Thừa tuyên

Thừa tuyên (chữ Hán: 承宣布政使司) là một đơn vị hành chính cấp lớn của Đại Việt thời Nhà Lê sơ, được thiết lập chính thức trong cuộc cải cách hành chính năm 1466 dưới triều vua Lê Thánh Tông. Đây là cấp hành chính tương đương với cấp tỉnh hiện nay.

Nguồn gốc tên gọi

“Thừa tuyên” là viết tắt của Thừa tuyên sứ ty (承宣布政使司).

“Thừa” (承): tiếp nhận.
“Tuyên” (宣): tuyên đạt.
“Bố chính” (布政): thi hành chính sự.

Tên gọi này thể hiện chức năng của cơ quan đại diện triều đình tại địa phương, tiếp nhận và tuyên đạt mệnh lệnh của trung ương.

Lịch sử hình thành

Năm 1466, vua Lê Thánh Tông tiến hành cải cách hành chính quy mô lớn:

Chia cả nước thành 12 thừa tuyên.
Năm 1471, sau khi mở rộng lãnh thổ về phía nam, lập thêm thừa tuyên Quảng Nam, nâng tổng số lên 13.

Trước đó, thời Nhà Trần và đầu thời Lê sơ, đơn vị hành chính cấp lớn là "lộ" hoặc “trấn”.

Năm 1490, triều đình đổi tên “thừa tuyên” thành “xứ”.

Tổ chức bộ máy

Mỗi thừa tuyên có ba cơ quan chính, gọi chung là “Tam ty”:

Thừa tuyên sứ ty – phụ trách hành chính, tài chính.
Đô ty – phụ trách quân sự.
Hiến ty – phụ trách pháp luật, thanh tra.

Cơ chế này nhằm phân quyền rõ ràng giữa hành chính, quân sự và tư pháp, tăng cường sự kiểm soát của triều đình trung ương.

Bãi bỏ và thay thế

Hệ thống thừa tuyên không bị bãi bỏ ngay lập tức mà trải qua quá trình thay đổi và thay thế dần qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Đổi tên thành xứ

Năm 1490, dưới triều vua Lê Thánh Tông thời Nhà Lê sơ, triều đình tiến hành cải cách hành chính và đổi tên các đơn vị thừa tuyên thành xứ. Việc thay đổi này chủ yếu mang tính danh nghĩa, còn cơ cấu tổ chức và chức năng quản lý hành chính cơ bản vẫn được giữ nguyên. Ví dụ, thừa tuyên Thanh Hóa được đổi thành xứ Thanh Hóa, thừa tuyên Sơn Nam đổi thành xứ Sơn Nam.

Chuyển thành trấn

Từ thế kỷ XVI, trong bối cảnh quyền lực trung ương suy giảm và tình hình chính trị phân quyền, các đơn vị xứ dần được chuyển đổi thành trấn. Các đơn vị trấn có vai trò quân sự rõ rệt hơn, phù hợp với nhu cầu quản lý và phòng thủ lãnh thổ trong thời kỳ chiến tranh và biến động. Từ thời điểm này, hệ thống thừa tuyên không còn tồn tại với tư cách là đơn vị hành chính chính thức.

Bãi bỏ hoàn toàn và thay bằng tỉnh

Trong cuộc cải cách hành chính năm 1831 - 1832 dưới triều vua Minh Mạng thời Nhà Nguyễn, triều đình chính thức bãi bỏ các đơn vị hành chính cũ như trấn, dinh và các hệ thống có nguồn gốc từ thừa tuyên trước đó. Thay vào đó, cả nước được chia thành các đơn vị hành chính mới gọi là tỉnh (省).

Hệ thống tỉnh này trở thành nền tảng cho tổ chức hành chính của Việt Nam từ thế kỷ XIX và tiếp tục được sử dụng, với nhiều điều chỉnh, cho đến hiện nay.

Danh sách các thừa tuyên

Các thừa tuyên thời Lê Thánh Tông gồm:

So sánh với các đơn vị khác

Đơn vị	Thời kỳ	Tính chất
Lộ	Lý – Trần	Hành chính cấp lớn
Trấn	Lê – Nguyễn	Hành chính – quân sự
Thừa tuyên	Lê sơ	Hành chính cấp lớn
Tỉnh	Từ 1831	Hành chính cấp lớn

Xem thêm

Chú thích

Bài viết liên quan đến Việt Nam này vẫn còn sơ khai. Bạn có thể giúp Wikipedia mở rộng nội dung để bài được hoàn chỉnh hơn.

Tài liệu tham khảo và trích dẫn