Mũ đầu hổ

Đối với mũ của võ quan cao cấp triều Nguyễn của Việt Nam, xem mũ hổ đầu.

Mũ trẻ em thêu hai hổ, Trung Quốc, khoảng năm 1940, trong bộ sưu tập thường trực của Bảo tàng Trẻ em Indianapolis.

Mũ đầu hổ là cách gọi bằng tiếng Việt cho loại mũ trẻ em tạo hình đầu hổ, tương ứng với tên gọi tiếng Trung hổ đầu mạo (虎头帽). Đây là một dạng phục sức dân gian của Trung Quốc, gặp trong nhiều vùng, nhất là miền bắc và vùng Trung Nguyên. Mũ thường được làm bằng vải, bông đệm, thêu và các chi tiết nổi như tai, mắt, mũi, râu và chữ "vương" (王) trên trán.

Trong phong tục dân gian, loại mũ này gắn với ý niệm trừ tà, cầu phúc và chúc trẻ khỏe mạnh. Hình tượng hổ đầu cũng tiếp tục xuất hiện trong nghiên cứu, bảo tồn di sản và thiết kế phục trang đương đại.

Tên gọi và khái niệm Mũ đầu hổ

Trong tiếng Việt, loại mũ này thường được gọi là "mũ đầu hổ"; một số nguồn cũng dùng cách gọi "mũ hình hổ" khi mô tả trẻ em Trung Quốc đội loại mũ này trong dịp năm Dần hoặc trong các hoạt động văn hóa dân gian.Tên gọi hổ đầu mạo có nghĩa đen là "mũ đầu hổ" và chỉ loại mũ trẻ em có phần trước tạo thành mặt hổ cách điệu.

Trong nghiên cứu về trang phục trẻ em truyền thống Trung Quốc, hổ đầu mạo được đặt trong bối cảnh rộng hơn của hệ trang phục trẻ em dân gian.Loại mũ này thuộc nhóm phục sức trẻ em mang hình tượng hổ, thường đi cùng giày hổ đầu, yếm thêu hổ, gối hổ và các vật dụng liên quan đến hình tượng hổ.Ở cấp độ hiện vật, hổ đầu mạo cũng là đối tượng của các nghiên cứu về hình chế và kỹ thuật phục hồi thủ công ở Trung Nguyên.

Lịch sử Mũ đầu hổ

Hình tượng hổ gắn với quan niệm trừ tà, hộ mệnh và chúc phúc cho trẻ nhỏ trong tín ngưỡng dân gian Trung Quốc.Sử liệu về hổ đầu mạo không nhiều, nhưng khảo cổ và hiện vật truyền thế cho thấy dạng sớm của nó từng gắn với mũ đầu thú dùng trong quân sự, về sau trở thành mũ trẻ em.

Một tượng gốm Đường khai quật tại Hàn Sâm Trại, Tây An, cho thấy hình thức trẻ đội mũ hổ đầu và là một thực vật chứng sớm của loại mũ này.Từ sau thời Đường, hổ đầu mạo đi vào hệ thống mỹ thuật và phục sức dân gian như một loại mũ dành cho trẻ em.Đến thời cận đại, mũ đầu hổ đã trở thành một bộ phận quen thuộc của phục sức trẻ em dân gian tại miền bắc Trung Quốc và vùng Trung Nguyên.

Từ cuối thế kỷ 20 sang thế kỷ 21, hình tượng hổ đầu tiếp tục xuất hiện trong nghiên cứu về mỹ thuật dân gian, bảo tồn hiện vật và thiết kế thời trang.

Hình thức và cấu tạo Mũ đầu hổ

Mũ hổ trẻ em trưng bày tại Bảo tàng Viện Dân tộc học, Academia Sinica.

Mũ đầu hổ có phần thân ôm đầu trẻ, mặt trước tạo hình mặt hổ và nhiều chi tiết nổi hoặc thêu để làm rõ tai, mắt, mũi, miệng và râu.Chữ "vương" (王) trên trán xuất hiện rất thường xuyên trong trang trí của loại mũ này.Màu sắc thường dùng là đỏ, vàng, lam, xanh lục, đen và trắng; phần mặt hổ và các đường viền mắt, mũi, miệng là những chỗ được nhấn mạnh nhất về màu và họa tiết.

Hiện vật Hạnh hoàng đoạn hổ đầu thức miên phong mạo (杏黄缎虎头式棉风帽) trong sưu tập Cố Cung Bắc Kinh là một ví dụ cung đình thời nhà Thanh. Hiện vật này làm bằng đoạn vàng nhạt; mặt mũ hơi dài, gần như một dải che gió; phần ngoài thêu lông mày, mắt, mũi, miệng, râu và chữ "vương"; phần trong lót lụa màu nguyệt bạch và nhồi bông.Tư liệu của Cố Cung Bắc Kinh cũng ghi nhận mũ đầu hổ là một dạng mũ trẻ em dân gian khá điển hình, đặc biệt phổ biến ở miền bắc Trung Quốc. Mũ thường dùng vải xanh, lam hoặc hồng, mặt mũ làm bằng lõi cứng và trang trí bằng chỉ nhiều màu.Hiện vật cung đình này có chất liệu và mức độ hoàn thiện cao hơn các mẫu dân gian, và được xếp là mũ của một tiểu hoàng tử theo hệ thống phẩm cấp phục sức thời Thanh.

Ý nghĩa biểu tượng Mũ đầu hổ

Mũ đầu hổ gắn với quan niệm trấn tà, hộ mệnh và chúc trẻ bình an, khỏe mạnh.Hình tượng này còn gắn với cách nói hổ đầu hổ não (虎头虎脑, đầu hổ óc hổ), tức khỏe khoắn, lanh lợi và đầy sinh khí.Các chi tiết như mặt hổ, chữ "vương", tai dựng, răng và râu tạo thành một hệ trang trí cát tường và bảo hộ cho trẻ nhỏ.Tôn Ninh Ninh (孙宁宁) và Trương Cạnh Quỳnh (张竞琼) còn đặt hình tượng hổ trên mũ trẻ em trong mạch biểu tượng totem và sức sống sinh sản.

Phong tục sử dụng Mũ đầu hổ

Mũ đầu hổ thường đi cùng giày hổ đầu, áo hổ, gối thêu hổ hoặc các đồ thêu hình hổ khác trong phong tục dành cho trẻ em.Trong dịp Tết Đoan Ngọ, trẻ nhỏ có thể đội mũ hổ đầu, đi giày hổ đầu và được vẽ chữ "vương" lên trán.Nguồn tiếng Việt về tục năm Dần ở Trung Quốc cũng ghi nhận trẻ em đi giày đầu hổ, đội mũ hình hổ và mặc áo hổ trong dịp đầu năm.Khi trẻ mới ra đời, người thân còn tặng các vật phẩm liên quan đến hổ như đồ vải, vòng cổ, chăn gối và các vật phẩm cầu chúc khác.

Không phải mọi nơi đều dùng mũ đầu hổ quanh năm. Có loại thiên về giữ ấm và che tai, cũng có loại nhẹ hơn, thiên về trang trí hoặc dùng trong dịp lễ tiết.

Phân bố, bảo tồn và ứng dụng đương đại Mũ đầu hổ

Vùng Trung Nguyên là một trong những khu vực bảo lưu rõ nét truyền thống mũ đầu hổ trẻ em.Nghiên cứu trên sưu tập của Bảo tàng văn hóa phục sức Trung Nguyên cho thấy loại mũ này có hệ trang trí dày, tạo hình sinh động, màu sắc rực và kỹ thuật chế tác tinh xảo.

Ở Thiểm Tây, sách song ngữ Mỹ thuật dân gian Lạc Xuyên xuất bản năm 1984 có mục về mũ hổ đầu trong mỹ thuật dân gian địa phương.Ở cấp độ di sản, danh mục các dự án đại diện di sản văn hóa phi vật thể của thành phố Truy Bác có ghi "kỹ nghệ chế tác mũ hổ đầu" trong nhóm nghề thủ công truyền thống.

Trong hệ thống thêu dân gian của người Mãn ở Cẩm Châu, mũ hổ đầu là một trong các loại đồ thêu sinh hoạt cùng với đầu khăn, vân kiên, áo váy, yếm, giày mũ, túi và túi thơm.Trong một số cộng đồng người Di, mũ hổ đầu còn nằm trong bộ đồ sơ sinh đi cùng giày hổ đầu và yếm hổ; hình tượng hổ ở đây đồng thời gắn với quan niệm huyết thống, trừ tà và cầu phúc cho trẻ mới sinh.

Mũ hổ thủ công tại Chinese National Department Store ở Dầu Ma Địa, Hồng Kông.

Mũ đầu hổ cũng xuất hiện trong các nghiên cứu thiết kế đương đại như một nguồn mô típ về màu sắc, hoa văn và cấu trúc nổi ba chiều.Trong lễ bế mạc Thế vận hội Mùa đông 2022 ở Bắc Kinh, thiết kế phục trang của tiết mục mở màn Điểm lượng 点亮 đưa mũ hổ đầu vào phần phụ kiện; ở phần đồng ca thiếu nhi, mô típ hổ đầu hổ não (虎头虎脑) được chuyển sang niên niên hữu dư (年年有余, năm nào cũng dư dả).

Xem thêm Mũ đầu hổ

• Hổ
• Trang phục Trung Quốc
• Thêu
• Tết Đoan Ngọ
• Tục thờ hổ ở Việt Nam