Bước tới nội dung

Khác biệt giữa bản sửa đổi của “Pháp và vũ khí hủy diệt hàng loạt”

Sửa liên kết
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Thay đổi sau →

NgocAnhDuc (thảo luận | đóng góp)

1 nhóm người dùng
574 sửa đổi
Nội dung được xóa Nội dung được thêm vào
Trực quanMã wiki
←Trang mới: “ {{Infobox nukes|country_name=French Republic|image_photo=Temeraire1048.jpg|caption=''Le Téméraire'', one of four ''Triomphant''-class submarines that carry nuclear-armed ballistic missiles|image_location=France (orthographic projection).svg|program_start=26 December 1954|first_test=13 February 1960|first_fusion=24 August 1968|last_test=27…”
(Không có sự khác biệt)

Phiên bản lúc 07:52, ngày 13 tháng 4 năm 2026

French Republic
Location of French Republic
Location of French Republic
Ngày bắt đầu chương trình hạt nhân26 December 1954
Thử nghiệm vũ khí hạt nhân lần đầu13 February 1960
Thử nghiệm vũ khí hỗnh hợp lần đầu24 August 1968
Vụ thử nghiệm cuối cùng27 January 1996
Largest yield test2.6 Mt (24 August 1968)
Tổng số vụ thử nghiệm210
Kho vũ khí lúc cao điểm540 (1992)
Kho vũ khí hiện tại~290 warheads (2023)[1]
Tấm tên lửa tối đa~8,000–10,000km/5,000–6,250mi (M51 SLBM)
Nước ký kết NPT{{{NPT_signatory}}}

Pháp là một trong năm quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân được công nhận theo Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT).

Tính đến năm 2025, tổng số đầu đạn hạt nhân trong biên chế của lực lượng hạt nhân quốc gia – Lực lượng răn đe hạt nhân Pháp – được ước tính khoảng 290 đầu đạn đã triển khai,[2] đưa Pháp trở thành quốc gia đứng thứ tư thế giới về số lượng đầu đạn hạt nhân được xác nhận. Phương tiện mang phóng chủ yếu là các tàu ngầm mang tên lửa đạn đạo lớp Triomphant, cùng với ba phi đội tiêm kích mang tên lửa hành trình hạt nhân.[3][4] Pháp không được ghi nhận là sở hữu hoặc phát triển vũ khí hóa học hay vũ khí sinh học.[5][6] Pháp cũng là thành viên duy nhất của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương không tham gia Nhóm Hoạch định Hạt nhân.[4]

Pháp là quốc gia thứ tư trên thế giới thử nghiệm vũ khí hạt nhân (năm 1960), và đã thử nghiệm vũ khí nhiệt hạch đầu tiên vào năm 1968. Tổng thống Charles de Gaulle có ảnh hưởng quan trọng đối với quyết định của quốc gia này trong việc phát triển cả vũ khí hạt nhân và lực lượng hạt nhân.Pháp cũng được cho là đã tiến hành thử nghiệm các thiết kế bom neutron. Các lực lượng này được phát triển vào cuối thập niên 1950 và trong thập niên 1960 nhằm giúp Pháp có khả năng tách khỏi sự phụ thuộc vào NATO trong khi vẫn duy trì năng lực răn đe đối với Liên Xô.[7] Pháp là quốc gia cuối cùng trong số năm quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân được công nhận theo Hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) phê chuẩn hiệp ước này, vào năm 1992. Cũng trong năm đó, kho vũ khí của Pháp đạt đỉnh với 540 đầu đạn, và từng là nước có sức mạnh hạt nhân lớn thứ ba thế giới cho đến khi bị Trung Quốc vượt qua vào năm 2020.[8] Sự hợp tác của chương trình hạt nhân Pháp với chương trình vũ khí hạt nhân của Israel trong giai đoạn 1949–1966 được đánh giá là có ảnh hưởng quan trọng đến thành công của cả hai bên. Năm 2026, Tổng thống Emmanuel Macron đã công bố việc tăng số lượng đầu đạn hạt nhân lần đầu tiên kể từ năm 1992, đồng thời thảo luận về khả năng triển khai tạm thời các phi đội hạt nhân của Pháp tới tám quốc gia châu Âu.[a].[9][10]

Trong tổng số khoảng 290 đầu đạn hạt nhân của Pháp, với khoảng 240 đầu đạn được trang bị cho 48 tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm M51 có khả năng mang nhiều đầu đạn độc lập (MIRV), được triển khai trên bốn tàu ngầm lớp Triomphant. 50 đầu đạn còn lại được trang bị cho tiêm kích Dassault Rafale mang tên lửa hành trình phóng từ trên không ASMP-A. Trong số này có 40 đầu đạn được biên chế cho lực lượng tiêm kích Không quân Pháp và 10 đầu đạn được lưu trữ tập trung để có thể nhanh chóng triển khai trên tàu sân bay Charles de Gaulle.[4] Pháp có kế hoạch hiện đại hóa lực lượng hạt nhân bằng việc phát triển tên lửa hành trình siêu vượt âm phóng từ trên không ASN4G và các tàu ngầm hạt nhân thế hệ mới SNLE 3G. Trước đây, Pháp từng sở hữu các tên lửa đạn đạo tầm trung bố trí trên đất liền như tên lửa đạn đạo S2 và S3 trong giai đoạn 1971–1996, được triển khai trong các hầm phóng tại căn cứ không quân Apt-Saint-Christol.

Hiện nay, Pháp và Vương quốc Anh là hai quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân duy nhất không duy trì lực lượng hạt nhân trên bộ.[20]

Pháp đã tiến hành các loạt thử nghiệm hạt nhân Reggane và In Ekker tại Algérie trong giai đoạn 1960–1966. Pháp không ký Hiệp ước cấm thử vũ khí hạt nhân một phần năm 1963 và, cùng với Trung Quốc, tiếp tục tiến hành các vụ thử hạt nhân trong khí quyển. Các vụ thử này diễn ra tại các đảo san hô Moruroa Atoll và Fangataufa Atoll thuộc Polynésie thuộc Pháp từ năm 1966 đến 1974, trước khi chuyển sang thử nghiệm ngầm dưới lòng đất. Hoạt động thử nghiệm tại cả hai khu vực này gây nhiều tranh cãi, với cư dân địa phương yêu cầu bồi thường do bị phơi nhiễm phóng xạ. Pháp tiến hành vụ thử hạt nhân cuối cùng vào tháng 1/1996, ký Hiệp ước Cấm thử hạt nhân toàn diện vào tháng 9/1996 và phê chuẩn vào năm 1998.[21]

Pháp không được cho là sở hữu vũ khí sinh học hoặc hóa học; nước này tham gia Công ước Vũ khí Sinh học năm 1984 và Công ước Vũ khí Hóa học năm 1995. Tuy nhiên, cùng với các bên tham chiến lớn khác, Pháp đã sử dụng vũ khí hóa học trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, ban đầu là khí cay (tear gas) vào năm 1914, sau đó chuyển sang khí phosgene. Pháp đã phê chuẩn Nghị định thư Geneva năm 1926.

Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Pháp sở hữu các kho dự trữ khí phosgene và khí mù tạt, nhưng không có chiến tranh hóa học diễn ra trên Mặt trận phía Tây. Pháp cũng có thể đã nghiên cứu chiến tranh côn trùng học (entomological warfare) sử dụng bọ cánh cứng hại khoai tây trong thời kỳ này. Sau chiến tranh, Pháp thu giữ chất độc thần kinh tabun từ Đức Quốc xã và tiến hành thử nghiệm tại một cơ sở ở Algeria thuộc Pháp. Trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Pháp duy trì kho dự trữ và cơ sở hạ tầng vũ khí hóa học. Trong Chiến tranh Algeria, Pháp đã sử dụng các tác nhân gây mất khả năng chiến đấu (incapacitating agents), bao gồm adamsite, trong không gian kín, gây tử vong cho người Algeria. Nhiều khả năng Pháp đã tiêu hủy toàn bộ kho vũ khí hóa học của mình trước năm 1989.

Lịch sử

Pháp là một trong những quốc gia tiên phong trong lĩnh vực hạt nhân, bắt nguồn từ các công trình nghiên cứu của Marie Skłodowska Curie và Henri Becquerel. Giáo sư người Pháp Frédéric Joliot-Curie, Cao ủy Năng lượng Nguyên tử giai đoạn 1945-1950 và cũng là con rể của Curie, đã nói với tờ New York Herald Tribune rằng Smyth Report năm 1945 đã bỏ sót một cách không công bằng những đóng góp của các nhà khoa học Pháp.[22]

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, vị thế dẫn đầu trước đây của Pháp bị suy giảm nghiêm trọng do sự bất ổn của Đệ tứ Cộng hòa Pháp và tình trạng thiếu hụt tài chính.[23]

Trong chiến tranh, Bertrand Goldschmidt đã phát minh phương pháp tách plutoni hiện vẫn được sử dụng rộng rãi khi làm việc trong nhóm Anh/Canada tham gia Dự án Manhattan. Tuy nhiên, sau khi được giải phóng năm 1945, Pháp phải bắt đầu chương trình hạt nhân của mình gần như từ con số không.

Dẫu vậy, lò phản ứng hạt nhân đầu tiên của Pháp đạt trạng thái tới hạn vào năm 1948, và một lượng nhỏ plutoni đã được chiết xuất vào năm 1949. Vào thời điểm đó chưa có cam kết chính thức nào đối với chương trình vũ khí hạt nhân, mặc dù đã có kế hoạch xây dựng các lò phản ứng để sản xuất plutoni quy mô lớn.[24] Francis Perrin, Cao ủy Năng lượng Nguyên tử Pháp giai đoạn 1951–1970, cho biết từ năm 1949 các nhà khoa học Israel đã được mời tới Trung tâm Nghiên cứu Hạt nhân Saclay; sự hợp tác này dẫn đến những nỗ lực chung, bao gồm chia sẻ kiến thức giữa các nhà khoa học Pháp và Israel, đặc biệt là những người có kinh nghiệm từ Dự án Manhattan.[25][26][27] Phía Pháp tin rằng hợp tác với Israel sẽ giúp họ tiếp cận mạng lưới các nhà khoa học hạt nhân Do Thái quốc tế.[28] Theo Trung tá Warner D. Farr trong một báo cáo gửi Trung tâm Chống phổ biến vũ khí của Không quân Hoa Kỳ, mặc dù Pháp từng là quốc gia dẫn đầu trong nghiên cứu hạt nhân, nhưng sau chiến tranh “Israel và Pháp có trình độ chuyên môn tương đương”, và các nhà khoa học Israel có thể đóng góp đáng kể cho nỗ lực của Pháp. Tiến bộ trong khoa học và công nghệ hạt nhân của hai nước gắn bó chặt chẽ trong đầu thập niên 1950. Farr cũng cho biết các nhà khoa học Israel có thể đã tham gia xây dựng lò phản ứng sản xuất plutoni G-1 và nhà máy tái chế UP-1 tại Marcoule.[29]

Tuy nhiên, trong thập niên 1950, một chương trình nghiên cứu hạt nhân dân sự đã được khởi động, với sản phẩm phụ là plutoni. Tháng 12/1954, Thủ tướng Pierre Mendès France họp nội các và phê chuẩn việc triển khai một chương trình nhằm phát triển vũ khí hạt nhân của Pháp.[24]

Năm 1956, một Ủy ban bí mật về Ứng dụng Quân sự của Năng lượng Nguyên tử được thành lập, đồng thời chương trình phát triển phương tiện mang phóng cũng được khởi động.

Sự can thiệp của Hoa Kỳ trong Khủng hoảng kênh đào Suez năm 1956 được cho là đã thúc đẩy Pháp tăng tốc chương trình vũ khí hạt nhân nhằm duy trì vị thế cường quốc toàn cầu.[30]

Trong khuôn khổ liên minh quân sự trong cuộc khủng hoảng này, Pháp đã đồng ý bí mật xây dựng lò phản ứng hạt nhân Dimona tại Israel, và sau đó đồng ý xây dựng một nhà máy tái chế plutoni tại đây.

Năm 1957, ngay sau sự kiện Suez và căng thẳng ngoại giao với Liên Xô và Hoa Kỳ, Tổng thống Pháp René Coty đã quyết định thành lập C.S.E.M. tại khu vực Sahara thuộc Pháp, một cơ sở thử nghiệm hạt nhân mới thay thế cho CIEES.[31]

Năm 1957, Euratom được thành lập, và dưới vỏ bọc sử dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình, Pháp đã ký các thỏa thuận với Tây Đức và Ý để hợp tác phát triển vũ khí hạt nhân.[32] Thủ tướng Tây Đức Konrad Adenauer nói với nội các rằng ông “muốn đạt được, thông qua EURATOM, khả năng sản xuất vũ khí hạt nhân của riêng mình càng sớm càng tốt”.[33] Tuy nhiên, ý tưởng này nhanh chóng bị hủy bỏ. Năm 1958, Charles de Gaulle trở thành tổng thống, và Đức cùng Ý bị loại khỏi chương trình hợp tác.[cần dẫn nguồn]

Khi Charles de Gaulle trở lại nắm quyền giữa cuộc khủng hoảng tháng 5 năm 1958, các quyết định cuối cùng về việc chế tạo bom nguyên tử đã được đưa ra, và một vụ thử thành công được tiến hành vào năm 1960, với sự tham gia quan sát của các nhà khoa học Israel và quyền tiếp cận không hạn chế đối với dữ liệu khoa học.[34] Sau các vụ thử, de Gaulle nhanh chóng tách chương trình hạt nhân của Pháp khỏi sự tham gia của Israel.[35] Kể từ đó, Pháp đã phát triển và duy trì lực lượng răn đe hạt nhân độc lập, nhằm bảo vệ đất nước ngay cả khi Hoa Kỳ từ chối mạo hiểm các thành phố của mình để hỗ trợ Tây Âu trong một cuộc chiến tranh hạt nhân.[36]

De Gaulle cũng muốn chấm dứt hợp tác hạt nhân Pháp–Israel và tuyên bố sẽ không cung cấp uranium cho Israel nếu cơ sở hạt nhân này không được mở cho thanh sát quốc tế, được tuyên bố là phục vụ mục đích hòa bình và không tái xử lý plutoni.[37] Sau một loạt đàm phán kéo dài, Shimon Peres cuối cùng đã đạt được thỏa hiệp với Bộ trưởng Ngoại giao Maurice Couve de Murville sau hai năm, theo đó các công ty Pháp có thể tiếp tục thực hiện nghĩa vụ hợp đồng và Israel sẽ tuyên bố dự án là hòa bình.[38] Do đó, sự hỗ trợ của Pháp chỉ chấm dứt hoàn toàn vào năm 1966.[39] Tuy nhiên, việc cung cấp nhiên liệu uranium đã bị dừng sớm hơn, vào năm 1963.[40] Dù vậy, một công ty uranium của Pháp có trụ sở tại Gabon có thể đã bán uranium cho Israel vào năm 1965. Chính phủ Hoa Kỳ đã tiến hành điều tra nhưng không thể xác nhận liệu giao dịch này có xảy ra hay không.[41]

Hoa Kỳ bắt đầu cung cấp hỗ trợ kỹ thuật cho chương trình hạt nhân của Pháp từ đầu những năm 1970 đến thập niên 1980. Sự hỗ trợ này được giữ bí mật, không giống như mối quan hệ công khai với chương trình hạt nhân của Anh. Chính quyền Richard Nixon, khác với các chính quyền trước đó, không phản đối việc các đồng minh sở hữu vũ khí hạt nhân, và cho rằng Liên Xô sẽ gặp khó khăn hơn khi đối mặt với nhiều đối thủ phương Tây có vũ khí hạt nhân. Do Atomic Energy Act of 1946 cấm chia sẻ thông tin về thiết kế vũ khí hạt nhân, một phương pháp gọi là “hướng dẫn tiêu cực” (negative guidance) hay “Hai mươi câu hỏi” đã được sử dụng: các nhà khoa học Pháp trình bày nghiên cứu của họ cho phía Mỹ và được thông báo liệu họ có đi đúng hướng hay không. Các lĩnh vực Pháp nhận được hỗ trợ bao gồm: đầu đạn phân hướng nhiều mục tiêu độc lập (MIRV), khả năng chống bức xạ, thiết kế tên lửa, tình báo về hệ thống phòng thủ tên lửa của Liên Xô, và công nghệ máy tính tiên tiến. Do chương trình hạt nhân Pháp thu hút “những bộ óc xuất sắc nhất”, Hoa Kỳ cũng được hưởng lợi từ các nghiên cứu của Pháp. Mối quan hệ này cũng cải thiện quan hệ quân sự giữa hai nước; mặc dù rút khỏi cơ cấu chỉ huy của NATO vào năm 1966, Pháp vẫn phát triển hai kế hoạch mục tiêu hạt nhân riêng biệt: một kế hoạch “quốc gia” cho lực lượng Force de Frappe như một lực lượng răn đe hoàn toàn độc lập, và một kế hoạch phối hợp với NATO.[36]

Pháp được cho là đã từng thử nghiệm bom neutron (bom bức xạ tăng cường), dường như dẫn đầu lĩnh vực này với một thử nghiệm sớm vào năm 1967[42] và một quả bom neutron “thực sự” vào năm 1980.[b]

Kho vũ khí hạt nhân của Pháp đạt đỉnh khoảng 540 đầu đạn vào các năm 1991–1992, trùng với sự kết thúc của chiến tranh Lạnh và “lợi tức hòa bình” sau đó. Kho vũ khí này đã vượt qua Vương quốc Anh để trở thành lớn thứ ba thế giới vào khoảng năm 1985, và duy trì vị trí này cho đến khi bị Trung Quốc vượt qua vào năm 2020.[8] Ngày 2 tháng 3 năm 2026, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron tuyên bố đã ra lệnh bắt đầu sản xuất thêm đầu đạn hạt nhân, đánh dấu lần tăng quy mô kho vũ khí đầu tiên kể từ năm 1992. Ông cũng công bố chiến lược mới cho phép triển khai tạm thời các máy bay mang vũ khí hạt nhân của Pháp tới các quốc gia đồng minh.[9][10]

Thử nghiệm hạt nhân

Tổng cộng đã có 210 vụ thử vũ khí hạt nhân của Pháp được tiến hành trong giai đoạn từ năm 1960 đến 1996. Trong số này, 17 vụ thử được thực hiện tại khu vực Sa mạc Sahara thuộc Algérie trong khoảng thời gian 1960–1966, bắt đầu vào thời điểm giữa Chiến tranh Algérie. 193 vụ thử còn lại được tiến hành tại Polynésie thuộc Pháp.[44][45]

Trung tâm thử nghiệm hạt nhân Sahara (1960–66)

Sau khi nghiên cứu các địa điểm Réunion, New Caledonia, và Clipperton Island, Tướng Charles Ailleret, người đứng đầu Bộ phận Vũ khí Đặc biệt, đã đề xuất hai địa điểm thử hạt nhân khả dĩ cho Pháp trong một báo cáo tháng 1 năm 1957: Algérie thuộc Pháp ở sa mạc Sahara, và Polynésie thuộc Pháp. Mặc dù ông khuyến nghị không chọn Polynésie do khoảng cách xa và thiếu sân bay lớn, Ailleret cho rằng nên chọn Algérie “tạm thời”, một phần có lẽ do ảnh hưởng của Chiến tranh Algérie.[46]

Một loạt các vụ thử hạt nhân khí quyển đã được tiến hành bởi Centre Saharien d'Expérimentations Militaires (“Trung tâm Thử nghiệm Quân sự Sahara”) từ tháng 2 năm 1960 đến tháng 4 năm 1961. Vụ thử đầu tiên, mang tên Gerboise Bleue (“Chuột nhảy xanh”), diễn ra ngày 13 tháng 2 năm 1960 tại Algérie. Vụ nổ xảy ra cách căn cứ quân sự Hammoudia khoảng 40 km, gần Reggane – thị trấn cuối cùng trên tuyến đường Tanezrouft hướng xuống phía nam xuyên qua Sahara tới Mali, và cách Béchar khoảng 700 km về phía nam.[47] Thiết bị có sức nổ 70 kiloton. Mặc dù Algérie giành độc lập năm 1962, Pháp vẫn tiếp tục tiến hành các vụ thử hạt nhân ngầm tại đây cho đến năm 1966. Tướng Pierre Marie Gallois được mệnh danh là “cha đẻ của bom nguyên tử” (le père de la bombe A)..

Ba vụ thử khí quyển khác được tiến hành từ ngày 1 tháng 4 năm 1960 đến ngày 25 tháng 4 năm 1961 tại Hammoudia. Quân nhân, công nhân và cả cộng đồng du mục Touareg trong khu vực đều có mặt tại các bãi thử mà hầu như không có biện pháp bảo vệ đáng kể. Theo báo L'Humanité, nhiều người chỉ được yêu cầu tắm rửa sau mỗi vụ thử.[48] Vụ thử Gerboise Rouge (5 kiloton) – quả bom nguyên tử thứ ba, có sức nổ bằng một nửa quả Little Boy – phát nổ ngày 27 tháng 12 năm 1960, gây ra làn sóng phản đối từ Nhật Bản, Liên Xô, Ai Cập, Maroc, Nigeria và Ghana.[49]

After the independence of Algeria on 5 July 1962, following the 19 March 1962 Evian agreements, the French military moved the test site to another location in the Algerian Sahara, around 150 km north of Tamnarasset, near the village of In Eker. Underground nuclear explosion testing was performed in drifts in the Taourirt Tan Afella mountain, one of the granite Hoggar Mountains. The Evian agreements included a secret article which stated that "Algeria concede[s]... to France the use of certain air bases, terrains, sites and military installations which are necessary to it [France]" during five years.

The C.S.E.M. was therefore replaced by the Centre d'Expérimentations Militaires des Oasis ("Military Experiments Center of the Oasis") underground nuclear testing facility. A total of 13 underground nuclear tests were carried out at the In Eker site from 7 November 1961 to 16 February 1966. By July 1, 1967, all French facilities were evacuated.

An accident happened on 1 May 1962, during the "Béryl" test, four times more powerful than Hiroshima and designed as an underground shaft test.[50] Due to improper sealing of the shaft, radioactive rock and dust were released into the atmosphere. Nine soldiers of the 621st Groupe d'Armes Spéciales unit were heavily contaminated by radiation.[51] The soldiers were exposed to as much as 600 mSv. The Minister of the Armed Forces, Pierre Messmer, and the Minister of Research, Gaston Palewski, were present. As many as 100 additional personnel, including officials, soldiers and Algerian workers were exposed to lower levels of radiation, estimated at 50 mSv, when the radioactive cloud produced by the blast passed over the command post, due to an unexpected change in wind direction. They escaped as they could, often without wearing any protection. Palewski died in 1984 of leukemia, which he always attributed to the Béryl incident. In 2006, Bruno Barrillot, specialist of nuclear tests, measured 93 microsieverts by hour of gamma ray at the site, equivalent to 1% of the official admissible yearly dose.[48] The incident was documented in the 2006 docudrama "Vive La Bombe!.[52]

Saharan facilities

  • CIEES (Centre Interarmées d'Essais d'Engins Spéciaux, "Joint Special Vehicle Testing Center" in English): Hammaguir, 12 kilômét (7,5 mi) southwest of Colomb-Béchar, Algeria:
used for launching rockets from 1947 to 1967.[53]
  • C.S.E.M. (Centre Saharien d'Expérimentations Militaires): Reggane, west of In-Salah, Tanezrouft, Algeria:
used for atmospheric tests from 1960 to 1961.
  • C.E.M.O. (Centre d'Expérimentations Militaires des Oasis): In Ekker, in the Hoggar, 150 km/93 mi from Tamanrasset, Tan Afella, Algeria:
used for underground tests from 1961 to 1967.

Pacific experiments centre (1966–1996)

Despite its initial choice of Algeria for nuclear tests, the French government decided to build Faa'a International Airport in Tahiti, spending much more money and resources than would be justified by the official explanation of tourism. By 1958, two years before the first Sahara test, France began again its search for new testing sites due to potential political problems with Algeria and the possibility of a ban on above-ground tests. Many French overseas islands were studied, as well as performing underground tests in the Alps, Pyrenees, or Corsica; however, engineers found problems with most of the possible sites in metropolitan France.[46]

By 1962 France hoped in its negotiations with the Algerian independence movement to retain the Sahara as a test site until 1968, but decided that it needed to be able to also perform above-ground tests of hydrogen bombs, which could not be done in Algeria. Mururoa and Fangataufa in French Polynesia were chosen that year. President Charles de Gaulle announced the choice on 3 January 1963, describing it as a benefit to Polynesia's weak economy. The Polynesian people and leaders broadly supported the choice, although the tests became controversial after they began, especially among Polynesian separatists.[46]

A total of 193 nuclear tests were carried out in Polynesia from 1966 to 1996.[cần dẫn nguồn] On 24 August 1968 France detonated its first thermonuclear weapon—codenamed Canopus—over Fangataufa. A fission device ignited a lithium-6 deuteride secondary inside a jacket of highly enriched uranium to create a 2.6 megaton blast.[cần dẫn nguồn]

Simulation programme (1996–2012)

More recently, France has used supercomputers to simulate and study nuclear explosions.[cần dẫn nguồn]

Current nuclear doctrine and strategy

Xem thêm: Force de dissuasion
The French nuclear-powered aircraft carrier Charles de Gaulle and the American nuclear-powered carrier USS Enterprise (left), each of which carry nuclear-capable fighter aircraft

French doctrine requires at least one out of four nuclear submarines to be on patrol at sea at any given time, ready for a potential retaliatory second strike, like the UK's policy.[54] This nuclear posture has been effective continuously since 1971.

In 2006, French President Jacques Chirac noted that France considered the use of nuclear deterrence against a state attacking France by terrorism. He noted that the French nuclear forces had been configured for this option.[55]

On 21 March 2008, President Nicolas Sarkozy announced that France will reduce its aircraft deliverable nuclear weapon stockpile (which currently consists of 60 TN 81 warheads) by a third (-20 warheads) and bring the total French nuclear arsenal to fewer than 300 warheads.[56][57]

On 2 March 2026, President Emmanuel Macron announced that France had initiated talks with eight European allies (Belgium, Denmark, Germany, Greece, Netherlands, Poland, Sweden, and the United Kingdom) in a scheme of cooperation he called "dissuasion avancée" (which can be translated as both forward and advanced deterrence).[9] The cooperation could include nuclear doctrine talks, conventional allied assets participation in French nuclear exercises. This includes a strategy allowing the temporary deployment of France's nuclear-armed aircraft, the Dassault Rafale, to allies, in extreme circumstances, although still under sole French use control.[9][10] He also announced an increase in the size of the French nuclear stockpile, though he said it would not be disclosed by how much.[58]

France (like the UK, US, Russia and China, notably) decided not to sign the UN treaty on the Prohibition of Nuclear Weapons adopted by the UN General Assembly in 2017.[59]

Anti-nuclear tests protests

Xem thêm thông tin: Nuclear-free zone § New Zealand
Protests in Australia in 1996 against French nuclear tests in the Pacific
  • In July 1959, after France announced that they would begin testing nuclear bombs in the Sahara, protests were held in Nigeria and Ghana, with the Liberian and Moroccan governments also denouncing the decision. On November 20, 1959, the United Nations General Assembly passed a resolution supported by 26 Afro-Asian countries expressing concern and requesting "France to refrain from such tests."[60]
  • By 1968 only France and China were detonating nuclear weapons in the open air and the contamination caused by the H-bomb blast led to a global protest movement against further French atmospheric tests.[24]
  • From the early 1960s New Zealand peace groups CND and the Peace Media had been organising nationwide anti-nuclear campaigns in protest of atmospheric testing in French Polynesia. These included two large national petitions presented to the New Zealand government which led to a joint New Zealand and Australian Government action to take France to the International Court of Justice (1972).[61]
  • In 1972, Greenpeace and an amalgam of New Zealand peace groups managed to delay nuclear tests by several weeks by trespassing with a ship in the testing zone. During the time, the skipper, David McTaggart, was beaten and severely injured by members of the French military.
  • In 1972 Australian unions placed bans on servicing Union de Transports Aériens planes to protest nuclear testing.[62]
  • In 1973 the New Zealand Peace Media organised an international flotilla of protest yachts including the Fri, Spirit of Peace, Boy Roel, Magic Island and the Tanmure to sail into the test exclusion zone.[63]
  • In 1973, New Zealand Prime Minister Norman Kirk as a symbolic act of protest sent two navy frigates, HMNZS Canterbury and HMNZS Otago, to Moruroa.[64] They were accompanied by HMAS Supply, a fleet oiler of the Royal Australian Navy.[65]
  • In 1985 the Greenpeace ship Rainbow Warrior was bombed and sunk by the French DGSE in Auckland, New Zealand, as it prepared for another protest of nuclear testing in French military zones. One crew member, Fernando Pereira of Portugal, photographer, drowned on the sinking ship while attempting to recover his photographic equipment. Two members of DGSE were captured and sentenced, but eventually repatriated to France in a controversial affair.
  • French president Jacques Chirac’s decision to run a nuclear test series at Mururoa in 1995, just one year before the Comprehensive Test Ban Treaty was to be signed, caused worldwide protest, including an embargo of French wine. These tests were meant to provide the nation with enough data to improve further nuclear technology without needing additional series of tests.[66]
  • The French military conducted almost 200 nuclear tests at Mururoa and Fangataufa atolls over a thirty-year period ending in 1996, 46 of them atmospheric, of which five were without significant nuclear yield. In August 2006, an official French government report by INSERM confirmed the link between an increase in the cases of thyroid cancer and France’s atmospheric nuclear tests in the territory since 1966.[67]

Veterans' associations and symposium

An association gathering veterans of nuclear tests (AVEN, "Association des vétérans des essais nucléaires") was created in 2001.[68] Along with the Polynesian NGO Moruroa e tatou, the AVEN announced on 27 November 2002 that it would depose a complaint against X (unknown) for involuntary homicide and putting someone’s life in danger. On 7 June 2003, for the first time, the military court of Tours granted an invalidity pension to a veteran of the Sahara tests. According to a poll made by the AVEN with its members, only 12% have declared being in good health.[48] An international symposium on the consequences of test carried out in Algeria took place on 13 and 14 February 2007, under the official oversight of President Abdelaziz Bouteflika.

One hundred fifty thousand civilians, without taking into account the local population, are estimated to have been on the location of nuclear tests, in Algeria or in French Polynesia.[48] One French veteran of the 1960s nuclear tests in Algeria described being given no protective clothing or masks, while being ordered to witness the tests at so close a range that the flash penetrated through the arm he used to cover his eyes.[69] One of several veteran’s groups claiming to organise those suffering ill effects, AVEN had 4,500 members in early 2009.[68]

Test victims compensation

In both Algeria and French Polynesia there have been long standing demands for compensation from those who claim injury from France’s nuclear testing program. The government of France had consistently denied, since the late 1960s, that injury to military personnel and civilians had been caused by their nuclear testing.[70] Several French veterans and African and Polynesian campaign groups have waged court cases and public relations struggles demanding government reparations. In May 2009, a group of twelve French veterans, in the campaign group "Truth and Justice", who claim to have suffered health effects from nuclear testing in the 1960s had their claims denied by the government Commission for the Indemnification of Victims of Penal Infraction (CIVI), and again by a Paris appeals court, citing laws which set a statute of limitations for damages to 1976.[71] Following this rejection, the government announced it would create a 10m Euro compensation fund for military and civilian victims of its testing programme; both those carried out in the 1960s and the Polynesian tests of 1990–1996.[70] Defence Minister Hervé Morin said the government would create a board of physicians, overseen by a French judge magistrate, to determine if individual cases were caused by French testing, and if individuals were suffering from illnesses on a United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation list of eighteen disorders linked to exposure to testing.[70][72] Pressure groups, including the Veterans group "Truth and Justice" criticised the programme as too restrictive in illnesses covered and too bureaucratic. Polynesian groups said the bill would also unduly restrict applicants to those who had been in small areas near the test zones, not taking into account the pervasive pollution and radiation.[73] Algerian groups had also complained that these restrictions would deny compensation to many victims. One Algerian group estimated there were 27,000 still living victims of ill effects from the 1960–66 testing there, while the French government had given an estimate of just 500.[74]

Chemical and biological weapons

France states that it does not currently possess chemical weapons. The country ratified the Chemical Weapons Convention (CWC) in 1995, and acceded to the Biological and Toxin Weapons Convention (BWC) in 1984. France also ratified the Geneva Protocol in 1926.

During World War I, France, not Germany as commonly believed, was actually the first nation to use chemical weapons though this was notably a nonlethal tear gas attack (xylyl bromide) carried out in August 1914 against invading German troops. Once the war had degenerated into trench warfare and new methods to attain an advantage were sought, the German Army initiated a chlorine gas attack against the French Army at Ypres on 15 April 1915, initiating a new method of warfare but failed that day to exploit the resulting break in the French line. In time, the more potent phosgene replaced chlorine in use by armies on the Western Front, including France, leading to massive casualties on both sides of the conflict. As the war progressed, the effects were mitigated by development of protective clothing and masks.

At the outbreak of World War II, France maintained large stockpiles of mustard gas and phosgene but did not use them against the invading Axis troops, and no chemical weapons were used on the battlefield by the Axis invaders on the western front; Germany only employed chemical weapons against the people of the Soviet Union.[75]

During the invasion of France, German forces captured a French biological research facility and purportedly found plans to use potato beetles against Germany.[76]

Immediately after the end of the war, the French military began testing captured German chemical agent stores in Algeria, then a French department, notably the extremely toxic nerve agent Tabun. By the late 1940s, testing of Tabun-filled ordnance had become routine, often by using livestock to test effects.[77] The testing of chemical weapons occurred at B2-Namous, Algeria, an uninhabited desert proving ground located 100 kilometers (62 mi) east of the Moroccan border, but other sites also existed.[78][79] A manufacturing facility existed in Bouchet, near Paris, which was tasked with researching chemical weapons and maintaining a scientific and technological vigilance on the subject.[80]

During the Algerian War, from 1956 until 1962, French forces used toxic gases on a large scale, including targeting the forces of the National Liberation Army operating in caves and underground tunnels. While theoretically non-lethal incapacitating agents, they became deadly in these enclosed spaces. One such gas used was codenamed "CN2D" and contained adamsite. French military documentation was presented in the 2025 documentary Algeria, special weapons section [fa], although the documentary's broadcast appearance on France 5 was cancelled. The documentary presented testimony from former French military personnel, and Algerian victims of a March 1959 attack in a cave in the Aurès Mountains. One French soldier spoke of an attack after which 10 Algerians were found dead. French forces carried out other forms of atrocities in the war.[81][82][83]

In 1985, France was estimated to have a chemical weapons stockpile of some 435 tonnes, the second largest in NATO following the United States. However, at a conference in Paris in 1989, France declared that it was no longer in possession of chemical weaponry but maintained the manufacturing capacity to readily produce such weapons if deemed necessary.[84]

Xem thêm

  • Anti-nuclear protests
  • Force de frappe
  • French 'Simulation' project (to replace live nuclear testing) (in French, French Wikipedia)
  • List of states with nuclear weapons
  • Moruroa
  • New Zealand nuclear-free zone
  • Weapons of mass destruction
  • List of nuclear weapons tests of France

Ghi chú

  1. ^ These countries are Belgium, Denmark, Germany, Greece, Netherlands, Poland, Sweden, and the United Kingdom.
  2. ^ UK parliamentary question on whether condemnation was considered by Thatcher government.[43]

Tham khảo

  1. ^ "Nuclear Notebook: French nuclear weapons, 2023".
  2. ^ "Status of World Nuclear Forces".
  3. ^ Table of French Nuclear Forces (Natural Resources Defense Council, 2002)
  4. ^ a b c Kristensen, Hans M.; Korda, Matt; Johns, Eliana; Knight-Boyle, Mackenzie (ngày 4 tháng 7 năm 2025). "French nuclear weapons, 2025". Bulletin of the Atomic Scientists (bằng tiếng Anh). 81 (4): 313–326. doi:10.1080/00963402.2025.2524251. ISSN 0096-3402.
  5. ^ "CNS - Chemical and Biological Weapons Possession and Programs Past and Present". Federation of American Scientists. Bản gốc lưu trữ ngày 2 tháng 10 năm 2001. Truy cập ngày 21 tháng 3 năm 2008.
  6. ^ "France and the Chemical Weapons Convention". French Ministry of Foreign and European Affairs. Bản gốc lưu trữ ngày 13 tháng 4 năm 2008. Truy cập ngày 21 tháng 3 năm 2008.
  7. ^ "UNODA Treaties Database". treaties.unoda.org. Truy cập ngày 12 tháng 12 năm 2025.
  8. ^ a b "Nuclear Notebook". Bulletin of the Atomic Scientists (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 23 tháng 3 năm 2026.
  9. ^ a b c d Schofield, Hugh (ngày 2 tháng 3 năm 2026). "France to boost nuclear arsenal and extend deterrence to European allies". BBC Home. Truy cập ngày 9 tháng 3 năm 2026.
  10. ^ a b c Petrequin, -Samuel; Petrequin, Associated Press Samuel; Press, Associated (ngày 2 tháng 3 năm 2026). "Macron says France will increase its nuclear arsenal, allow temporary deployment of nuclear-armed jets to European allies". PBS News (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 9 tháng 3 năm 2026.
  11. ^ Kristensen, Hans M.; Korda, Matt; Johns, Eliana; Knight, Mackenzie (ngày 2 tháng 1 năm 2025). "United States nuclear weapons, 2025". Bulletin of the Atomic Scientists. 81 (1): 53–79. doi:10.1080/00963402.2024.2441624. ISSN 0096-3402.
  12. ^ Kristensen, Hans M.; Korda, Matt; Johns, Eliana; Knight, Mackenzie (ngày 4 tháng 5 năm 2025). "Russian nuclear weapons, 2025". Bulletin of the Atomic Scientists. 81 (3): 208–237. doi:10.1080/00963402.2025.2494386. ISSN 0096-3402. Truy cập ngày 12 tháng 11 năm 2025.
  13. ^ Kristensen, Hans M.; Korda, Matt; Johns, Eliana; Knight, Mackenzie (ngày 1 tháng 11 năm 2024). "United Kingdom nuclear weapons, 2024". Bulletin of the Atomic Scientists. 80 (6): 394–407. doi:10.1080/00963402.2024.2420550. ISSN 0096-3402.
  14. ^ Kristensen, Hans M.; Korda, Matt; Johns, Eliana; Knight-Boyle, Mackenzie (ngày 4 tháng 7 năm 2025). "French nuclear weapons, 2025". Bulletin of the Atomic Scientists. 81 (4): 313–326. doi:10.1080/00963402.2025.2524251. ISSN 0096-3402.
  15. ^ Kristensen, Hans M.; Korda, Matt; Johns, Eliana; Knight, Mackenzie (ngày 4 tháng 3 năm 2025). "Chinese nuclear weapons, 2025". Bulletin of the Atomic Scientists. 81 (2): 135–160. doi:10.1080/00963402.2025.2467011. ISSN 0096-3402.
  16. ^ Kristensen, Hans M.; Korda, Matt (ngày 2 tháng 1 năm 2022). "Israeli nuclear weapons, 2021". Bulletin of the Atomic Scientists. 78 (1): 38–50. doi:10.1080/00963402.2021.2014239. ISSN 0096-3402.
  17. ^ Kristensen, Hans M.; Korda, Matt; Johns, Eliana; Knight, Mackenzie (ngày 2 tháng 9 năm 2024). "Indian nuclear weapons, 2024". Bulletin of the Atomic Scientists. 80 (5): 326–342. doi:10.1080/00963402.2024.2388470. ISSN 0096-3402.
  18. ^ Kristensen, Hans M.; Korda, Matt; Johns, Eliana (ngày 3 tháng 9 năm 2023). "Pakistan nuclear weapons, 2023". Bulletin of the Atomic Scientists. 79 (5): 329–345. doi:10.1080/00963402.2023.2245260. ISSN 0096-3402.
  19. ^ Kristensen, Hans M.; Korda, Matt; Johns, Eliana; Knight, Mackenzie (ngày 3 tháng 7 năm 2024). "North Korean nuclear weapons, 2024". Bulletin of the Atomic Scientists. 80 (4): 251–271. doi:10.1080/00963402.2024.2365013. ISSN 0096-3402.
  20. ^ [11][12][13][14][15][16][17][18][19]
  21. ^ "The Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty (CTBT)". CTBTO (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2025.
  22. ^ "NEW YORK HERALD TRIBUNE, EUROPEAN EDITION, 'JOLIOT-CURIE RIPS AMERICA FOR ATOMIC ENERGY REPORT'". Woodrow Wilson International Center for Scholars.
  23. ^ "Weapons of Mass Destruction (WMD): Nuclear Weapons". GlobalSecurity.org.
  24. ^ a b c Origin of the Force de Frappe (Nuclear Weapon Archive)
  25. ^ "Israel's Nuclear Weapons". Bản gốc lưu trữ ngày 19 tháng 11 năm 2016. Truy cập ngày 4 tháng 4 năm 2015.
  26. ^ "Israel's Nuclear Weapon Capability: An Overview". Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 4 năm 2015. Truy cập ngày 24 tháng 9 năm 2017.
  27. ^ "Mohammed Omer Wins Norwegian PEN Prize - WRMEA". www.wrmea.org.
  28. ^ Pinkus, Binyamin; Tlamim, Moshe (2002). "Atomic Power to Israel's Rescue: French-Israeli Nuclear Cooperation, 1949–1957". Israel Studies. 7 (1): 104–138. doi:10.2979/ISR.2002.7.1.104. JSTOR 30246784. S2CID 145456261.
  29. ^ "Israel's Nuclear Weapons". www.au.af.mil. Bản gốc lưu trữ ngày 14 tháng 9 năm 2000.
  30. ^ Stuck in the Canal, Fromkin, David - Editorial in The New York Times, 28 October 2006
  31. ^ "Archived copy" (PDF). Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 25 tháng 9 năm 2007. Truy cập ngày 9 tháng 2 năm 2016.{{Chú thích web}}: Quản lý CS1: bản lưu trữ là tiêu đề (liên kết)
  32. ^ Die Erinnerungen, Franz Josef Strauss - Berlin 1989, p. 314
  33. ^ Germany, the NPT, and the European Option (WISE/NIRS Nuclear Monitor)
  34. ^ Farr, Warner D (September 1999), The Third Temple's holy of holies: Israel's nuclear weapons, The Counterproliferation Papers, Future Warfare Series, 2, USAF Counterproliferation Center, Air War College, Air University, Maxwell Air Force Base, retrieved July 2, 2006 https://fas.org/nuke/guide/israel/nuke/farr.htm Lưu trữ ngày 19 tháng 11 năm 2016 tại Wayback Machine
  35. ^ "Nuclear Weapons - Israel".
  36. ^ a b Ullman, Richard H. (Summer 1989). "The Covert French Connection". Foreign Policy. 75 (75): 3–33. doi:10.2307/1148862. JSTOR 1148862.
  37. ^ Cohen 1998, tr. 73–74.
  38. ^ Cohen 1998, tr. 75.
  39. ^ Hersh 1991, tr. 70.
  40. ^ "The Israel-Argentina Yellowcake Connection". National Security Archive. George Washington University. ngày 25 tháng 6 năm 2013. Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2013.
  41. ^ 'Argentina sold Israel yellowcake uranium in 1960s' – The Jerusalem Post
  42. ^ "BBC News - Sci/Tech - Neutron bomb: Why 'clean' is deadly". BBC News.
  43. ^ "French Neutron Bomb". Parliamentary Debates (Hansard). ngày 16 tháng 7 năm 1980.
  44. ^ Treize ans après le dernier des essais nucléaires français, l'indemnisation des victimes en marche. Hervé ASQUIN, AFP. 27 May 2009.
  45. ^ Four decades of French nuclear testing Lưu trữ ngày 21 tháng 2 năm 2010 tại Wayback Machine. Julien PEYRON, France24. Tuesday 24 March 2009.
  46. ^ a b c Regnault, Jean-Mark (tháng 10 năm 2003). "France's Search for Nuclear Test Sites, 1957–1963". The Journal of Military History. 67 (4): 1223–1248. doi:10.1353/jmh.2003.0326. JSTOR 3396887. S2CID 154707737.
  47. ^ "RAPPORT N 179 - L'EVALUATION DE LA RECHERCHE SUR LA GESTION DESDECHETS NUCLEAIRES A HAUTE ACTIVITE - TOME II LES DECHETS MILITAIRES". www.senat.fr.
  48. ^ a b c d La bombe atomique en héritage, L'Humanité, February 21, 2007 (bằng tiếng Pháp)
  49. ^ 1960: France explodes third atomic bomb, BBC On This Day (bằng tiếng Anh)
  50. ^ "France's Nuclear Weapons - Origin of the Force de Frappe". nuclearweaponarchive.org.
  51. ^ Dossier de présentation des essais nucléaires et leur suivi au Sahara Lưu trữ ngày 25 tháng 9 năm 2007 tại Wayback Machine
  52. ^ "EcoVision Festival - Edizione 2007". ngày 23 tháng 1 năm 2009. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 1 năm 2009.
  53. ^ "CIEES (Sahara)". Bản gốc lưu trữ ngày 29 tháng 8 năm 2017. Truy cập ngày 21 tháng 3 năm 2008.
  54. ^ "Nuclear submarines collide in Atlantic'". The Guardian, February 16th, 2009
  55. ^ "France 'would use nuclear arms'". BBC News, Thursday 19 January 2006
  56. ^ Nucléaire : Mise à l'eau du terrible devant Sarkozy - France - LCI Lưu trữ ngày 24 tháng 1 năm 2009 tại Wayback Machine
  57. ^ "France cuts its nuclear weapons by a third"[liên kết hỏng]. The Daily Telegraph (London).
  58. ^ "Macron starts biggest European nuclear shift since Cold War". Politico. ngày 2 tháng 3 năm 2026. Truy cập ngày 8 tháng 3 năm 2026.
  59. ^ "122 countries adopt 'historic' UN treaty to ban nuclear weapons". CBC News. ngày 7 tháng 7 năm 2017.
  60. ^ Question of French nuclear tests in the Sahara. GA Res. 1379 (XIV). UNGA, 14th Sess. UN Doc A/4280 (1959). http://www.un.org/documents/ga/res/14/ares14.htm
  61. ^ "Disarmament & Security Centre: Publications - Papers". Bản gốc lưu trữ ngày 24 tháng 1 năm 2009. Truy cập ngày 23 tháng 3 năm 2013.
  62. ^ McIntyre, Iain (ngày 23 tháng 7 năm 2019). "From Little Things Big Things Grow: Events That Changed Australia". The Commons Social Change Library (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 12 tháng 4 năm 2025.
  63. ^ "Archived copy". Bản gốc lưu trữ ngày 9 tháng 2 năm 2012. Truy cập ngày 23 tháng 3 năm 2013.{{Chú thích web}}: Quản lý CS1: bản lưu trữ là tiêu đề (liên kết)
  64. ^ "Mururoa Nuclear Tests, RNZN protest Veterans". Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 7 năm 2011. Truy cập ngày 19 tháng 8 năm 2011.
  65. ^ Frame, Tom (2004). No Pleasure Cruise: The Story of the Royal Australian Navy. Crows Nest: Allen & Unwin. tr. 251. ISBN 978-1-74114-233-4.
  66. ^ Les essais nucleaires—report of the French Senate (in French)
  67. ^ Lichfield, John (ngày 4 tháng 8 năm 2006). "France's nuclear tests in Pacific 'gave islanders cancer'". The Independent. London. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2012.
  68. ^ a b Les victimes des essais nucléaires enfin reconnues Lưu trữ ngày 31 tháng 5 năm 2009 tại Wayback Machine. Marie-Christine Soigneux, Le Montange (Clermont-Ferrand). 27 May 2009.
  69. ^ « J’ai participé au premier essai dans le Sahara » DANIEL BOURDON, 72 ans, de Thourotte. Le Parisien. 24 May 2009.
  70. ^ a b c Government earmarks €10 million for nuclear test victims Lưu trữ ngày 28 tháng 3 năm 2009 tại Wayback Machine. France 24. Tuesday 24 March 2009.
  71. ^ Court denies nuclear test victims compensation Lưu trữ ngày 20 tháng 10 năm 2012 tại Wayback Machine. France 24. Friday 22 May 2009
  72. ^ Essais nucléaires français au sud de l’Algérie: La France définit six critères[liên kết hỏng vĩnh viễn]. "La voix de l’oranie" (Oran, Algeria). 21 May 2009.
  73. ^ Nuclear compensation bill falls short of expectations Lưu trữ ngày 31 tháng 5 năm 2009 tại Wayback Machine. France24. Wednesday 27 May 2009
  74. ^ VICTIMES ALGÉRIENNES DES ESSAIS NUCLÉAIRES FRANÇAIS. Sur quels critères sera évalué le handicap? Lưu trữ ngày 21 tháng 5 năm 2009 tại Wayback Machine. L'Expression (Algeria), 18 May 2009, p.24
  75. ^ Chris Bellamy, Absolute War: Soviet Russia in the Second World War (Knopf, 2008).
  76. ^ Milton Leitenberg; Raymond A Zilinskas; Jens H Kuhn (ngày 29 tháng 6 năm 2012). The Soviet Biological Weapons Program: a history. Harvard University Press. tr. 442–. ISBN 978-0-674-06526-0.
  77. ^ Jonathan Tucker (ngày 18 tháng 12 năm 2007). War of Nerves: Chemical Warfare from World War I to Al-Qaeda. Knopf Doubleday Publishing Group. tr. 120–123. ISBN 978-0-307-43010-6.
  78. ^ "First World War.com - Weapons of War: Poison Gas". firstworldwar.com.
  79. ^ "Chemical and Biological Weapons - France Nuclear Forces".
  80. ^ "La France a testé des armes chimiques près de Paris". L'Obs (bằng tiếng Pháp). ngày 26 tháng 12 năm 2013. Truy cập ngày 10 tháng 11 năm 2021.
  81. ^ FRANCE 24 (ngày 20 tháng 3 năm 2025). "Algérie, sections armes spéciales" : un documentaire sur les gaz toxiques en guerre d'indépendance. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2026 – qua YouTube.{{Chú thích video}}: Quản lý CS1: tên số: danh sách tác giả (liên kết)
  82. ^ "Guerre d'Algérie : France Télévisions revient sur sa décision de déprogrammer un documentaire sur l'usage des armes chimiques par la France - L'Humanité". L'Humanité (bằng tiếng Pháp). ngày 11 tháng 3 năm 2025. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2026.
  83. ^ "Guerre d'Algérie : révélations sur l'usage de gaz toxiques, « armes spéciales »" (bằng tiếng Pháp). ngày 13 tháng 4 năm 2022. Truy cập ngày 8 tháng 1 năm 2026.
  84. ^ Fredrik Wetterqvist (1990). French Security and Defence Policy: Current Developments and Future Prospects. DIANE Publishing. tr. 105–. ISBN 978-1-56806-347-8.

Thư mục

  • Cohen, Avner (1998), Israel and the Bomb, New York: Columbia University Press, ISBN 978-0-231-10482-1
  • Hersh, Seymour M. (1991), The Samson Option: Israel's Nuclear Arsenal and American Foreign Policy, New York: Random House, ISBN 978-0-394-57006-8
  • Kristensen, Hans M., and Matt Korda. "French nuclear forces, 2019." Bulletin of the Atomic Scientists 75.1 (2019): 51–55. 2019 online
  • Hymans, Jacques E.C. "Why Do States Acquire Nuclear Weapons? Comparing the Cases of India and France." in Nuclear India in the Twenty-First Century (2002). 139–160. online
  • Kohl, Wilfred L. French nuclear diplomacy (Princeton University Press, 2015).
  • Scheinman, Lawrence. Atomic energy policy in France under the Fourth Republic (Princeton University Press, 2015).
  • (bằng tiếng Pháp) Jean-Hugues Oppel, Réveillez le président, Éditions Payot et rivages, 2007 (ISBN 978-2-7436-1630-4). The book is a fiction about the nuclear weapons of France; the book also contains about ten chapters on true historical incidents involving nuclear weapons and strategy (during the second half of the twentieth century).

Đọc thêm

Liên kết ngoài

Lấy từ “https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Pháp_và_vũ_khí_hủy_diệt_hàng_loạt&oldid=74955997”