Thực liệu

Các thực phẩm thực liệu

Thực liệu (chữ Hán: 食疗/Shíliáo) hay Liệu pháp ẩm thực (Food therapy) còn được gọi là liệu pháp dinh dưỡng (Nutrition therapy) và Liệu pháp ăn kiêng (Dietary therapy) là một phương thức ăn kiêng bắt nguồn từ tín ngưỡng Trung Hoa liên quan đến tác động của thực phẩm đối với cơ thể con người và tập trung vào các khái niệm như ăn uống theo mùa và ăn uống điều độ. Những nguyên lý cơ bản của nó là sự kết hợp giữa Đạo giáo Vũ trụ và lý thuyết tám nguyên lý là những khái niệm được rút ra từ cách thể hiện hiện đại của y học cổ truyền Trung Quốc. Thực phẩm phù hợp với chế độ này được gọi là Dược thiện (药膳/yaoshan). Thực liệu là một lĩnh vực nghiên cứu công năng, phối ngũ, chế biến các loại thực phẩm và phương pháp ăn uống bằng lý luận y học cổ truyền nhằm duy trì sức khỏe, phòng ngừa và hỗ trợ điều trị bệnh tật. Liệu pháp ẩm thực từ lâu đã là một phương pháp tiếp cận sức khỏe phổ biến trong cộng đồng người Trung Quốc cả ở Trung Quốc và hải ngoại, và đã được phổ biến rộng rãi đến độc giả phương Tây vào những năm 1990 với việc xuất bản các cuốn sách như The Tao of Healthy Eating hướng tới một chế độ ăn lành mạnh và cân bằng. Từ thời xưa, trong quyển Tai-Te-ria U-pa-ni-shad cổ điển của Ấn Độ cũng đã ghi chép: "Mọi sinh vật sinh ra từ thực phẩm sống nhờ thực phẩm, chết đi lại quay về thực phẩm. Chính thực phẩm là cội rễ của vạn vật. Chính thực phẩm và chỉ có thực phẩm mới là thuốc chữa bách bệnh".Bệnh tật là hậu quả của việc đi chệch thực tính (tính chất của cách ăn).

Đại cương

Nghiên cứu về chế độ ăn uống của y học nói chung đã phát triển mạnh mẽ và đạt được những thành tựu nhất định. Nhiều người ngày càng nhận thức được tầm quan trọng của chế độ ăn uống, tập trung nhiều hơn vào phòng ngừa và chăm sóc sức khỏe ban đầu. Ẩm thực liệu pháp là điều trị hay phòng bệnh bằng phương pháp ăn uống. Dùng thực phẩm, gia vị có tính bổ dưỡng, trị bệnh hay phòng bệnh. Ngày nay, phương pháp này còn được gọi là thực trị. Người Việt Nam hay có câu “Y trị không bằng thực trị” để đề cao tầm quan trọng của phương pháp chữa và phòng bệnh bằng thực liệu. Cơ thể cũng thường gặp tình trạng mất cân bằng âm dương, đó là thừa và thiếu trong ăn uống hằng ngày. Thừa các chất đường, đạm, mỡ; độc tố như các chất bảo quản, thực phẩm kém chất lượng, các gốc tự do, thiếu các chất khoáng như canxi, sắt, đồng, magie, kẽm., chất xơ, các vitamin và nhiều nguyên tố vi lượng khác. Ăn phải đủ nhu cầu dinh dưỡng hằng ngày, nghĩa là phải đủ về chất và lượng (không thiếu đạm, không thiếu vitamin và khoáng chất, do đó có những lời khuyên đừng chỉ đạm mà thiếu rau, đừng chỉ rau mà thiếu đạm). Đồng thời không tạo nên sự dư thừa và cũng đừng tạo nên sự thiếu hụt. Tránh kiểu ăn theo kiểu khoái khẩu, ăn uống vô độ, ăn uống nhiều thứ độc hại như rượu bia quá mức, ăn đạm, dầu mỡ quá nhiều mà thiếu rau, chất xơ dẫn đến béo phì và mắc các bệnh lý chuyển hóa.

Phương pháp thực trị (dùng thức ăn để trị bệnh) là triết lý sống dựa trên sự cân bằng của tự nhiên. Khi cơ thể mắc bệnh, thực dưỡng trở thành thực trị, tức là chữa bệnh tận gốc, chữa nguyên nhân gây bệnh bằng thực đơn cơ bản. Phương châm của nó là "Lúc khỏe là vườn rau, khi đau là vườn thuốc". Thực liệu nhấn mạnh việc ăn thức ăn thiên nhiên, còn nguyên chất (toàn vẹn), chưa bị tinh chế và không nhiễm hóa chất nhân tạo, độc hại. Trong phương thức thực trị này thì Tam Bảo Pháp được xem là phương pháp cốt lõi để con người đạt được trạng thái cân bằng, khỏe mạnh và hạnh phúc. Tam bảo pháp là sự kết hợp của hai trụ cột chính gồm Ba thực đơn (dinh dưỡng) và Ba luyện thể (rèn luyện thân tâm). Trong đó, con người (Nhân) ở trung tâm của Tam Tài (Thiên-Địa-Nhân). Con người chịu ảnh hưởng từ Trời sẽ nuôi dưỡng bằng ngũ khí (phong, thử, thấp, táo, hàn). Đất sẽ nuôi dưỡng bằng ngũ vị (chua, đắng, ngọt, cay, mặn). Từ đó, con người chủ động hòa hợp với các yếu tố Thiên-Địa, hiểu thấu tính thiên nhiên, sử dụng những bảo vật đó cho quân bình, hợp lý (không thái quá, không bất cập), nhằm giúp khí huyết lưu thông và bổ dưỡng. Đồng thời, cần kết hợp với sự vận động và tu dưỡng tinh thần qua ba phương pháp rèn luyện (luyện thể) là luyện lực (vận động cơ thể) là rèn luyện sức bền, cơ bắp và sự linh hoạt của thân xác, hoạt động này giúp kích thích chuyển hóa năng lượng từ thức ăn. Luyện khí (hít, thở điều khí) tập trung vào hơi thở vì "Khí sinh huyết, trong huyết có khí bổ trợ lẫn nhau". Việc hít thở đúng giúp tiếp nhận dưỡng khí từ Trời, kết hợp với dưỡng chất từ Đất (thức ăn) để nuôi sống tế bào. Luyện ý (thư giãn, tĩnh tâm) rèn luyện tinh thần, giữ cho tâm trí bình an. Đây là yếu tố cao nhất trong luyện thể, giúp điều hòa hệ thần kinh và làm chủ cảm xúc, từ đó giúp "Khí được trong, Huyết được lành", từ đó bệnh tật lùi xa và con người đạt được hạnh phúc, sống vui, sống khỏe, sống có ích.

Tham khảo

• Anderson, Eugene N. (2013), "Folk Nutritional Therapy in Modern China", trong T.J. Hinrichs; Linda L. Barnes (biên tập), Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History, Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press, tr. 259–260, ISBN 978-0-674-04737-2.
• Barnes, Linda L. (2013), "A World of Chinese Medicine and Healing: Part Two", trong T.J. Hinrichs; Linda L. Barnes (biên tập), Chinese Medicine and Healing: An Illustrated History, Cambridge, Massachusetts: The Belknap Press of Harvard University Press, tr. 334–378, ISBN 978-0-674-04737-2.
• Buell, Paul D.; Anderson, Eugene N. (2010), A Soup for the Qan, Second Revised and Expanded Edition, Leiden and Boston: Brill, ISBN 978-90-04-18020-8
• Engelhardt, Ute (2001), "Dietetics in Tang China and the first extant works of materia dietetica", trong Elisabeth Hsü (biên tập), Innovation in Chinese Medicine, Cambridge: Cambridge University Press, tr. 173–191, ISBN 0-521-80068-4.
• Flaws, Bob (1995a), The Tao of Healthy Eating: Dietary Wisdom According to the Traditional Chinese Medicine, Boulder, Colorado: Blue Poppy Press.
• Flaws, Bob (1995b), The Book of Jook: Chinese Medicinal Porridges—A Healthy Alternative to the Typical Western Breakfast, Boulder, Colorado: Blue Poppy Press.
• Hanson, Marta (2003), "The Golden Mirror in the Imperial Court of the Qianlong Emperor, 1739-1742", Early Science and Medicine, 8 (2): 108–47, doi:10.1163/157338203X00035, JSTOR 4130134, PMID 15043047
• Huang, H. T. (2000), Science and Civilization in China, Volume VI, Part 5, Fermentations and Food Science, Cambridge, Eng.: Cambridge University Press
• Lo, Vivienne (2005), "Pleasure, Prohibition, and Pain: Food and Medicine in Traditional China", trong Roel Sterckx (biên tập), Of Tripod and Palate: Food, Politics, and Religion in Traditional China, New York: Palgrave Macmillan, tr. 163–85, doi:10.1057/9781403979278_9, ISBN 978-1-349-52746-5
• Ro, Sang-ho (2016), "Cookbooks and Female Writers in Late Chosŏn Korea", Seoul Journal of Korean Studies, 29 (1): 133–57, doi:10.1353/seo.2016.0000, S2CID 147809513  – via MUSE (cần đăng ký mua)
• Simonds, Nina (1999), A Spoonful of Ginger: Irresistible Health-Giving Recipes from Asian Kitchens, New York: Knopf.
• Tsang, Ka Bo (1996), "Chinese Pig Tales", Archaeology, 49 (2): 52–57, JSTOR 41770593
• Young, Grace (1999), The Wisdom of the Chinese Kitchen: Classic Family Recipes for Celebration and Healing, New York: Simon and Schuster.
• Zhao, Zhuo; Ellis, George (1998), The Healing Cuisine of China: 300 Recipes for Vibrant Health and Longevity, Rochester, Vermont: Healing Arts Press.
• Cai, Jinfeng (1988), Eating Your Way to Health: Dietotherapy in Traditional Chinese Medicine, Peking: Foreign Language Press.
• Farquhar, Judith (1994), "Eating Chinese Medicine", Cultural Anthropology, 9 (4): 471–97, doi:10.1525/can.1994.9.4.02a00020, JSTOR 656385
• Flaws, Bob; Wolfe, Honora L. (1983), Prince Wen Hui's Cook: Chinese Dietary Therapy, Brookline, MA: Paradigm Publications.
• Kastner, Joerg (2008), Chinese Nutrition Therapy: Dietetics in Traditional Chinese Medicine, Thieme Medical Publishers, ISBN 978-3131309624.
• Liu, Jilin; và đồng nghiệp, biên tập (1995), Chinese Dietary Therapy, Edinburgh: Churchill Livingstone.
• Lu, Henry C. (1986), Chinese System of Food Cures, Prevention and Remedies, New York: Sterling Publ. Co., ISBN 9789679782530.
• Lu, Gwei-djen; Needham, Joseph (1951), "A Contribution to the History of Chinese Dietetics", Isis, 42 (1): 13–20, doi:10.1086/349229, JSTOR 226660, PMID 14831972, S2CID 10054102
• Topley, Marjorie (1970), "Chinese Traditional Ideas and the Treatment of Disease: Two Examples from Hong Kong", Man, New Series, 5 (3): 421–37, doi:10.2307/2798950, JSTOR 2798950