Đền Cô Bơ

Đền Cô Bơ (đền Ba Bông hoặc đền Cô Bơ Thoải Phủ) là một "di tích lịch sử - văn hóa" tại tỉnh Thanh Hóa, Việt Nam. Đền thờ Cô Bơ Thoải, một vị thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam Phủ, được coi là "nơi phát tích" của tín ngưỡng này ở Thanh Hóa.

Vị trí

Đền Cô Bơ tại thôn Cẩm Cường, xã Tống Sơn (xã Hà Sơn), huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa, bên ngã ba sông Mã phân nhánh thành sông Lèn. Vị trí này trong quần thể di tích Hàn Sơn, gần đền Hàn Sơn (cách khoảng 2 km về phía Tây), đền Rồng, đền Nước, đình Gia Miêu, lăng miếu Triệu Tường, đền Sòng Sơn, đền Trần Hưng Đạo và núi Kim Sơn. Khu vực ngã ba sông được mô tả là nơi giáp ranh giữa năm huyện: Hà Trung, Hoằng Hóa, Hậu Lộc, Vĩnh Lộc và Yên Định, với câu chuyện "một tiếng gà gáy năm huyện nghe".

Lịch sử và kiến trúc

Theo các câu chuyện được ghi chép, đền Cô Bơ xây dựng cách đây hơn 500 năm. Cô Bơ là con vua Thủy Quốc, "giáng trần để cứu nhân độ thế". Trong thời kỳ chiến tranh giữa nhà Mạc và nhà Lê (khoảng thế kỷ XV-XVI), Cô Bơ "ứng hiện" để hỗ trợ quân đội nhà Lê, dẫn đến chiến thắng và khôi phục lãnh thổ. Sau đó, vua Lê cho xây dựng đền tại ngã ba sông để "tưởng nhớ công lao". Trong cuốn "Lê Triều Thần Phả Ngoại Biên" (lưu trữ tại Thái Miếu họ Lê) lại cho rằng: Lê Lợi gặp thần nữ tại ngã ba sông trong thời kỳ khởi nghĩa Lam Sơn, và sau này lập đền thờ.

Đền xây dựng theo kiến trúc chữ Tam bằng gỗ, gồm thượng điện, trung điện, hạ điện, hậu cung, lầu cô cậu, tả hữu vu, gác chuông và trống. Năm 1970, do chiến tranh nên đền được chính quyền địa phương dựng lại. Năm 1990, đền tu bổ với sự hỗ trợ từ Chính phủ Việt Nam và người dân địa phương. Năm 1992, cụm di tích Hàn Sơn (bao gồm đền Cô Bơ) được công nhận là "di tích cấp tỉnh", và năm 1996 được công nhận là "Di tích lịch sử cấp quốc gia".

Lễ hội

Lễ hội diễn ra vào ngày 12/6 âm lịch, gồm rước kiệu từ đền Cô Bơ về đền Hàn Sơn (liên quan đến câu chuyện "con về thăm mẹ"), thắp hương, trình tấu chúc văn, đánh trống khai hội và các hoạt động nghệ thuật.