Thành viên:Nameun/nháp 8

Ngày 17 tháng 3 năm 2023, sau cuộc điều tra về tội ác chiến tranh, tội ác chống lại loài người và tội diệt chủng, Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã ban hành lệnh bắt giữ đối với Vladimir Putin – Tổng thống Liên bang Nga, và Maria Lvova-Belova – Ủy viên phụ trách quyền trẻ em của Nga, với cáo buộc chịu trách nhiệm cho tội ác chiến tranh liên quan đến việc cưỡng ép trục xuất và chuyển giao trẻ em trong cuộc chiến Nga–Ukraine. Đây là lần đầu tiên ICC ban hành lệnh bắt giữ đối với nguyên thủ của một quốc gia thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

Tính đến tháng 6 năm 2024, ICC cũng đã ban hành lệnh bắt giữ đối với Viktor Sokolov, Sergey Kobylash, Sergei Shoigu và Valery Gerasimov – tất cả đều là sĩ quan quân đội Nga, bị cáo buộc chỉ đạo các cuộc tấn công nhằm vào mục tiêu dân sự và phạm tội ác chống loài người với tội danh “hành vi vô nhân đạo” theo Quy chế Rome.

125 quốc gia thành viên của ICC có nghĩa vụ bắt giữ và dẫn độ bất kỳ cá nhân nào trong danh sách bị truy nã nếu họ đặt chân lên lãnh thổ của các quốc gia này.

Bối cảnh Thành viên:Nameun/nháp 8

Tòa án Hình sự Quốc tế

Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) là một tòa án quốc tế đặt tại La Hay, Hà Lan, được thành lập năm 1998 theo Quy chế Rome. Cả Nga và Ukraine đều ký Quy chế này, nhưng không quốc gia nào phê chuẩn; đến năm 2016, Nga còn rút chữ ký sau khi một báo cáo của ICC xác định việc Nga sáp nhập Crimea là hành vi chiếm đóng. Tuy nhiên, Ukraine đã chấp nhận thẩm quyền xét xử của ICC trên lãnh thổ mình từ năm 2014, cho phép Tòa điều tra các tội ác bị cáo buộc xảy ra trong suốt cuộc chiến Nga–Ukraine.[1] ICC nhận được sự hợp tác đầy đủ từ phía chính quyền Ukraine.

Chiến tranh Nga–Ukraine (2014 – nay)

Ngày 4 tháng 2 năm 2015, Quốc hội Ukraine (Verkhovna Rada) đã đề nghị ICC điều tra các tội ác chống lại loài người mà lực lượng Nga thực hiện trên lãnh thổ Ukraine kể từ ngày 20 tháng 2 năm 2014, và truy cứu trách nhiệm các quan chức cấp cao của Liên bang Nga.

Ngày 24 tháng 2 năm 2022, Nga tiến hành xâm lược và chiếm đóng nhiều khu vực của Ukraine, đánh dấu sự leo thang lớn trong cuộc chiến bắt đầu từ năm 2014. Trong quá trình này, Nga đã bắt cóc hàng nghìn trẻ em Ukraine tại các vùng bị chiếm đóng và cưỡng bức đưa sang Nga.

Giới chức Ukraine đang điều tra hơn 16.000 trường hợp nghi ngờ trẻ vị thành niên bị cưỡng ép đưa đi.[5] Phía Nga thừa nhận đã “chuyển giao” 2.000 trẻ em không có người giám hộ.

Tháng 5 năm 2022, Tổng thống Putin ban hành lệnh đơn giản hóa thủ tục cấp quốc tịch Nga cho trẻ mồ côi Ukraine.[6] Bộ Ngoại giao Ukraine nhấn mạnh rằng hành động này “thực chất hợp pháp hóa việc bắt cóc trẻ em”.

Tháng 8 năm 2022, Gyunduz Mamedov – Phó Tổng Công tố Ukraine giai đoạn 2019–2022 – cho rằng việc Nga trục xuất trẻ em Ukraine (hơn 300.000 trẻ theo số liệu Nga) là bằng chứng tiềm năng quan trọng nhất để chứng minh tội ác diệt chủng.

Tháng 9 năm 2022, Maria Lvova-Belova – Ủy viên phụ trách quyền trẻ em của Nga – mô tả rằng những trẻ em Ukraine bị đưa sang Nga ban đầu “thù địch với Nga và Putin”, nhưng sau quá trình “hòa nhập”, thái độ tiêu cực của các em dần “chuyển thành yêu thích”.

Các cáo buộc khác chống lại Putin

Tháng 5 năm 2016, thân nhân các nạn nhân vụ rơi máy bay MH17 đã đệ đơn kiện Nga và Tổng thống Vladimir Putin lên Tòa án Nhân quyền châu Âu (ECHR).[9][10] MH17 là chuyến bay dân sự bị lực lượng do Nga kiểm soát bắn hạ trên lãnh thổ Ukraine,[11] khiến 298 dân thường thiệt mạng.

Tháng 7 năm 2021, Putin công bố bài luận dài “Về sự thống nhất lịch sử của người Nga và người Ukraine”, trong đó tuyên bố Ukraine là một thực thể nhân tạo chiếm đóng “lãnh thổ lịch sử của Nga”.[13] Một báo cáo của 35 chuyên gia pháp lý và tội ác diệt chủng nhận định bài luận này góp phần “đặt nền móng cho hành vi kích động diệt chủng”.

Tội xâm lược

Ngày 19 tháng 3 năm 2022, Nghị viện châu Âu đã thông qua nghị quyết kêu gọi thành lập một tòa án quốc tế đặc biệt để xét xử tội xâm lược do Nga và Belarus thực hiện.

Luật pháp quốc tế Thành viên:Nameun/nháp 8

Dưới góc độ luật pháp quốc tế, bao gồm các điều ước mà Nga là thành viên, việc cưỡng bức trục xuất trẻ vị thành niên được xem là tội ác chống lại loài người:

• Theo Điều 50 của Công ước Geneva năm 1949 về bảo vệ thường dân trong thời chiến, lực lượng chiếm đóng không có quyền thay đổi tình trạng dân sự của trẻ em;
• Nga cũng vi phạm Điều 7 của Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền Trẻ em, điều khoản bảo đảm quyền được có tên và quyền được cấp quốc tịch của trẻ em;
• Điều II của Công ước năm 1948 về Ngăn ngừa và Trừng phạt Tội diệt chủng quy định rằng “cưỡng bức chuyển giao trẻ em từ một nhóm dân tộc, chủng tộc, sắc tộc hoặc tôn giáo này sang nhóm khác” là hành vi cấu thành tội diệt chủng;
• Nga cũng đã phê chuẩn Công ước Bảo vệ Nhân quyền và Các quyền Tự do Cơ bản, trong đó quy định rằng “không ai bị trục xuất khỏi lãnh thổ quốc gia mà họ là công dân, dù là cá nhân hay tập thể”.

Cáo buộc Thành viên:Nameun/nháp 8

Lệnh bắt giữ đối với Vladimir Putin và Maria Lvova-Belova được ban hành vào ngày 17 tháng 3 năm 2023.[1] Công tố viên của ICC, ông Karim Ahmad Khan, cho biết các cáo buộc nhằm vào Putin và Lvova-Belova dựa trên “những căn cứ hợp lý” cho thấy họ phải chịu trách nhiệm về “việc trục xuất và chuyển giao trái phép trẻ em Ukraine từ các vùng lãnh thổ bị Nga chiếm đóng sang Liên bang Nga, vi phạm Điều 8(2)(a)(vii) và Điều 8(2)(b)(viii) của Quy chế Rome”.

ICC xác định rằng “ít nhất hàng trăm trẻ em Ukraine đã bị lực lượng Nga đưa đi khỏi các trại trẻ mồ côi và cơ sở chăm sóc trẻ em”. Công tố viên Khan nhấn mạnh rằng các vụ trục xuất này được thực hiện với mục đích loại bỏ vĩnh viễn những đứa trẻ khỏi đất nước của chúng, vi phạm Công ước Geneva và cấu thành tội ác chiến tranh.[

Ngày 5 tháng 3 năm 2024, ICC tiếp tục ban hành lệnh bắt giữ đối với hai quan chức quân sự cấp cao của Nga là Viktor Sokolov và Sergey Kobylash, dựa trên căn cứ hợp lý nghi ngờ họ phạm các tội ác chiến tranh gồm: chỉ huy các cuộc tấn công vào mục tiêu dân sự, gây thiệt hại quá mức cho dân thường hoặc tài sản dân sự (theo Điều 8(2)(b)(ii) và 8(2)(b)(iv) của Quy chế Rome), và tội ác chống loài người với hành vi vô nhân đạo theo Điều 7(1)(k). Tính đến tháng 3 năm 2024, chi tiết của các lệnh bắt giữ này vẫn được giữ bí mật nhằm bảo vệ nhân chứng và quá trình điều tra.

Ngày 24 tháng 6 năm 2024, ICC ban hành thêm lệnh bắt giữ đối với chính trị gia Nga và cựu Bộ trưởng Quốc phòng Sergei Shoigu, cùng Tổng tham mưu trưởng quân đội Nga Valery Gerasimov.[5][6] Shoigu và Gerasimov bị cáo buộc chỉ đạo các cuộc tấn công bằng tên lửa vào mục tiêu dân sự, bao gồm cả các nhà máy điện.

Phản ứng quốc tế liên quan đến lệnh bắt giữ Thành viên:Nameun/nháp 8

Vào giữa tháng 7 năm 2023, Putin tuyên bố rằng ông sẽ không tham dự Hội nghị thượng đỉnh BRICS lần thứ 15 tại Johannesburg và sẽ cử Bộ trưởng Ngoại giao Sergey Lavrov tham dự thay.

Tháng 12 năm 2023, Tổng thống Brazil Luiz Inácio Lula da Silva tuyên bố ông sẽ mời Vladimir Putin tham dự các hội nghị thượng đỉnh BRICS và G20 tại Brazil. Ông cho biết Putin có thể bị bắt tại Brazil, nhưng quyết định đó thuộc thẩm quyền của hệ thống tòa án độc lập, chứ không phải của chính phủ.

Ngày 1 tháng 6 năm 2024, chính trị gia Mông Cổ đã nghỉ hưu Baabar cho biết Alexander Lukashenko đến Mông Cổ nhằm hỗ trợ chuẩn bị an ninh cho chuyến thăm dự kiến của Putin nhân kỷ niệm 85 năm trận Khalkhin Gol. Baabar nhắc lại nghĩa vụ của Mông Cổ – quốc gia là thành viên Quy chế Rome – trong việc bắt giữ Putin. Ông cho rằng chuyến thăm của Putin sẽ là sự xúc phạm đối với Quy chế Rome và gây bối rối cho Mông Cổ.[2] Đến cuối tháng 8 năm 2024, giới chức Nga thông báo rằng chuyến thăm sẽ diễn ra vào đầu tháng 9

Ngày 30 tháng 8, Ukraine yêu cầu chính quyền Mông Cổ bắt giữ Putin nếu ông đến nước này. Người phát ngôn ICC Fadi el-Abdalla khẳng định rằng các quốc gia thành viên Quy chế Rome “có nghĩa vụ hợp tác theo Chương IX của Quy chế Rome”, và rằng “trong trường hợp không hợp tác, các thẩm phán ICC có thể đưa ra kết luận và thông báo cho Hội đồng các Quốc gia Thành viên; Hội đồng sẽ quyết định biện pháp phù hợp”.[4] Tuy nhiên, Putin vẫn đến Mông Cổ vào ngày 2 tháng 9[5] và không bị bắt giữ.[6] Sau việc này, Mông Cổ bị mô tả là đồng phạm trong các tội ác chiến tranh của Putin.[7][8] Đến tháng 10 năm 2024, ICC chuyển vụ việc Mông Cổ không tuân thủ nghĩa vụ lên Hội đồng các Quốc gia Thành viên. Yêu cầu kháng cáo quyết định này của Mông Cổ bị bác vào tháng sau đó.

Mông Cổ là quốc gia không giáp biển và chỉ có đường biên giới với Nga và Trung Quốc, khiến việc dẫn độ Putin đến La Hay sau một vụ bắt giữ giả định trở nên cực kỳ khó khăn.

Phân tích Thành viên:Nameun/nháp 8

Tờ The New York Times nhận định rằng “khả năng diễn ra một phiên tòa trong khi ông Putin vẫn còn nắm quyền là rất thấp”, do Nga từ chối giao nộp các quan chức của mình và ICC không xét xử bị cáo vắng mặt.[1] Cựu đại sứ Hoa Kỳ Stephen Rapp cho rằng lệnh bắt giữ này “biến Putin thành kẻ bị cô lập; nếu ông ta đi lại, ông ta sẽ đối mặt nguy cơ bị bắt. Và điều này sẽ không bao giờ biến mất”.[2] Giáo sư Iva Vukusic của Đại học Utrecht đánh giá rằng Putin “gần như sẽ không thể đi lại ở bất kỳ nơi nào khác ngoài những quốc gia là đồng minh rõ ràng hoặc phần nào đứng về phía Nga”.

Theo phân tích của Sean Bell (Sky News), lệnh bắt giữ có thể khiến các cuộc đàm phán hòa bình nhằm chấm dứt cuộc chiến Nga–Ukraine trở nên phức tạp hơn.[4] Nhà báo Ahmed Twaij của Al Jazeera lập luận rằng, cũng như Putin, cựu Tổng thống Hoa Kỳ George W. Bush cũng nên bị truy cứu trước ICC vì các tội ác chiến tranh liên quan đến cuộc chiến Iraq.[5] Nhà báo người Anh George Monbiot viết trong một bài xã luận trên The Guardian rằng việc ICC nhắm vào Putin cho thấy thiên lệch của tổ chức này trong việc ưu tiên truy tố tội ác của các quốc gia phi phương Tây, lập luận rằng “những người châu Phi bị cáo buộc các tội tương tự không được hưởng lá chắn chính trị như các lãnh đạo phương Tây – những người gây ra các hành động tàn bạo thậm chí còn lớn hơn”.