Bước tới nội dung

Địa lý châu Phi

Sửa liên kết
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(Đổi hướng từ Địa lý Châu Phi)
Địa lý châu Phi
Lục địaChâu Phi
Tọa độ9°00′B 20°00′Đ
Điểm cao nhấtNúi Kilimanjaro (5.895 m / 19.341 ft)
Điểm thấp nhấtHồ Assal (-155 m / -509 ft)
Sông dài nhấtSông Nin (6.650 km)
Hồ lớn nhấtHồ Victoria (68.800 km²)
Khác
Giáp các địa dươngĐại Tây Dương, Ấn Độ Dương, Nam Đại Dương
Đảo lớn nhấtMadagascar (587.041 km²)
Các nước lớn nhất Algérie: 2.381.741 km²
 CHDC Congo: 2.344.858 km²
 Sudan: 1.886.068 km²
Dân sốHơn 1,4 tỷ (ước tính 2023)
Các thành phố đông dân nhấtCairo: Hơn 22 triệu
Lagos: Hơn 21 triệu
Kinshasa: Hơn 17 triệu
Johannesburg: Hơn 14 triệu

Địa lý châu Phi bao trùm một không gian lục địa rộng lớn, bao gồm 63 vùng lãnh thổ chính trị khác nhau. Đây là khối lục địa khổng lồ nhất vươn dài về phía nam của bề mặt Trái Đất.[1] Nếu không tính các đảo lân cận, lục địa này chiếm một diện tích lên tới 30.368.609 km² (tương đương 11.725.385 dặm vuông).

Vị trí địa lý và giới hạn lãnh thổ

Ảnh vệ tinh chụp toàn cảnh lục địa châu Phi.

Về mặt vị trí địa lý, châu Phi bị ngăn cách với châu Âu ở phía bắc bởi Địa Trung Hải, và tách biệt với phần lớn châu Á ở phía đông bắc qua Biển Đỏ. Điểm kết nối duy nhất trên đất liền giữa châu Phi và châu Á là Eo đất Suez (nơi hiện có Kênh đào Suez cắt ngang) với bề rộng khoảng 130 km. Dưới góc độ địa chính trị, Bán đảo Sinai của Ai Cập (nằm ở bờ đông kênh đào Suez) thường được gộp chung vào lãnh thổ châu Phi.

Lãnh thổ châu Phi trải dài trên nhiều vĩ độ, gần như đối xứng nhau qua đường Xích đạo. Khoảng cách cực đại từ bắc xuống nam và từ tây sang đông gần như tương đương nhau:

  • Từ Bắc xuống Nam: Kéo dài từ điểm cực bắc tại Ras ben Sakka (thuộc Tunisia, vĩ độ 37°21′ B) đến điểm cực nam tại Mũi Agulhas (thuộc Nam Phi, vĩ độ 34°51′15″ N) với khoảng cách xấp xỉ 8.000 km.
  • Từ Tây sang Đông: Từ điểm cực tây là Bán đảo Cap-Vert (kinh độ 17°31′13″ T) đến điểm cực đông tại mũi Ras Hafun (thuộc khu vực Puntland của Somalia, kinh độ 51°27′52″ Đ) với chiều dài khoảng 7.400 km.[1]

Đặc điểm tự nhiên

Địa hình

Độ cao trung bình của toàn bộ lục địa xấp xỉ 600 mét (2.000 ft) so với mực nước biển, tương đương với Bắc Mỹ và Nam Mỹ, nhưng thấp hơn đáng kể so với mức 950 mét của châu Á. Châu Phi hiếm khi có các khu vực đồng bằng trũng (dưới 180m) rộng lớn, đồng thời các dải đất cao trên 3.000 mét cũng rất ít ỏi, chủ yếu tồn tại dưới dạng những đỉnh núi hoặc rặng núi đơn lẻ. Do đó, những vùng cao nguyên khổng lồ đan xen cùng các bồn địa chính là đặc điểm địa hình cốt lõi của châu lục này.[1]

Trong giới địa lý học, các nhà nghiên cứu thường sử dụng hai khái niệm "Châu Phi cao" (kéo dài từ Ethiopia xuống Nam Phi và Mũi Hảo Vọng) và "Châu Phi thấp" (đại diện cho các vùng bình nguyên ở phần còn lại của lục địa) để dễ dàng phân biệt các vùng địa mạo.[2]

Đại bộ phận bề mặt "Châu Phi thấp" được cấu tạo từ các dạng đồng bằng kiểu pediplain và etchplain (các bề mặt bị san phẳng do xói mòn qua hàng triệu năm), thường xuất hiện dưới dạng các bậc thang.[3][4] Dạng địa hình này thường đi kèm với đất đá ong (laterit) và các ngọn đồi cô lập (inselberg).[3] Các bình nguyên lấm tấm đồi cô lập rất phổ biến tại Tanzania,[5] khu vực phía nam dãy Atlas ở Maroc,[3] Namibia,[6] và vùng nội địa Angola.[7] Một trong những bình nguyên rộng lớn nhất được gọi là "Bề mặt Châu Phi" (African Surface), một dải đất phức hợp vắt ngang qua phần lớn lục địa.[3][8][9]

Bảng các ngọn núi cao nhất

Dưới đây là các ngọn núi và dãy núi tiêu biểu nhất của lục địa:[1]

Tên núiDãy núiQuốc giaĐộ cao (m)Độ nổi bật (m)
Núi KilimanjaroNúi lửa Đông PhiTanzania5.8955.885
Núi KenyaNúi lửa Đông PhiKenya5.1993.825
Núi StanleyDãy RuwenzoriUganda / CHDC Congo5.1093.951
Núi MeruNúi lửa Đông PhiTanzania4.5663.170
Ras DashenDãy SemienEthiopia4.5333.997
Núi KarisimbiDãy VirungaRwanda / CHDC Congo4.5073.312
Núi ElgonNúi lửa Đông PhiUganda4.3212.458
ToubkalDãy AtlasMaroc4.1673.755
Núi CameroonDải núi lửa CameroonCameroon4.0953.901
Emi KoussiDãy TibestiTchad3.4452.934
Emba SoiraDãy núi nội địaEritrea3.0382.319

Khí hậu

Các mô hình khí hậu và cảnh quan địa lý của châu Phi mang tính đối xứng rất rõ rệt. Nhờ bị đường Xích đạo chia đôi, các đới khí hậu lặp lại gần như y hệt từ dải trung tâm ẩm ướt lan tỏa về hai đầu bắc - nam (từ rừng rậm nhiệt đới, xavan, đến các hoang mạc khô cằn vành đai). Địa hình và khí hậu đan xen nhau đóng vai trò quyết định đến mọi đặc điểm sinh thái trên lục địa này.[10]

Sông ngòi và hồ

Thủy văn châu Phi.

Sự nứt vỡ của siêu lục địa Gondwana trong Kỷ Phấn trắng và Đại Tân sinh đã tái cấu trúc toàn diện hệ thống dòng chảy của các con sông vĩ đại ở châu Phi, bao gồm Sông Congo, Sông Niger, Sông Nin, Orange, Limpopo và Zambezi.[11] Do bắt nguồn từ các cao nguyên nội địa, nhiều con sông phải chảy những quãng đường rất xa trước khi vượt qua các hẻm núi viền ngoài để đổ ra đại dương.[1]

Tại khu vực Sừng châu Phi ở mạn bắc, dòng sông Jubba và sông Shebelle đều khởi nguồn từ Cao nguyên Ethiopia. Chúng chủ yếu chảy về hướng nam, trong đó sông Jubba đổ thẳng ra Ấn Độ Dương. Ngược lại, sông Shebelle di chuyển về phía tây nam, tạo thành một hệ thống đầm lầy và các đoạn sông cạn trước khi chìm hẳn vào lòng sa mạc, ngay sát lưu vực sông Jubba.[12]

Châu Phi cũng sở hữu một mạng lưới hồ nước ngọt tự nhiên đồ sộ. Khu vực Hồ Lớn châu Phi quy tụ tới 3 trong số 10 hồ nước ngọt lớn nhất hành tinh, bao gồm Hồ Victoria, Hồ Tanganyika và Hồ Malawi.[13]

Tên HồCác quốc gia chia sẻĐộ sâu tối đa (m)Cao độ bề mặt (m)
Hồ ChadTchad, Cameroon, Niger, Nigeria11259
Hồ Mai-NdombeCHDC Congo10335
Hồ TurkanaKenya, Ethiopia109381
Hồ MalawiMalawi, Mozambique, Tanzania706501
Hồ AlbertCHDC Congo, Uganda51618
Hồ TanganyikaTanzania, CHDC Congo, Burundi, Zambia1.470800
Hồ MweruCHDC Congo, Zambia27914
Hồ EdwardCHDC Congo, Uganda112916
Hồ VictoriaTanzania, Uganda, Kenya831.134
Hồ KivuCHDC Congo, Rwanda4801.472
Hồ TanaEthiopia151.734

Y tế và môi trường tự nhiên

Vị trí địa lý và các đới khí hậu đặc thù của châu Phi có tác động sâu sắc đến tình trạng sức khỏe cộng đồng. Khu vực quanh Xích đạo với độ ẩm cao, thảm rừng rậm rạp và nhiệt độ nóng bức là môi trường sinh sôi lý tưởng cho nhiều loài sinh vật mang mầm bệnh. Một ví dụ điển hình là loài Ruồi xê xê (tsetse fly), vật trung gian lây truyền bệnh mộng du châu Phi (African trypanosomiasis). Căn bệnh ký sinh trùng nguy hiểm này chỉ lưu hành độc quyền ở khu vực châu Phi cận Sahara, bám sát các giới hạn sinh thái do điều kiện địa lý tự nhiên quy định.[14]

Xem thêm

Tham khảo

  1. 1 2 3 4 5 Chisholm, Hugh (1911). Encyclopædia Britannica (11th ed.): Africa. Quyển 1. Cambridge University Press. tr. 320–322.
  2. ↑ Delehanty, James (2014). Africa, Fourth Edition. Indiana University Press. tr. 15. ISBN 978-0-253-01302-6.
  3. 1 2 3 4 Guillocheau, François; Simon, Brendan; Baby, Guillaume; Bessin, Paul; Robin, Cécile; Dauteuil, Olivier (2017). "Planation surfaces as a record of mantle dynamics: The case example of Africa". Gondwana Research. Quyển 53. tr. 82. doi:10.1016/j.gr.2017.05.015.
  4. ↑ Coltorti, M.; Dramis, F.; Ollier, C.D. (2007). "Planation surfaces in Northern Ethiopia". Geomorphology. Quyển 89 số 3–4. tr. 287–296. doi:10.1016/j.geomorph.2006.12.007.
  5. ↑ Sundborg, Å.; Rapp, A. (1986). "Erosion and sedimentation by water: problems and prospects". Ambio. tr. 215–225.
  6. ↑ PRODUCTION OF AN AGRO-ECOLOGICAL ZONES MAP OF NAMIBIA (first approximation) (PDF) (Báo cáo). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 9 tháng 10 năm 2022.
  7. ↑ DEVELOPMENT OF A SOIL AND TERRAIN MAP/DATABASE FOR ANGOLA (PDF) (Báo cáo). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 9 tháng 3 năm 2021.
  8. ↑ Burke, Kevin; Gunnell, Yanni (2008). The African Erosion Surface: A Continental-Scale Synthesis of Geomorphology, Tectonics, and Environmental Change over the Past 180 Million Years. The Geological Society of America. ISBN 978-0-8137-1201-7.
  9. ↑ Beauvais, A.; Ruffet, G.; Henócque, O.; Colin, F. (2008). "Chemical and physical erosion rhythms of the West African Cenozoic morphogenesis". Journal of Geophysical Research. Quyển 113 số F4. tr. F04007. doi:10.1029/2008JF000996.
  10. ↑ Key Elements of Africa's Geographic Landscape and Climate Patterns (PDF) (Báo cáo). The Saylor Foundation. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 9 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2012.
  11. ↑ Goudie, A.S. (2005). "The drainage of Africa since the Cretaceous". Geomorphology. Quyển 67 số 3–4. tr. 437–456. doi:10.1016/j.geomorph.2004.11.008.
  12. ↑ "Shebeli River | Kenya, Somalia & Ethiopia". Britannica. Truy cập ngày 9 tháng 2 năm 2025.
  13. ↑ Papa, Fabrice; và đồng nghiệp (2023). "Water Resources in Africa under Global Change: Monitoring Surface Waters from Space". Surveys in Geophysics. Quyển 44 số 1. tr. 43–93. doi:10.1007/s10712-022-09700-9.
  14. ↑ "Human African trypanosomiasis (sleeping sickness)". World Health Organization. Truy cập ngày 4 tháng 5 năm 2012.

Liên kết ngoài

Lấy từ “https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Địa_lý_châu_Phi&oldid=74958913”