên. Đến năm 1977, Đài Phát thanh Việt Bắc giải thể và một bộ phận hình thành Đài Phát thanh Bắc Thái, còn Đài Truyền thanh Bắc Thái được chuyển giao về thành phố Thái Nguyên. Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Thái lần đầu phát sóng truyền hình vào năm 1992. Năm 1997, Đài mang tên là Đài Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyên, có báo điện tử, có tạp chí phát thanh truyền hình. Về phát thanh, Đài có chương trình tiếng Tày, Dao, H'Mông. Đài Phát thanh và Truyền hình Bắc Kạn được thành lập khi tỉnh này được tái lập, có các chương trình phát thanh và truyền hình bằng tiếng Tày-Nùng, H'Mông và Dao.

Năm 1998, tỉnh Thái Nguyên tách bộ phận truyền thanh–truyền hình của các huyện để thành lập các đài truyền thanh–truyền hình trực thuộc UBND các huyện. Đến năm 2025, toàn tỉnh Thái Nguyên cũ có 169/172 đơn vị cấp xã có đài truyền thanh, trong đó có 90 đơn vị có đài truyền thanh có dây/không dây FM, 79 đơn vị có đài truyền thanh ứng dụng công nghệ thông tin - viễn thông. Đến năm 2023, 93 đài truyền thanh cơ sở tại 93/108 đơn vị cấp xã của tỉnh Bắc Kạn đã được lắp đặt, triển khai sang đài truyền thanh ứng dụng công nghệ thông tin – viễn thông.

Tạp chí Khoa học và Công nghệ Đại học Thái Nguyên là một tạp chí học thuật đa ngành có bình duyệt của Đại học Thái Nguyên. Nhà xuất bản Đại học Thái Nguyên được thành lập năm 2008, là nhà xuất bản duy nhất của khu vực miền núi phía Bắc. Trung tâm Số của Đại học Thái Nguyên có quy mô lớn và hiện đại Trường Đại học Công nghệ thông tin và Truyền thông có đào tạo ngành truyền thông đa phương tiện. Đến năm 2023, Thư viện tỉnh Thái Nguyên có trên 150.000 bản sách; các huyện, xã, các trường học và nhiều cơ quan đơn vị có tủ sách pháp luật Năm 2017, Thư viện tỉnh Bắc Kạn có gần 78.000 bản sách; thư viện tuyến huyện có tổng số 69.100 bản sách. Theo điều tra dân số năm 2024, 71,2% số hộ tại Bắc Kạn và 88,4% số hộ tại Thái Nguyên có ti vi, số hộ có đài radio lần lượt là 1,6% và 7,6%, số hộ có máy vi tính hoặc máy tính bảng lần lượt là 15,5% và 26,1%, số hộ có điện thoại di động lần lượt là 96,0% và 98,1%, đến cuối năm 2025 thì tỷ lệ hộ gia đình có truy nhập băng rộng đạt 81%.

Ẩm thực

Một đồi trà tại Khe Cốc, xã Vô Tranh.

Cá khô hồ Ba Bể.

Người Kinh tại Thái Nguyên duy trì thói quen làm vườn trồng nhiều loại rau, hoa quả, tùy điều kiện mà săn bắn chim thú, đánh bắt cá, thu hái rau dại và măng. Việc chuẩn bị đồ ăn của người Kinh địa phương phụ thuộc vào hoàn cảnh và điều kiện nhân lực trong gia đình. Khi nấu cỗ, người Kinh tại địa phương phần nào giảm bớt hoặc thay đổi về món ăn so với tập quán miền xuôi do thiếu gia vị, nguyên liệu và nhân lực, cũng như cần có món ăn của dân tộc khác. Nhiều người Kinh địa phương làm bánh trôi, bánh chay, bánh chưng, bánh giầy giống như cách làm của người Tày, nhưng có một số điểm khác biệt. Người Kinh ở Thái Nguyên hiện cũng có tập quán vừa ăn vừa uống rượu như các dân tộc thiểu số, thay vì uống rượu xong mới ăn như ở miền xuôi. Phần lớn trong số họ biết uống rượu, cho rằng rượu là đồ uống trong bữa ăn và là thứ dùng để mời khách, nhiều người ngâm rượu với một số loại rễ cây thường có trong các khu rừng địa phương.

Xưa kia người Tày chủ yếu ăn xôi nếp còn cơm tẻ được ăn ít hơn, hiện nay họ chế biến từ gạo thành cơm, cháo, bánh. Các loại bánh làm từ gạo nếp cần phải có trong các nghi lễ như cúng tổ tiên hay cưới xin. Người Tày trong tỉnh biết chế biến khá nhiều món ăn, gồm món ăn truyền thống và món ăn tiếp thu từ các dân tộc khác, họ cũng có kinh nghiệm phong phú trong việc bảo quản thực phẩm. Người Tày theo truyền thống có hai bữa chính là trưa và tối, hai bữa phụ là sáng và giữa chiều. Người Tày cũng có thói quen uống nước đun với lá cây rừng. Người Nùng tại Thái Nguyên thường ngày ăn cơm tẻ, thích ăn các món xào, rán có nhiều mỡ, và rất thích ăn cháo nấu đặc. Người Nùng thích ăn bún và bánh cuốn, họ làm nhiều loại xôi và bánh như xôi nhuộm màu, bánh khảo trong các dịp lễ tết.

Các món ăn của người Dao khá phong phú, người Dao sử dụng nhiều gừng, khi xào thịt gà và thịt lợn họ thường cho thêm gừng và hay cho một chút rượu. Đến nay người Dao vẫn duy trì nhiều hình thức nướng thịt, như gói thịt vào lá rồi vùi vào tro nóng. Người Dao có tập quán uống rượu từ lâu đời, hầu như ai cũng biết uống, họ hay ngâm rượu với rễ cây và bộ phận quý của chim thú. Cách thức chế biến thực phẩm và tổ chức bữa ăn của người Sán Dìu tại Thái Nguyên có nhiều nét tương đồng với người Kinh. Xưa kia người Sán Chay dùng ngô làm lương thực chính, nấu với gạo hoặc nấu cháo. Bột ngô dùng để nấu bánh đúc hoặc làm bánh nướng. Nhóm Sán Chí khi xưa thường ăn cháo, có thời từng làm rượu từ mía đường. Người Sán Chay ăn thịt gà nhiều nhất, thường chỉ luộc hoặc xào. Người H'mông Thái Nguyên hiện chịu ảnh hưởng từ các dân tộc khác về ăn uống, ít thấy món mèn mén và món thắng cố, người dân chuyển sang ăn cơm. Rượu cần H'mông hiện hầu như vắng bóng.

Ẩm thực Thái Nguyên có nhiều đặc sản mang bản sắc của núi rừng. Các món ăn làm từ gạo là cơm lam, bánh chưng Bờ Đậu, bánh gio, xôi đăm đeng (ngũ sắc), bánh trời (pẻng phạ), bánh coóc mò, còn có bánh ngô Na Rì. Tỉnh có sản phẩm mì gạo Hùng Sơn, miến dong. Người Tày gói bánh chưng dài, vùng Na Rì và Ba Bể có bánh chưng nhân cá chép Bánh chưng gù của người Sán Dìu thon dài, vát hai đầu. Người các vùng gần Cao Bằng làm bánh khảo, khẩu sli, bỏng (khẩu phéc), bánh giầy lá ngải và cẩm tím, Người Tày còn làm bánh trứng kiến. Sản phẩm từ đậu tương có tương nếp Úc Kỳ, đậu phụ Bình Long. Các món ăn từ trám đen là trám kho thịt, xôi trám đen, gỏi trám. Canh măng, canh miến cũng là món ăn truyền thống. Vùng núi trong tỉnh có các loại măng tre, măng trúc, măng nứa, măng mai; có rau dớn, rau bò khai, rau sắng (rau ngót rừng); có món mứt mận. Người dân làm măng khô, chế biến thành canh măng, măng nhồi, chân giò hầm măng, măng ớt đèo Gió có thương hiệu. Các món ăn từ thịt là cá nướng hồ Ba Bể, tôm chua Ba Bể, lạp sườn hun khói, thịt lợn gác bếp, khâu nhục, nem chua Đại Từ, tôm cuốn Thừa Lâm, Tỉnh Thái Nguyên phát triển văn hóa trà, các món ăn dùng nguyên liệu từ cây trà. Người Tày trong tỉnh có rượu ngô men lá. Thái Nguyên có bia hơi nhãn hiệu Vicoba.

Thể thao

Sân vận động Thái Nguyên mới tại xã Đại Phúc.

Nhà thi đấu thể thao tỉnh Thái Nguyên, phường Phan Đình Phùng.

Trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên có các trường đại học, trường chuyên nghiệp, các khu công nghiệp và đơn vị quân đội nên có nhiều lợi thế về phát triển thể dục thể thao. Thể thao Thái Nguyên dẫn đầu tại khu vực Trung du miền núi phía Bắc, đóng góp vào thành tích của thể thao Việt Nam tại quốc tế. Đến cuối năm 2025, tỷ lệ người dân thường xuyên tham gia tập luyện thể dục thể thao đạt mức 31,2%, tỷ lệ gia đình thể thao đạt gần 25%. Phong trào thể dục thể thao ngày càng lan rộng, các khu dân cư thành lập được hơn 2.000 câu lạc bộ thể dục thể thao tính đến tháng 9 năm 2025, với hơn 40.000 hội viên tham gia sinh hoạt, duy trì tập luyện hàng ngày. Các môn thể thao dân tộc trong tỉnh như bắn nỏ, tung còn, đẩy gậy tiếp tục được duy trì tại các lễ hội, các bộ môn hiện đại như pickleball, marathon, xe đạp địa hình thu hút hàng chục nghìn người tham gia.

Trong thể thao thành tích cao, Thái Nguyên những năm gần đây có thế mạnh trong các môn như đua thuyền, Muay, Jujitsu, Wushu, boxing, võ cổ truyền, bóng đá nữ. Tại Asiad 19 năm 2023, Thái Nguyên có hai vận động viên đua thuyền và ba vận động viên Jujitsu tham gia, Phùng Thị Huệ giành được một HCĐ Jujitsu. Tại SEA Games 33 năm 2025, các vận động viên Thái Nguyên đạt được 17 huy chương, gồm ba HCV, năm HCB, chín HCĐ. Tại Đại hội Thể thao toàn quốc 2022, đoàn Thái Nguyên tham gia 19/43 môn thi đấu, đạt 59 huy chương, trong đó có 18 HCV, xếp hạng 14/65 và đứng đầu các tỉnh miền núi, trong đó có năm HCV môn đua thuyền Rowing và Canoeing, bốn HCV các môn võ thuật. Đoàn Bắc Kạn giành được một HCV và một HCB, xếp hạng 56/65.

Năm 2025, các đội tuyển thể thao của tỉnh Thái Nguyên tham gia 68 giải đấu, trong đó có 57 giải vô địch quốc gia và 11 giải vô địch quốc tế; giành tổng số 906 huy chương (302 HCV, 303 HCB, 301 HCĐ); giành 11 cờ nhất toàn đoàn tại các giải vô địch quốc gia. 45 vận động viên Thái Nguyên được triệu tập vào đội tuyển quốc gia. Trên đấu trường quốc tế, thể thao Thái Nguyên đạt được 84 huy chương. Câu lạc bộ bóng đá nữ Thái Nguyên T&T giành được vị trí thứ hai tại Cúp Quốc gia 2025, vị trí thứ ba tại Giải vô địch quốc gia 2024. Câu lạc bộ bóng chuyền nữ Thái Nguyên vào đến bán kết Giải hạng A toàn quốc 2025, giành hạng ba tại Giải U23 quốc gia năm 2025. Vào thập niên 1960-1970, Thái Nguyên có đội bóng đá thi đấu giải hạng A toàn quốc; các cầu thủ Thái Nguyên là lực lượng nòng cốt của đội bóng Quân khu Việt Bắc. Đến thập niên 1990, Thái Nguyên nhiều năm vô địch ở các giải thiếu niên, nhi đồng toàn quốc.

Nhà Văn hóa lao động tỉnh Thái Nguyên tại phường Sông Công, gồm nhà thi đấu đa năng

Những gương mặt tiêu biểu của thể thao Thái Nguyên những năm gần đây là Phùng Thị Huệ “nữ hoàng” Jujitsu, Nguyễn Thị Ngân “người chèo vàng” của đua thuyền, Trần Thị Ánh Tuyết của môn Muay, hay Nguyễn Hồng Thái có 72 huy chương tại các giải đấu trong nước và quốc tế. Đặng Thị Hồng là trụ cột và đội trưởng của U21 Việt Nam tại giải vô địch bóng chuyền U21 thế giới 2025. Nguyễn Thiên Ngân là nữ kiện tướng cờ vua quốc tế. Vũ Thị Hương từng có biệt danh "nữ hoàng tốc độ" của thể thao Việt Nam. Nguyễn Thị Hương của môn bắn cung từng là "mỏ vàng" của thể thao tỉnh Bắc Kạn.

Năm 2026, tỉnh Thái Nguyên dự kiến đăng cai tổ chức chín giải đấu quốc gia: Bóng đá nữ Cúp Quốc gia, điền kinh, Jujitsu, Sambo, MMA; bóng chuyền; cầu lông; trượt băng, roller; thể thao người khuyết tật; võ cổ truyền học sinh; dưỡng sinh. Năm 2025, tỉnh Thái Nguyên đăng cai Giải Vô địch Muay Châu Á 2025, 16 giải quốc gia (gồm Giải Vô địch Bóng chuyền U23 quốc gia.) và 19 giải cấp tỉnh. Tỉnh cũng tổ chức Giải Bóng đá Tứ hùng - Thái Nguyên 2025. Đầu năm 2025, Trung tâm Huấn luyện và Thi đấu thể thao tỉnh đào tạo 380 VĐV. Trường Phổ thông Năng khiếu thể dục thể thao trong năm đào tạo 280 học sinh hệ tập trung và 180 học sinh hệ bán tập trung.

Sân vận động Thái Nguyên có sức chứa 22.000 chỗ ngồi, quy mô hiện đại nhất khu vực Trung du và miền núi phía Bắc. Một sân vận động 8.000 chỗ ngồi tại phường Đức Xuân được khởi công vào năm 2024. Tỉnh còn có sân vận động Gang Thép. Nhà thi đấu thể thao tỉnh Thái Nguyên có sức chứa 2.200 chỗ ngồi. Nhà thi đấu thể dục thể thao tại phường Đức Xuân có sức chứa khoảng 2.000 khán giả. Nhà Văn hóa lao động tỉnh Thái Nguyên tại phường Sông Công có nhà thi đấu đa năng. Xã Định Hóa có nhà thi đấu đa năng với sức chứa 1.200 người. Các trường đại học trong tỉnh có các công trình sân vận động, bể bơi, nhà thi đấu đa năng. Tỉnh Thái Nguyên có sân golf tại xã Thành Công và tại xã Đại Phúc. Đến tháng 9 năm 2025, 80/92 xã, phường của tỉnh có trung tâm văn hóa - thể thao; 3.051/3.143 thôn, xóm, tổ dân phố có nhà văn hóa - sân chơi thể thao. Hệ thống cơ sở vật chất gồm 96 sân vận động trong đó 15 sân có khán đài, 65 nhà tập luyện đa năng, 31 nhà tập luyện đơn môn, 60 sân bóng đá 11 người, 211 sân bóng đá mini, 38 sân điền kinh, 125 bể bơi, các môn gym, yoga, aerobic có hàng chục phòng tập mỗi môn.

Thư mục

• Địa chí (2009). Địa chí Thái Nguyên. Thái Nguyên: Nhà xuất bản Chính trị quốc gia.
• Đảng bộ TN1 (2021). Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên tập I (1936 - 1965). Thái Nguyên: Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: tên số: danh sách tác giả (liên kết)
• Đảng bộ TN2 (2021). Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên tập II (1965 - 2000). Thái Nguyên: Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: tên số: danh sách tác giả (liên kết)
• Đảng bộ TN3 (2021). Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên tập III (2001 - 2020). Thái Nguyên: Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: tên số: danh sách tác giả (liên kết)
• Đảng bộ BT1 (1980). Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bắc Thái tập I. Thái Nguyên: Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Thái.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: tên số: danh sách tác giả (liên kết)
• Đảng bộ BT2 (1980). Lịch sử Đảng bộ tỉnh Bắc Thái tập II (1955 - 1975). Thái Nguyên: Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Thái.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: tên số: danh sách tác giả (liên kết)
• Đất và Người (2003). Thái Nguyên Đất và Người. Thái Nguyên: Sở Văn hoá - Thông tin tỉnh Thái Nguyên.
• Báo TN (2022). Lịch sử Báo Thái Nguyên (1962 - 2022). Thái Nguyên: Báo Thái Nguyên.
• Đài TN (2013). Lịch sử Đài Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyên giai đoạn (1956 - 2012). Thái Nguyên: Đài Phát thanh - Truyền hình Thái Nguyê.

Liên kết ngoài

Chính quyền

• Cổng thông tin điện tử UBND tỉnh Thái Nguyên
• Cổng thông tin điện tử Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên
• Trang thông tin điện tử của đoàn ĐBQH và HĐND Tỉnh Thái Nguyên
• Trang thông tin điện tử MTTQ Việt Nam tỉnh Thái Nguyên
• Trang thông tin điện tử Toà án Nhân dân tỉnh Thái Nguyên
• Trang thông tin điện tử Công an tỉnh Thái Nguyên

Du lịch

• Cổng thông tin du lịch tỉnh Thái Nguyên
• Cổng thông tin du lịch thông minh tỉnh Thái Nguyên
• Trang thông tin điện tử Ban quản lý rừng đặc dụng, phòng hộ tỉnh Thái Nguyên

Văn hoá-Giáo dục

• Từ điển Thái Nguyên
• Thư viện tỉnh Thái Nguyên
• Trang chủ Đại học Thái Nguyên

Báo chí

• Báo và Phát thanh, Truyền hình Thái Nguyên điện tử
• Báo in Báo Thái Nguyên, ấn phẩm Văn Nghệ Thái Nguyên
• Báo Quân khu I
• Báo Bắc Kạn cũ
• Tạp chí Văn nghệ Thái Nguyên cũ