Bước tới nội dung

Tiếng Bru

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Tiếng Bru
Bruu
Sử dụng tại Lào
 Việt Nam
 Thái Lan
Tổng số người nói170.000
Dân tộcngười Bru - Vân Kiều, người Katang
Phân loạiNam Á
Mã ngôn ngữ
ISO 639-3tùy trường hợp:
bru – Eastern Bru
brv – Western Bru
sss – Sô
xhv – Khua
Glottolog brou1236 [1][2][4]

Tiếng Bru (còn gọi là Bruu, B'ru, Brou, Baru) là ngôn ngữ của người Bru - Vân Kiều, người Katang ở vùng Đông Nam Á.

Tiếng Bru thuộc ngữ chi Cơ Tu (Katuic), ngữ tộc Môn-Khmer thuộc ngữ hệ Nam Á. Tại Việt Nam có các tiếng địa phương là Sô, Khùa, Ma Coong, Trì,...

Tên gọi

Có nhiều tên chỉ địa phương và phương ngữ khác nhau cho tiếng Bru (Sidwell 2005: 11).

  • So ~ Sô
  • Trì (So Tri, Chali)
  • Vân Kiều
  • Leu ~ Leung (Kaleu)
  • Galler
  • Khùa
  • Katang

Phân bố

Số người nói tiếng Bru có ở:

Phương ngữ

Thái Lan có các phương ngữ Tây Bru sau (Choo, et al. 2012):

Các phân nhóm Bru sau đây được tìm thấy ở tỉnh Quảng Bình (Phan 1998).[9]

Dưới đây là bảng so sánh từ ngữ của các phương ngữ Vân Kiều, Măng Coong, Trì và Khùa từ Phan Hữu Dật (1998: 479-480):[9]

Tiếng ViệtVân KiềuMăng CoongTrìKhùa
mộtmuimuôi
haibar
bapei
bốnpon
nămshăngt'shăng
tócsok
mắtmat
mũilyumu
trờiplanggiang
đấtkutekatekk'tek
nướcdơdo
cásia
chimcham
trâutrick
bòntrotro

Ngữ âm

Phụ âm

Dưới đây là bảng phụ âm của cả phương ngữ Đông và Tây:[10]

MôiLợiNgạc cứngNgạc mềmThanh hầu
Tắc/
Bật		vô thanhpttɕkʔ
bật hơipʰtʰkʰ
hữu thanhbd
Mũimnɲŋ
Chảyrr
cạnhl
Xátwsh
Tiếp cậnj
  • /w/ thường được phát âm là âm xát môi răng [v] hoặc tiếp cận [ʋ] khi đứng ở đầu từ. Khi đứng ở cuối từ, nó vẫn được phát âm là [w].
  • /r/ có thể ở cả hai dạng âm rung [r] hoặc âm vỗ [ɾ].
  • /tʰr/ khi là một cụm phụ âm, có thể được phát âm là [tʰɹ̥] ở phương ngữ Tây.
  • /h/ có thể được phát âm thành âm thanh hầu hữu thanh [ɦ] khi đứng trước nguyên âm nhiều hơi hoặc cũng có thể được phát âm thành âm mũi [h̃] khi đứng trước nguyên âm mũi ở các phương ngữ phía Tây.[11]
Phụ âm cuối
MôiLợiNgạc cứngNgạc mềmThanh hầu
Tắcptkʔ
Mũimnŋ
Xáth
Rr
Tiếp cậnthườngwlj
bật hơiwʰjʰ
thanh hầu hoáwˀjˀ
  • Các âm tắc /p, t, k/ có thể được phát âm thành âm nhấn [p̚, t̚, k̚].

Nguyên âm

TrướcGiữaSau
Đóngi iːɨ ɨːu uː
Nửa đónge eːə əːo oː
Nửa mởɛ ɛːɜ ɜːɔ ɔː
Mởa aːɒ̈ ɒ̈ː
Nguyên âm của phương ngữ Bru Tây
TrướcGiữaSau
Đóngi iːɯ ɯːu uː
Nửa đónge eːɤ ɤːo oː
Nửa mởɛ ɛːʌ ʌːɔ ɔː
Mởa aːɒ̈ ɒ̈ː

Nguyên âm nhiều hơi

Âm nguyên âm cũng có thể được phân biệt bằng giọng nhiều hơi:

Nguyên âm nhiều hơi
TrướcGiữaSau
Đóngi̤ i̤ːɨ̤ ɨ̤ːṳ ṳː
Nửa đónge̤ e̤ːə̤ ə̤ːo̤ o̤ː
Nửa mởɛ̤ ɛ̤ːɜ̤ ɜ̤ːɔ̤ ɔ̤ː
Mởa̤ a̤ːɒ̤̈ ɒ̤̈ː
Nguyên âm nhiều hơi của phương ngữ Bru Tây
Nguyên âm trướcGiữasau
Đóngi̤ i̤ːɯ̤ ɯ̤ːṳ ṳː
Nửa đónge̤ e̤ːɤ̤ ɤ̤ːo̤ o̤ː
Nửa mởɛ̤ ɛ̤ːʌ̤ ʌ̤ːɔ̤ ɔ̤ː
Mởa̤ a̤ːɒ̤̈ ɒ̤̈ː

Nguyên âm mũi

Nguyên âm mũi có thể xuất hiện trong phương ngữ Bru Tây:

Nguyên âm mũi của phương ngữ Bru Tây
TrướcVừaSau
Đóngĩːɯ̃ũ ũː
Nửa mởɛ̃ ɛ̃ːʌ̃ːɔ̃ ɔ̃ː
Mởã ãːɒ̈̃ ɒ̈̃ː

Tham khảo

  1. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Bru". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. Truy cập 22/11/2017.
  2. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Bru". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. Truy cập 22/11/2017.
  3. ↑ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, eds. (2017). "Bru". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History. Truy cập 22/11/2017.
  4. ↑ Nordhoff, Sebastian; Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, biên tập (2013). "Brou–So"[3]. Glottolog. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. {{Chú thích sách}}: Kiểm tra giá trị |chapter-url= (trợ giúp); ref stripmarker trong |chapter-url= tại ký tự số 52 (trợ giúp)
  5. ↑ Kết quả toàn bộ Tổng điều tra Dân số và Nhà ở Việt Nam năm 2009. Truy cập 18/08/2015.
  6. ↑ Bru, Katang, Northern. Ethnologue, 18th ed., 2015. Truy cập 18/08/2015.
  7. 1 2 Languages of Thailand. Ethnologue. Truy cập 18/08/2015.
  8. ↑ Engelkemier, Jennifer M. (2010). Aspects of Bru Khok Sa-at grammar based on narrative texts (PDF) (Luận văn). Payap University. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 17 tháng 11 năm 2015. Truy cập ngày 13 tháng 11 năm 2015. Lưu trữ ngày 17 tháng 11 năm 2015 tại Wayback Machine
  9. 1 2 Phan Hữu Dật. 1998. "Về tên gọi các tộc người nói ngôn ngữ Môn-Miên ở miền tây tỉnh Quảng Bình." In Một số vấn đề về dân tộc học Việt Nam, p.476-482. Hà Nội: Nhà xuất bản Đại Học Quốc Gia Hà Nội.
  10. ↑ Miller, Carolyn P. (2017). Eastern Bru Grammar Sketch. SIL Language and Culture Archives.
  11. ↑ Thongkum, Theraphan L. (1980). "The distribution of the sounds of Bruu". Mon-Khmer Studies. 8: 221–293.

Liên kết ngoài

Đọc thêm

Lấy từ “https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Tiếng_Bru&oldid=74928911”