Lời than vãn của bà Trưng Trắc

Lời than vãn của của bà Trưng Trắc (Tiếng Pháp: Les lamentations de Trung Trac) là truyện ngắn do tác giả với bút danh Nguyễn Ái Quốc viết bằng tiếng Pháp và được đăng trên báo L'Humanité (báo Nhân đạo) của Đảng Cộng sản Pháp số ra ngày 24 tháng 6 năm 1922, nhân dịp vua Khải Định sang Pháp nhằm lên án vị vua này. Qua câu chuyện một giấc mơ của Khải Định gặp Trưng Trắc, mượn lời của vị nữ anh hùng dân tộc Trưng Trắc nguyền rủa Khải Định là tên vua “đớn hèn, bất lực và ngu dốt”, đã cam tâm làm tôi tớ cho thực dân Pháp, phản lại tổ tiên.

Về tác giả bài viết, do lấy bút danh là Nguyễn Ái Quốc nên nó thường được coi là do Hồ Chí Minh viết. Tuy nhiên, ở thời điểm tháng 6/1922, “Nguyễn Ái Quốc” là bút danh chung của nhóm bốn người hoạt động cách mạng tại Pháp, đó là Phan Châu Trinh, Phan Văn Trường, Nguyễn Thế Truyền và Nguyễn Tất Thành (tức Hồ Chí Minh). Vì vậy, tác giả viết bài này có thể là một người khác trong nhóm chứ không phải là Hồ Chí Minh.

Bản gốc của truyện được đăng trên báo L'Humanité, ngày 24-6-1922

Tranh cãi khi dịch truyện

Vào khoảng năm 1969, sau khi ở Pháp về, ông Hồng Hà, lúc đó là Tổng biên tập báo Nhân Dân, có đưa một số bản chụp báo Le Paria và L’Humanité có bài viết của Nguyễn Ái Quốc về và giao lại cho Ban Nghiên cứu lịch sử Đảng Trung ương. Tài liệu được nhập vào kho lưu trữ thuộc Vụ tư liệu, do ông Phạm Bình làm vụ trưởng.

Ít lâu sau, ông Hồng Chương, tổng biên tập tạp chí Học Tập (tiền thân của tạp chí Cộng Sản) đến khai thác và đã quan tâm đến các truyện ngắn của Nguyễn Ai Quốc đăng trên các báo bằng chữ Pháp, thời đó chưa có photocopy và các phương tiện sao chép khác, nên ông Hồng Chương phải đến nhiều buổi để chép lại những bài mình quan tâm. Ông Hồng Chương đã dịch một số bài và gửi đăng báo Nhân Dân. Cụ thể có hai bài quan trọng là “Incognito” (Vi hành) và "Les lamentations de Trung Trac" (Lời than vãn của bà Trưng Trắc). Nhận thấy đây là những tài liệu quí, cần được dịch ra một cách chính xác, nên ban biên tập báo Nhân Dân đã đề nghị giáo sư Phạm Huy Thông xem lại bản dịch từ chữ Pháp ra chữ Việt. Không biết sự biên tập của Gs. Phạm Huy Thông là bao nhiêu phần trăm, nhưng vì vậy mà khi in không đề tên dịch giả (Có lẽ có ý nói là Hồng Chương – PT chú). Từ đấy đến nay, bản dịch được coi là chuẩn xác và chính thức, nên những lần biên soạn tuyển tập và toàn tập của Hồ Chí Minh không ai đặt vấn đề phải xem lại bản gốc để đối chiếu với bản dịch. Tuy nhiên, trên những bản in đầu tiên, người đọc có thể nhận thấy có một đoạn đã bị cắt bỏ và để dấu chấm chấm […]. Nhưng đến những lần in sau thì các dấu chấm lửng đó cũng được bỏ đi, coi như bài viết được dịch toàn bộ.

• 
  Trang 20 sách "Nguyễn Ái Quốc Truyện và Ký" (Nhà xuất bản Văn Học, 1974), Phạm Huy Thông dịch (chú ý ở đoạn năm dấu chấm là đoạn bị cắt bỏ)
• 
  Trang 56, nguyên văn tiếng Pháp (sách đã dẫn) cũng có năm dấu chấm ở đoạn bị cắt bỏ

Tham khảo

• Đào Hùng & Thủy Trường (2012). "Sao lại tự tiện cắt bỏ một đoạn văn của Nguyễn Ái Quốc?". Tạp chí Xưa & Nay số 409.