Tham chính

Tham chính (chữ Hán: 參政) là một danh xưng trong hệ thống chức quan và phẩm hàm của Việt Nam thời quân chủ.

Ở nhà Lê trung hưng tại Đàng Ngoài, Tham chính là chức quan văn trong Thừa ty, dưới Thừa chính sứ và trên Tham nghị, trật tòng tứ phẩm. Trong quan chế triều Nguyễn, "Tham chính" là phẩm hàm (tản quan) thuộc văn ban, trật tòng nhất phẩm; danh xưng này cũng xuất hiện trong các trường hợp truy tặng.

Từ nguyên và danh xưng

"Tham chính" thường được ghi kèm chữ Hán 參政 trong các từ điển chức quan. Trong văn bản Hán Nôm, danh xưng có thể đi kèm các yếu tố để xác định ngạch, nơi bổ nhiệm hoặc cơ quan thừa hành, như gắn với địa danh (ví dụ "Tham chính sứ" kèm tên trấn/xứ) hoặc gắn với cơ quan trung ương (ví dụ "Tham chính" kèm tên Bộ).

Tham chính trong quan chế thời Lê

Minh họa một quan lại An Nam trong tranh in thời thuộc địa.

Vị trí trong Thừa ty cấp xứ/đạo

Ở Đàng Ngoài thời Lê trung hưng, cấp hành chính lớn (xứ/đạo, về sau thường gọi là trấn) đặt các cơ quan (ty) để xử lý công vụ ở địa phương. Thừa ty là một cơ quan thuộc hệ thống này.

Thừa ty có ba chức danh theo thứ bậc: Thừa chính sứ (tòng tam phẩm), Tham chính (tòng tứ phẩm), Tham nghị (tòng ngũ phẩm).

Chức năng và phạm vi công vụ

Trong Thừa ty, Tham chính là chức quan phụ tá Thừa chính sứ, tham gia xử lý công vụ ở cấp xứ/đạo theo sự phân công. Công vụ gắn với quản trị địa phương, gồm các mảng được ghi nhận như quản lý nhân khẩu (hộ khẩu, hộ tịch), ruộng đất và các khoản thuế khóa, tiền thóc của nhà nước ở địa phương.

Trong văn bản hành chính, danh xưng chức quan có thể kèm tiền tố để chỉ tình trạng đảm nhiệm; "thự" (署) dùng cho trường hợp tạm quyền/quyền chức. Tư liệu khoa bảng xứ Nghệ ghi dạng "thự Tham chính".

Biến thể ghi "Tham chính sứ"

Một số tư liệu ghi "Tham chính" kèm chữ "sứ", ví dụ "Tham chính sứ" gắn với địa danh. Kỷ yếu hội thảo về Tế tửu Quốc Tử Giám Nguyễn Duy Thì ghi trường hợp "Tham chính sứ Thanh Hoa, Tham chính sứ Bắc Ninh" và nêu trật tòng tứ phẩm.

Tham chính trong quan chế triều Nguyễn

Tham chính như phẩm hàm văn ban

Trong hệ thống phẩm hàm triều Nguyễn, "Tham chính" là phẩm hàm thuộc văn ban, trật tòng nhất phẩm. Ở lớp nghĩa phẩm hàm, danh xưng dùng để xác định ngạch bậc và thứ tự trong lễ nghi triều đình, độc lập với chức vụ cụ thể đang đảm nhiệm.

Kỷ yếu hội thảo về Tế tửu Quốc Tử Giám Trương Công Giai ghi cụm danh xưng có "Nhập thị Tham chính Công bộ Thượng thư...", phản ánh cách ghép phẩm hàm/chức vụ trong ghi chép và văn bản triều Nguyễn.

Truy tặng và cách dùng trong sắc phong

Trong phong tặng, "Tham chính" có thể là một thành tố trong chuỗi mỹ tự và phẩm tước trên sắc phong. Một bài viết của Báo Đà Nẵng dẫn sắc phong niên hiệu Gia Long thứ 9 (1810) có cụm "Trụ đức tham chính" trong chuỗi danh xưng truy tặng.

Trường hợp nhậm chức "Tham chính Bộ Công" năm 1809

Một số văn bản triều Nguyễn ghi "Tham chính" gắn với tên cơ quan trung ương như một chức danh được giao nhiệm vụ. Bài giới thiệu tài liệu của Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước nêu Nguyễn Khắc Thiệu làm Tham chính Bộ Công và được giao quyền hộ đê ở Bắc Thành năm 1809.

Phân biệt

"Tham chính" trong nghĩa chức quan/phẩm hàm là một danh xưng của quan chế Việt Nam thời quân chủ; cần phân biệt với động từ "tham chính" trong tiếng Việt hiện đại (chỉ việc tham gia hoạt động chính trị).

Xem thêm

• Thừa ty
• Thừa chính sứ
• Tham nghị
• Quan chế triều Nguyễn
• Nhà Lê trung hưng
• Triều Nguyễn

Liên kết ngoài

• Tham chính Bộ Công Nguyễn Khắc Thiệu: Người được giao quyền hộ đê Bắc Thành năm 1809 trên website Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước
• Người đóng chiến thuyền cho hai triều đại trên Báo Đà Nẵng
• Kỷ yếu hội thảo khoa học "Tế tửu Quốc Tử Giám Nguyễn Duy Thì: Con người và sự nghiệp" trên Bảo tàng số Văn Miếu - Quốc Tử Giám