Toàn khu du lịch rộng 5.100 ha, bao gồm hệ thống các công trình văn hóa, tâm linh, thể thao được xây dựng mới gắn với hồ Tam Chúc bên dãy núi Thất Tinh. Dù là dự án du lịch mới nhưng các công trình kiến trúc ở Tam Chúc lại gắn các di tích thời Đinh - Tiền Lê như vườn cột kinh mô phỏng từ thạch kinh chùa Nhất Trụ, chùa Ngọc phục dựng từ mô hình đàn Tế Trời, đình Tam Chúc thờ Vua Đinh Tiên Hoàng, Hoàng hậu Dương Thị Nguyệt; chùa Ba Sao thờ các thiền sư gắn bó với kinh đô Hoa Lư như Pháp Thuận, Khuông Việt, Lý Quốc Sư,... Chủ đầu tư là doanh nghiệp Xuân Trường của ông Nguyễn Văn Trường ở Ninh Bình với chi phí là 11 ngàn tỷ đồng.[5]
Theo quy hoạch, khu du lịch quốc gia Tam Chúc có diện tích vùng lõi là 4.000 ha. Khu du lịch quốc gia Tam Chúc thuộc thôn Ba Sao, thôn Vồng, Khuyến Công và Khả Phong thuộc phường Tam Chúc, tỉnh Ninh Bình. Khu du lịch sẽ phát triển 6 khu chức năng gồm khu trung tâm đón tiếp, khu văn hóa tâm linh Tam Chúc, khu bảo tồn tự nhiên Quèn Vồng và hồ Tam Chúc, khu nghỉ dưỡng chăm sóc sức khỏe và du lịch cộng đồng Tam Chúc, khu sân golf Kim Bảng và hồ Ba Hang và trung tâm dịch vụ hậu cần phục vụ hoạt động khu du lịch tại phường Tam Chúc.[6]
Liên kết phát triển tuyến du lịch chùa Hương (Hà Nội) - Tam Chúc - chùa Bái Đính (Ninh Bình) là ý tưởng đã được Tổng cục Du lịch, thành phố Hà Nội và tỉnh Ninh Bình lên kế hoạch thực hiện. Một con đường thẳng nối từ chùa Hương sang Tam Chúc rồi đi thẳng đến chùa Bái Đính đã được xây dựng, chỉ dài có hơn 20km đồng thời sẽ biến chùa Hương - Tam Chúc - chùa Bái Đính trở thành tuyến du lịch tâm linh lớn nhất Việt Nam.
Tại làm việc về công tác tổ chức Đại lễ Vesak Liên Hợp Quốc năm 2019 vào ngày 5/12/2018, Thủ tướng chính phủ Việt Nam đã đồng ý lập hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận quần thể Tam Chúc - Vân Long (Ninh Bình) trở thành di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới, và giao Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan nghiên cứu đề xuất, báo cáo Thủ tướng theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa.[7] Ngày 20/11/2025, Chủ tịch UBND tỉnh Ninh Bình đã ký ban hành Quyết định số 1533/QĐ-UBND về việc thành lập Ban Chỉ đạo xây dựng Hồ sơ đề cử Quần thể Tam Chúc và Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long, tỉnh Ninh Bình đề nghị UNESCO công nhận là Di sản thế giới.[8]
Theo Ngọc phả làng Đặng Xá, phường Kim Bảng, tỉnh Ninh Bình, kể rằng khi Trần Lãm mất, Đinh Bộ Lĩnh đem tướng sĩ về Hoa Lư chiêu mộ hào kiệt đi dẹp loạn 12 sứ quân. Ngài đã được vợ chồng vị hào trưởng Dương Đỉnh và vợ tên là Đặng Thị Kính (vốn người Đặng Xá, Kim Bảng) gả con gái tên là Dương Thị Nguyệt về làm vợ và đã sinh ra con gái Đinh Thị Ngọc. Đinh Bộ Lĩnh đã về Kim Bảng lập đồn trại và truyền hịch Cần Vương dẹp giặc và đã có trên 600 người ứng mộ cùng với 180 tráng đinh thuộc các làng xã: Văn Xá, Đồng Hóa, Khả Phong, Ba Sao. Bình được 12 sứ quân thống nhất đất nước, đón Dương Nguyệt Nương về kinh đô Hoa Lư lập làm Hoàng hậu. Bà Hoàng hậu quê Hà Nam cũng chính là người đã truyền dạy trò Xuân Phả hiện còn lưu giữ đến ngày nay ở Thanh Hóa.[11] Tại di tích Nghè Xuân Phả ở xã Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa Hoàng hậu Dương Thị Nguyệt cũng được người Việt đúc tượng thờ cùng Đại Hải Long Vương với vai trò là người truyền dạy trò Xuân Phả cho dân làng.[12]
Khi Đinh Tiên Hoàng mất, Hoàng hậu Dương Thị Nguyệt cùng công chúa Ngọc Nương đã trở về quê hương Đặng Xá giúp dân Kim Bảng dựng chùa, trồng cấy và ổn định cuộc sống. Sau này khi Lê Hoàn lên ngôi Hoàng đế, đã truyền chỉ cho thiên hạ cứ nơi nào vua Đinh Tiên Hoàng đã lập đồn trại... thì đều được rước sắc về lập đền thờ cúng. Quanh khu vực này có đền Lăng ở Liêm Hà, miếu Thượng ở Đồng Lạc, đình Lạc Nhuế ở phường Lê Hồ, đền Đặng Xá ở phường Kim Bảng, đền Ung Liêm ở phường Phủ Lý, đình Yến ở xã Liêm Hà,... là những di tích thờ Vua Đinh.
Chùa Tam Chúc
Tập tin:Chùa Ngọc.pngKhung cảnh chùa Ngọc
Chùa Tam Chúc mới hiện nay được xây dựng với các hạng mục cổng Tam Quan, Vườn cột kinh, điện Quan Âm, điện Pháp Chủ, điện Tam Thế và Tháp Ngọc.[13] Chùa nằm ở phía Tây và nhìn ra hồ Tam Chúc.
Điện Tam Thế là tòa lớn nhất. Bước qua hàng cửa gỗ chạm lộng tinh xảo, phía trước là ba pho Tam Thế đại diện cho quá khứ, hiện tại và vị lai. Trên các bức tường của điện Tam Thế là những bức phù điêu về cõi Niết Bàn.
Điện Pháp Chủ nằm dưới điện Tam Thế. Điểm nhấn trong điện Pháp Chủ là 4 bức phù điêu lớn bao trùm toàn bộ các bức tường, mỗi bức phù điêu nói về một giai đoạn bước ngoặt trong cuộc đời đức Phật Thích Ca Mâu Ni từ khi Ngài Đản sinh, thành Đạo, thuyết Pháp cho tới khi nhập Niết Bàn.
Điện Quan Âm thờ Phật nghìn tay nghìn mắt, là một kho tàng phong phú với những tích chuyện về tấm lòng từ bi, nhân hậu của đức Phật, thể hiện qua các lần ứng thân trải qua vô số kiếp luân hồi.
Chùa Ngọc có chiều cao 15m được xây dựng bằng các phiến đá đỏ Granit lấy từ Ấn Độ. Tháp có 3 tầng mái cong, diện tích 36m2, trong tháp đặt pho tượng bằng đá ngọc nặng 4,9 tấn. Tại Chùa Ngọc, Doanh nghiệp Xây dựng Xuân Trường còn dự định sẽ đặt tại đây 7 viên đá thiên thạch mà ông vừa đấu giá mua được.
Vườn cột kinh nằm ngay sau cổng Tam quan, đây là là những cột kinh nguyên phục dựng giống Bảo vật quốc gia cột kinh chùa Nhất Trụ ở cố đô Hoa Lư, Ninh Bình. Giữa khoảng sân từ Tam quan tới điện Quan Âm có 32 cột kinh được bằng đá xanh Thanh Hóa, cao 13,5m, rộng khoảng 2m, mỗi cột nặng khoảng 200 tấn. Đế cột là khối đá tròn được tạo hình cánh sen xung quanh, phía trên phần thân cột là một đấu cột hình lục giác, phía trên đấu cột là một bát đỡ một nụ sen. Những lời Phật dạy sẽ được khắc lên những cột kinh này để nhắc nhở thế hệ hiện tại cũng như mai sau tu nhân tích đức.[14]
Chùa Ba Sao là ngôi chùa cổ được xây dựng từ thời nhà Đinh, gắn với truyền thuyết "Tiền Lục nhạc - hậu Thất Tinh".[15] Theo đó, trên dãy núi 99 ngọn nằm ở phía Tây Nam hướng về chùa Hương có 7 ngọn núi gần làng Tam Chúc. Tích xưa kể lại cả bảy ngọn núi này đều xuất hiện một đốm sáng lớn tựa như 7 ngôi sao, sáng suốt đêm ngày. Ánh sáng lung linh từ trên cao rọi xuống một vùng rộng lớn. Vào thời vua Đinh, quốc sư Khuông Việt thấy nơi đây cảnh quan kỳ vĩ, có núi có sông, lại có ánh sáng lấp lánh từ trên núi rọi xuống, nên đã xây một ngôi chùa nhỏ nằm dưới chân dãy núi Thất Tinh, mặt hướng ra sông, đặt tên chùa là chùa Thất Tinh.
Sau đó, có người phương Bắc đến núi Thất Tinh đục đẽo, hòng lấy đi 7 ngôi sao đặc biệt đó. Họ chất củi thành đống lớn và đốt nhiều ngày khiến cho 4 ngôi sao bị mờ dần đi, cuối cùng chỉ còn lại 3 ngôi sao. Vì thế, chùa "Thất Tinh" sau này được đổi thành chùa "Ba Sao".[16] Chùa Tam Chúc thờ những vị quốc sư có công phát triển Phật giáo Việt Nam như: Sư Tổ Đạt ma;[17] Thiền sư Khuông Việt; thiền sư Đỗ Pháp Thuận; Thiền sư Nguyễn Minh Không; Hòa thượng Thích Thanh Tứ.
Theo thượng toạ Thích Minh Quang, Phó Chánh Văn phòng TƯ GHPGVN: "Quốc sư Nguyễn Minh Không thời Lý (1066-1141) đi theo men theo núi từ Ninh Bình đến Mỹ Đức (Hà Nội) tìm cây thuốc cứu dân độ thế. Ngài đi đến đâu thấy có hang động đẹp thì lại xây chùa bái Phật. Ngày nay, Giáo hội Phật giáo Việt Nam cùng doanh nghiệp Xuân Trường đã xây dựng tuyến du lịch tâm linh Con đường Phật giáo dài hơn 100km bằng việc kết nối 3 quần thể di tích và danh lam thắng cảnh chùa Hương, chùa Tam Chúc, chùa Bái Đính theo con đường hành hương của Quốc sư Nguyễn Minh Không".[18] Dưới thời Lý, Quốc sư Nguyễn Minh Không đã về đây mở rộng chùa Ba Sao và hành đạo cứu người.
Chùa Ba Sao là nơi thờ Thiền sư Nguyễn Minh Không, người góp phần khôi phục Phật giáo Việt Nam.[19] Truyền thuyết địa phương cũng cho biết Phật hoàng Trần Nhân Tông đã từng ghé thăm và trùng tu ngôi chùa trong hành trình tìm hiểu Phật giáo Thiền tông.
Đền Tứ Ân
Tập tin:Đền Tứ Ân.pngĐền Tứ Ân
Đền Tứ Ân là nơi thờ cư sĩPhật tử Diệu Liên, tức bà Phạm Thị Lan, sinh năm 1961, mất năm 2018. Bà là người vợ quá cố của đại gia Nguyễn Văn Trường – Giám đốc Công ty Xây dựng Xuân Trường, Chủ đầu tư khu du lịch tâm linh Tam Chúc.[20] ngôi đền được xây hoành tráng chếch bên phải Điện Tam Thế, tâm điểm của chùa Tam Chúc. Đền Tứ Ân được xây dựng với lối kiến trúc không giống như bất kỳ ngôi đền nào tại Việt Nam. Ngôi đền này gồm hai tầng, tầng 1 là nơi tiếp các đoàn khách, ở giữa đặt bức tượng phật. Theo lời giới thiệu của nhà đền, bà là người có công lớn trong việc tôn tạo, xây dựng và quản lý Quần thể danh thắng Tràng An – Bái Đính (Ninh Bình), để được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thiên nhiên Thế giới vào năm 2014 và là người có công xây dựng những ngôi chùa lớn như chùa Tam Chúc (Ninh Bình), các ngôi chùa tại quần thể Tràng An –Bái Đính như: chùa Vàng, chùa Bạc, chùa Báo Hiếu, chùa Thiên Phúc, chùa Am Tiên, các ngôi chùa trên quần đảo Trường Sa,...[21]
Hồ Tam Chúc
Hồ Tam Chúc nằm cách hữu ngạn sông Đáy khoảng 2 km, lòng hồ có diện tích mặt nước rộng 600ha và là một trong những hồ nước ngọt tự nhiên rộng nhất Việt Nam. Từ thời Đinh, hồ Tam Chúc đã nổi tiếng là vùng đất địa linh gắn liền với các câu chuyện huyền thoại. Trong đó có giai thoại “Tiền Lục Nhạc, Hậu Thất Tinh”. Lục nhạc nghĩa là 6 quả núi nhô lên giữa lòng hồ, tạo ra những hình thế rất kỳ vĩ.[22]
Thuyền tham quan có sức chứa 40-50 khách, đưa du khách đi hành trình 45-60 phút quanh hồ, ghé thăm Đình Tam Chúc, cổng Tam Quan Nội, chiêm ngưỡng phong cảnh "Vịnh Hạ Long trên cạn" và đến với các công trình xây dựng của chùa Tam Chúc.[cần dẫn nguồn]
↑Bồ-đề-đạt-ma (zh. 菩提達磨, sa. bodhidharma, ja. bodai daruma), dịch nghĩa là Giác Pháp (zh. 覺法), người Ấn Độ, ~470-543. Ông được coi là người truyền bá và sáng lập ra Thiền học và Võ thuật tới Trung Quốc. Theo truyền thuyết Trung Quốc, ông đã truyền thụ phương pháp rèn luyện thân thể cho các nhà sư Thiếu Lâm và dẫn đến việc hình thành môn võ Thiếu Lâm. Ông cũng là cha đẻ của Thiền Phật giáo Trung Quốc.
