Bước tới nội dung

Khác biệt giữa bản sửa đổi của “Bi-a”

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
Duyệt lịch sử tương tác
← Thay đổi trướcThay đổi sau →

Lisaharrison2703 (thảo luận | đóng góp)

1 nhóm người dùng
527 sửa đổi
lùi lại
Nội dung được xóa Nội dung được thêm vào
Trực quanMã wiki
Đã cứu 1 nguồn và đánh dấu 0 nguồn là hỏng.) #IABot (v2.0.9.5
Chi tiết hoá (phần 1)
Dòng 6: Dòng 6:
|union = [[Liên đoàn Thể thao bi-a Thế giới]]
|union = [[Liên đoàn Thể thao bi-a Thế giới]]
|nickname =
|nickname =
|first = châu Âu thế kỷ 15 với nguồn gốc từ [[bi-a ngoài trời]]
|first = Châu Âu (thế kỷ 15)
|registered =
|registered =
|clubs =
|clubs =
|contact = Không
|contact = Không
|team = Đơn, đôi hoặc đội
|team = Đơn, đôi hoặc đội
|mgender = Có cả hai giới, thường ở các hạng/giải đấu riêng
|mgender = Nam và nữ (thường chơi theo các giải đấu riêng cho từng giới)
|category = [[Nhà chơi bi-a|Trong nhà]], bàn
|category = [[Nhà chơi bi-a|Trong nhà]], bàn
|equipment = [[Bóng bi-a]], [[bàn bi-a]], [[cơ]]
|equipment = [[Bóng bi-a]], [[bàn bi-a]], [[cơ]]
Dòng 17: Dòng 17:
|olympic =
|olympic =
}}
}}
'''Bi-a''' ([[tiếng Pháp]]: ''billard'' /bijar/)<ref name="Dictionnaire vietnamien - français. Les mots vietnamiens d’origine française">Đặng Thái Minh, "Dictionnaire vietnamien - français. Les mots vietnamiens d’origine française", ''Synergies Pays riverains du Mékong'', n° spécial, năm 2011. ISSN: 2107-6758. Trang 61.</ref> hay '''bida''', là nhóm các trò chơi thể thao kỹ năng thường chơi với một cây cơ được sử dụng để tác động vào các quả bóng bi-a, di chuyển chúng xung quanh một [[bàn bi-a]] phủ vải bao quanh bởi các đệm [[cao su]].
'''Bi-a''' ([[tiếng Pháp]]: ''billard'' /bijar/)<ref name="Dictionnaire vietnamien - français. Les mots vietnamiens d’origine française">Đặng Thái Minh, "Dictionnaire vietnamien - français. Les mots vietnamiens d’origine française", ''Synergies Pays riverains du Mékong'', n° spécial, năm 2011. ISSN: 2107-6758. Trang 61.</ref> hay '''bida''', là nhóm các trò chơi thể thao kỹ năng thường chơi với một cây gậy (cơ) được sử dụng để tác động vào các quả bóng (bi), khiến chung va chạm vào nhau và lăn trên một chiếc [[bàn bi-a|bàn]] phủ vải với mép bàn được chắn bởi các đệm [[cao su]].
Trong lịch sử, tuy thuật ngữ thể thao bi-a quen thuộc vẫn còn được mọi người sử dụng như là một nhãn chung cho tất cả các trò chơi như vậy, việc sử dụng đã tập trung vào các nghĩa hẹp hơn trong các vùng khác nhau của thế giới. Ví dụ, tại [[Anh]] và [[Úc]], "bi-a" thường đề cập riêng cho trò chơi bi-a Anh, trong khi tại [[Mỹ]] và [[Canada]] nó đôi khi được dùng để chỉ một trận đấu đặc biệt hay đẳng cấp cao, hoặc cho tất cả các trò chơi dùng cơ nói chung, phụ thuộc vào phương ngữ và ngữ cảnh. Còn ở nước khác, môn này được chia làm 3 kiểu: carome 3 băng, carome 2 băng hoặc free-shot (dành cho những người chơi tam giác).
Thuật ngữ này thường dùng cho các bộ môn chơi theo định nghĩa trên, nhưng tuỳ vào ngữ cảnh, chúng có thể mang nghĩa hẹp hơn. Ví dụ, tại [[Anh]] và [[Úc]], "bi-a" thường đề cập riêng cho trò chơi bi-a Anh, trong khi tại [[Mỹ]] và [[Canada]] nó đôi khi được dùng để chỉ một trận đấu đặc biệt hay đẳng cấp cao, hoặc cho tất cả các trò chơi dùng cơ nói chung, phụ thuộc vào phương ngữ và ngữ cảnh.
== Lịch sử ==
Theo luật chơi, trên bàn bi-a thường có 1 quả trắng, chấm đỏ (quả chính) và 12 quả màu khác nhau (các số từ 1->12 sẽ được phân màu khác nhau) được xếp thành một [[Hình tam giác]]. Có 2 người chơi, hay thường gọi là [[Snooker]]. Mỗi người phải lấy gậy có viền màu trên tay nắm là màu vàng, viền đánh (tròn) và tay đẩy đánh quả chính vào hình [[Tam giác]] có 12 quả. Nếu người chơi nào đánh quả chính mà không đưa các quả theo số từ 1->12 vào lỗ, quyền đánh sẽ được chuyển sang đối thủ (đây là đấu đơn). Nếu người chơi nào đánh quả chính trúng hết các quả theo số thứ tự từ 1->12 vào lỗ dưới thì người đó được gọi là [[Chiến thắng]] (nếu theo đội thì tính điểm 2 đội theo từng ván đấu).
Bi-a ban đầu là một trò chơi ngoài trời trên bãi cỏ có dùng bi và gậy từ thế kỷ 14, có nhiều điểm tương đồng với một số trò chơi như [[jeu de mail]], palle-malle, trucco, hay [[bóng vồ]]; sau này, trò chơi được chơi trên một chiếc bàn trong nhà, phủ vải màu xanh lá cây cho giống với nền cỏ.

Từ ''billiard'' được cho là xuất phát từ các từ ''billart'' hoặc ''billette'', nghĩa là "cây gậy", có sự liên tưởng nhất định với gậy putter trong môn [[golf]]; hoặc xuất phát từ từ ''bille'', nghĩa là "qua bóng". Từ "cue" chỉ cây cơ có nguồn gốc từ từ ''queue'', nghĩa là "đuôi", ám chỉ việc sử dụng phần "đuôi" của cây gậy để đánh bóng khi bóng ở sát băng.

Có bằng chứng cho thấy bàn bida xuất hiện vào năm 1470, [[Vua Louis XI]] của [[Pháp]] đã từng mua một chiếc bàn bi-a. Trò chơi này trở nên phổ biến trong các giới hoàng gia, Mary một Nữ hoàng của Scots trong thời gian chờ đợi hành hình vào năm 1586 còn phàn nàn rằng bà đã bị tịch thu cả bàn bida. Trò chơi này phổ biến ở những nơi công cộng và trong các nhà trọ. Năm 1591, nhà thơ người [[Anh]] Edmund Spenser đã lên án "balyards" như một thú tiêu khiển xa hoa.

Những quyển sách đầu tiên chỉ dẫn về trò chơi này được viết vào thế kỷ 17 tại nước [[Anh]] và [[Pháp]]. Vào thời gian đó người ta dùng một dụng cụ bằng gỗ để đẩy bóng cơ gọi là gậy chơi bida (mace), có đầu tù tựa vào bàn. Một hình cung nhỏ trên mặt bàn là bia. Trong thế kỷ 18, hình cung nhường chỗ cho túi lưới đựng bida, gậy (mace) được thay bằng cơ và chỉ được chống một tay. Người Anh đã hình thành nên một lối chơi mà sau đó gọi là bida Anh, kết hợp cả túi lưới và cú đánh liên tiếp nhiều bi (carom), lối chơi vẫn phổ biến đến tận những năm 1930. Người Pháp lại chỉ chú trọng vào kiểu đánh carom và đến giữa thế kỷ 19 họ mới chơi bàn không có lỗ.

Không rõ khi nào giải đấu bi-a chuyên nghiệp đầu tiên được tổ chức, nhưng chắc chắn là trước năm 1893<ref>{{Chú thích báo |title=MEETING OF THE CHAMPIONS; THE BIG BILLIARD TOURNAMENT TO BEGIN TO-MORROW. What Ives, Schaefer, and Slosson Have Been Doing in Practice -- The Older Players Not Afraid of the Big Runs Made by Ives -- Something About the Rise and Progress of the Young "Napoleon" of the Billiard World. |url=http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40613FF3A5F1A738DDDA90994DA415B8385F0D3 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140316051135/http://select.nytimes.com/gst/abstract.html?res=F40613FF3A5F1A738DDDA90994DA415B8385F0D3 |archive-date=2014-03-16 |access-date=2025-09-23 |language=en}}</ref>.

Bi-a hiện chưa được đưa vào thi đấu tại Olympic; thay vào đó, nó được đưa vào World Games, sự kiện được IOC tổ chức dành cho các môn không xuất hiện ở Olympic, diễn ra 1 năm sau kỳ Olympic mùa hè gần nhất.

== Dụng cụ chơi ==

=== Bóng bi-a ===
{{Main|Bóng bi-a}}
Bóng bi-a có nhiều kích cỡ và màu sắc, tuỳ thuộc vào nội dung chơi.

[[Tập_tin:Billiard_ball_comparison.jpg|nhỏ|
Từ trái sang phải:{{unordered list|Bi-a kiểu [[Nga]] và Kaisa (68&nbsp;mm)|Carom (61,5&nbsp;mm)|Pool (57,15&nbsp;mm)|[[Snooker]] (52,5&nbsp;mm)|Pool kiểu Anh (51&nbsp;mm)}}]]

Từ năm 1627 đến đầu thế kỷ 20, bóng được làm chủ yêu bằng [[ngà voi]]. Tuy nhiên vật liệu này đắt đỏ và việc săn bắn voi rất nguy hiểm; nên người ta nhanh chóng tìm những vật liệu thay thế như đất sét bakelite, celluloid, nhựa, thép, gỗ,... Những quả bóng celluloid được phát minh bởi John Wesley Hyatt năm 1868, nhưng vật liệu này dễ bay hơi, đôi khi phát nổ trong quá trình sản xuất và rất dễ cháy. Ngày nay, bóng bi-a chủ yếu được làm bằng [[Phenolic resin]] hoặc [[Polyester resin]].<ref>{{Chú thích web |date=2021-09-29 |title=What Are Pool Balls Made Of? |url=https://blattbilliards.com/blogs/news/what-are-pool-balls-made-of |access-date=2025-09-23 |website=Blatt Billiards |language=en}}</ref>

=== Bàn ===
{{Main|Bàn bi-a}}
[[Image:PoolTablewithEquipment-non.jpg|left|thumb|Một bàn chơi bi-a lỗ]]
Có nhiều kích cỡ khác nhau cho một chiếc bàn bi-a; nhưng về cơ bản thì khu vực bi lăn trên bàn (được bao xung quanh bởi các băng) là một hình chữ nhật có chiều dài gấp đôi chiều rộng. Theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Bida Thế giới, kích thước bàn bi-a lỗ tiêu chuẩn trong các giải đấu quốc tế được quy định như sau:

* Kích thước khu vực bi lăn: 2,84 m × 1,42 m
* Kích thước toàn bàn: 3,10 m × 1,68 m
* Chiều cao bàn: 0,75 - 0,8 m
* Chiều cao băng: 0,36 - 0,37 m

Tuy nhiên, các bàn chơi tại gia, tại các câu lạc bộ bi-a và ở các bộ môn khác có thể có sự khác biệt về kích thước.

Mặt bàn được làm bằng 3 miếng đá phiến dày (tối thiểu 2,54 cm) nhằm ngăn ngừa cong vênh và tác động của nhiệt độ và độ ẩm. Các phiến đá trên bàn carom hiện đại thường được làm nóng để ngăn chặn độ ẩm và mang lại bề mặt chơi ổn định.

Vải phủ mặt bàn thường được gọi là "nỉ", nhưng thực tế là len dệt hoặc hỗn hợp len/nylon, được gọi là baize. Chúng thường có màu xanh lá cây (ảnh hưởng từ trò chơi bi-a ngoài trời trước đây), nhưng hiện nay có thể có nhiều màu sắc khác như đỏ, xanh dương, tím, đen,...
==Tham khảo==
==Tham khảo==

Phiên bản lúc 10:56, ngày 23 tháng 9 năm 2025

Bi-a
Tranh vẽ trong sách của Charles Cotton năm 1674, The Compleat Gamester
Cơ quan quản lý cao nhấtLiên đoàn Thể thao bi-a Thế giới
Thi đấu lần đầuChâu Âu (thế kỷ 15)
Đặc điểm
Va chạmKhông
Số thành viên đấu độiĐơn, đôi hoặc đội
Giới tính hỗn hợpNam và nữ (thường chơi theo các giải đấu riêng cho từng giới)
Hình thứcTrong nhà, bàn
Trang bịBóng bi-a, bàn bi-a, cơ
Địa điểmNhà chơi bi-a hoặc phòng bi-a tại gia

Bi-a (tiếng Pháp: billard /bijar/)[1] hay bida, là nhóm các trò chơi thể thao kỹ năng thường chơi với một cây gậy (cơ) được sử dụng để tác động vào các quả bóng (bi), khiến chung va chạm vào nhau và lăn trên một chiếc bàn phủ vải với mép bàn được chắn bởi các đệm cao su.

Thuật ngữ này thường dùng cho các bộ môn chơi theo định nghĩa trên, nhưng tuỳ vào ngữ cảnh, chúng có thể mang nghĩa hẹp hơn. Ví dụ, tại Anh và Úc, "bi-a" thường đề cập riêng cho trò chơi bi-a Anh, trong khi tại Mỹ và Canada nó đôi khi được dùng để chỉ một trận đấu đặc biệt hay đẳng cấp cao, hoặc cho tất cả các trò chơi dùng cơ nói chung, phụ thuộc vào phương ngữ và ngữ cảnh.

Lịch sử

Bi-a ban đầu là một trò chơi ngoài trời trên bãi cỏ có dùng bi và gậy từ thế kỷ 14, có nhiều điểm tương đồng với một số trò chơi như jeu de mail, palle-malle, trucco, hay bóng vồ; sau này, trò chơi được chơi trên một chiếc bàn trong nhà, phủ vải màu xanh lá cây cho giống với nền cỏ.

Từ billiard được cho là xuất phát từ các từ billart hoặc billette, nghĩa là "cây gậy", có sự liên tưởng nhất định với gậy putter trong môn golf; hoặc xuất phát từ từ bille, nghĩa là "qua bóng". Từ "cue" chỉ cây cơ có nguồn gốc từ từ queue, nghĩa là "đuôi", ám chỉ việc sử dụng phần "đuôi" của cây gậy để đánh bóng khi bóng ở sát băng.

Có bằng chứng cho thấy bàn bida xuất hiện vào năm 1470, Vua Louis XI của Pháp đã từng mua một chiếc bàn bi-a. Trò chơi này trở nên phổ biến trong các giới hoàng gia, Mary một Nữ hoàng của Scots trong thời gian chờ đợi hành hình vào năm 1586 còn phàn nàn rằng bà đã bị tịch thu cả bàn bida. Trò chơi này phổ biến ở những nơi công cộng và trong các nhà trọ. Năm 1591, nhà thơ người Anh Edmund Spenser đã lên án "balyards" như một thú tiêu khiển xa hoa.

Những quyển sách đầu tiên chỉ dẫn về trò chơi này được viết vào thế kỷ 17 tại nước Anh và Pháp. Vào thời gian đó người ta dùng một dụng cụ bằng gỗ để đẩy bóng cơ gọi là gậy chơi bida (mace), có đầu tù tựa vào bàn. Một hình cung nhỏ trên mặt bàn là bia. Trong thế kỷ 18, hình cung nhường chỗ cho túi lưới đựng bida, gậy (mace) được thay bằng cơ và chỉ được chống một tay. Người Anh đã hình thành nên một lối chơi mà sau đó gọi là bida Anh, kết hợp cả túi lưới và cú đánh liên tiếp nhiều bi (carom), lối chơi vẫn phổ biến đến tận những năm 1930. Người Pháp lại chỉ chú trọng vào kiểu đánh carom và đến giữa thế kỷ 19 họ mới chơi bàn không có lỗ.

Không rõ khi nào giải đấu bi-a chuyên nghiệp đầu tiên được tổ chức, nhưng chắc chắn là trước năm 1893[2].

Bi-a hiện chưa được đưa vào thi đấu tại Olympic; thay vào đó, nó được đưa vào World Games, sự kiện được IOC tổ chức dành cho các môn không xuất hiện ở Olympic, diễn ra 1 năm sau kỳ Olympic mùa hè gần nhất.

Dụng cụ chơi

Bóng bi-a

Bài chi tiết: Bóng bi-a

Bóng bi-a có nhiều kích cỡ và màu sắc, tuỳ thuộc vào nội dung chơi.

Từ trái sang phải:
  • Bi-a kiểu Nga và Kaisa (68 mm)
  • Carom (61,5 mm)
  • Pool (57,15 mm)
  • Snooker (52,5 mm)
  • Pool kiểu Anh (51 mm)

Từ năm 1627 đến đầu thế kỷ 20, bóng được làm chủ yêu bằng ngà voi. Tuy nhiên vật liệu này đắt đỏ và việc săn bắn voi rất nguy hiểm; nên người ta nhanh chóng tìm những vật liệu thay thế như đất sét bakelite, celluloid, nhựa, thép, gỗ,... Những quả bóng celluloid được phát minh bởi John Wesley Hyatt năm 1868, nhưng vật liệu này dễ bay hơi, đôi khi phát nổ trong quá trình sản xuất và rất dễ cháy. Ngày nay, bóng bi-a chủ yếu được làm bằng Phenolic resin hoặc Polyester resin.[3]

Bàn

Bài chi tiết: Bàn bi-a
Một bàn chơi bi-a lỗ

Có nhiều kích cỡ khác nhau cho một chiếc bàn bi-a; nhưng về cơ bản thì khu vực bi lăn trên bàn (được bao xung quanh bởi các băng) là một hình chữ nhật có chiều dài gấp đôi chiều rộng. Theo tiêu chuẩn của Hiệp hội Bida Thế giới, kích thước bàn bi-a lỗ tiêu chuẩn trong các giải đấu quốc tế được quy định như sau:

  • Kích thước khu vực bi lăn: 2,84 m × 1,42 m
  • Kích thước toàn bàn: 3,10 m × 1,68 m
  • Chiều cao bàn: 0,75 - 0,8 m
  • Chiều cao băng: 0,36 - 0,37 m

Tuy nhiên, các bàn chơi tại gia, tại các câu lạc bộ bi-a và ở các bộ môn khác có thể có sự khác biệt về kích thước.

Mặt bàn được làm bằng 3 miếng đá phiến dày (tối thiểu 2,54 cm) nhằm ngăn ngừa cong vênh và tác động của nhiệt độ và độ ẩm. Các phiến đá trên bàn carom hiện đại thường được làm nóng để ngăn chặn độ ẩm và mang lại bề mặt chơi ổn định.

Vải phủ mặt bàn thường được gọi là "nỉ", nhưng thực tế là len dệt hoặc hỗn hợp len/nylon, được gọi là baize. Chúng thường có màu xanh lá cây (ảnh hưởng từ trò chơi bi-a ngoài trời trước đây), nhưng hiện nay có thể có nhiều màu sắc khác như đỏ, xanh dương, tím, đen,...

Tham khảo

  1. ^ Đặng Thái Minh, "Dictionnaire vietnamien - français. Les mots vietnamiens d’origine française", Synergies Pays riverains du Mékong, n° spécial, năm 2011. ISSN: 2107-6758. Trang 61.
  2. ^ "MEETING OF THE CHAMPIONS; THE BIG BILLIARD TOURNAMENT TO BEGIN TO-MORROW. What Ives, Schaefer, and Slosson Have Been Doing in Practice -- The Older Players Not Afraid of the Big Runs Made by Ives -- Something About the Rise and Progress of the Young "Napoleon" of the Billiard World" (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 16 tháng 3 năm 2014. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2025.
  3. ^ "What Are Pool Balls Made Of?". Blatt Billiards (bằng tiếng Anh). ngày 29 tháng 9 năm 2021. Truy cập ngày 23 tháng 9 năm 2025.

Chú thích

Stub icon

Bài viết liên quan đến thể thao này vẫn còn sơ khai. Bạn có thể giúp Wikipedia mở rộng nội dung để bài được hoàn chỉnh hơn.

Lấy từ “https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Bi-a&oldid=74148473”