Làng Non Nước

Làng đá mỹ nghệ Non Nước
—  Làng nghề điêu khắc đá  —
Quốc gia	Việt Nam
Thành phố	Đà Nẵng
Quận	quận Ngũ Hành Sơn

Làng đá mỹ nghệ Non Nước là một làng nghề điêu khắc đá tại phường Hòa Hải, quận Ngũ Hành Sơn, thành phố Đà Nẵng, gắn với khu vực Ngũ Hành Sơn. Nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2014.

Cơ sở chế tác đá phục vụ du khách quanh khu vực Ngũ Hành Sơn

Lịch sử và nghề

Tư liệu di sản ghi nhận nghề được hình thành khoảng thế kỷ 17, khởi dựng bởi một nhóm thợ di cư, ban đầu tập trung sản phẩm dân dụng; sang đầu thế kỷ 19 nghề phát triển cùng nhu cầu xây dựng của triều Nguyễn với các hạng mục cung điện và lăng tẩm. Bộ công cụ truyền thống gồm các dụng cụ như búa và xà beng, kết hợp hệ thống mũi đục; từ thập niên 1980 nghề mở rộng sử dụng máy cơ khí và máy cơ giới. Thiết bị cơ giới sử dụng trong sản xuất được ghi nhận có nguồn gốc nhập khẩu từ Nhật Bản, Đài Loan và Đức.

Nguyên liệu từng khai thác tại chỗ từ núi Ngũ Hành Sơn, chủ yếu là đá cẩm thạch. Từ năm 1990, quyết định quản lý khai thác khoáng sản tại khu vực này khiến hoạt động tự khai thác đá tại chỗ chấm dứt, nguyên liệu được đưa về từ địa bàn khác.

Quy mô và sản phẩm

Số liệu năm 2014 ghi nhận làng nghề có gần 500 cơ sở sản xuất với gần 3.000 lao động, hoạt động chế tác phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu sang các thị trường như Hoa Kỳ và châu Âu. Doanh thu giai đoạn này được ghi nhận trong khoảng 100 đến 120 tỷ đồng mỗi năm.

Công nhận, quy hoạch và môi trường

Nghề điêu khắc đá mỹ nghệ Non Nước được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo quyết định số 2684/QĐ-BVHTTDL ngày 2014-08-25.

Đầu năm 2014, một phương án di dời các cơ sở chế tác trong khu dân cư ra khu làng nghề tập trung được nêu với quy mô 407 cơ sở và hơn 2.500 lao động, khu quy hoạch cách vị trí cũ khoảng 2 km; kinh phí đầu tư được nêu ở mức hơn 134 tỷ đồng. Cùng giai đoạn, phương án quy hoạch khu làng nghề mới được nêu với diện tích khoảng 35 ha và tổng mức đầu tư khoảng 154 tỷ đồng.

Hoạt động chế tác trong khu dân cư phát sinh bụi, tiếng ồn và nước thải; vấn đề môi trường được gắn với áp lực đối với hoạt động du lịch quanh khu vực Ngũ Hành Sơn. Một hạng mục hạ tầng môi trường được nêu trong giai đoạn này là trạm xử lý nước thải công suất 1.500 m³/ngày, tổng vốn hơn 22 tỷ đồng, khởi công cuối năm 2013.

Đến năm 2016, ghi nhận vẫn còn hơn 100 cơ sở sản xuất đá mỹ nghệ lẫn trong khu dân cư quanh khu du lịch Ngũ Hành Sơn, kèm nhận định về tình trạng ô nhiễm và vướng mắc trong phương án di dời.

Quy hoạch danh thắng Ngũ Hành Sơn giai đoạn 2023–2050 có nội dung liên quan khu vực nhà ở kết hợp kinh doanh đá mỹ nghệ, cùng định hướng chỉnh trang một phần tuyến đường để tạo trục cảnh quan và bố trí không gian trình diễn điêu khắc đá gắn với trải nghiệm hoàn thiện sản phẩm lưu niệm của làng nghề.