Trống cơm

Trống cơm.

Trống cơm và đàn bầu trong Nghệ thuật Hát Xẩm Bắc Bộ.

Trống cơm là nhạc cụ họ màng rung, chi vỗ của người Việt. Trống cơm có 2 mặt hình tròn bằng nhau, một mặt âm trầm (gọi là mặt Thổ) và một mặt âm bổng (mặt Kim). Chiều dài của trống vào khoảng 55cm, đường kính khoảng 15 – 17 cm. Hai mặt được căng dây xạ hoặc đóng đinh tre.

Trước khi đánh trống người ta thường lấy cơm nếp hoặc cơm tẻ xoa vào mặt trầm của trống để định âm, tục gọi là cho "ấm tiếng" hài hòa, do đó trống này gọi là trống cơm.

Trống cơm đã đi sâu vào đời sống âm nhạc dân gian người Việt qua bài dân ca Bắc Bộ cùng tên

Nguồn gốc

Từ thế kỷ 10, trống cơm đã xuất hiện ở Việt Nam (đời nhà Lý). Chữ Nho gọi là yêu cổ 腰鼓.

Theo An Nam chí lược của Lê Tắc soạn vào thế kỷ 13 thì trống cơm nguyên là nhạc khí của Chiêm Thành, khi dùng thì lấy cơm nghiền ra bôi vào, tiếng trong mà rõ. Trống đó sau du nhập Việt Nam. Cũng tương cận là trống Mridangam ở miền Nam Ấn Độ. Khi đánh thì họ cũng bôi một ít cơm nghiền – hoặc một lớp bột mì trộn nhuyễn như miếng bánh – dán lên làm cho tiếng trống êm ái hơn.

Cấu tạo

Trống cơm có 2 mặt trống hình tròn bằng nhau, đường kính khoảng 15 – 17 cm. Mặt trống được bịt bằng da trâu (thường là trâu đực thì sẽ tốt nhất về độ dai và bền). Mặt Thổ được bưng bằng phần da lưng của con trâu, mặt Kim dùng phần da nách.

Đường viền buộc bằng dây (dây xạ) kéo từ đầu trống này sang đầu trống kia để chỉnh độ căng giữa 2 mặt trống. Có khi da trống được đóng đinh tre như các loại trống khác.

Phần thân trống (tang trống) thường được làm từ gỗ mít hoặc gỗ trắc, hình ống tròn, dài khoảng 56 – 60cm, hai đầu hơi khum lại, đường kính ở tang trống đoạn giữa lớn hơn đường kính mặt trống. Tang trống đóng vai trò là hộp cộng hưởng. Có thể liền một thân cây gỗ khoét rỗng (tang liền) hoặc ghép từ các mảnh gỗ dài bằng keo để tiết kiệm gỗ hơn (tang ghép).

Âm thanh

Trống cơm có một mặt trầm (gọi là mặt Thổ) và một mặt bổng (mặt Kim). Hai mặt trống cách nhau một quãng năm đúng.

Trống cơm có âm thanh vang nhưng mờ đục, diễn tả tốt tình cảm buồn, sâu sắc. Tiếng trống cơm nghe gần giống tiếng đàn Hồ lớn bật dây nên đôi lúc người ta sử dụng nó thay âm thanh đàn hồ lớn trong những âm trầm nhất định nào đó. Tùy theo chất cơm trét mặt trống âm thanh phát ra sẽ có chất lượng tốt hay xấu tương ứng.

Để chỉ âm thanh của trống cơm, người ta thường gọi là âm "tầm vông", "tùng vinh" hay "bung, bập, bùng".

Định âm trống

Trước khi chơi trống cơm, thường phải có một bước "Định âm trống" hay còn gọi là "Lên dây trống" hoặc "Lên mặt trống".

Người ta lấy cơm còn ấm trét vào giữa mặt Thổ để định âm, càng nhiều cơm âm thanh ở mặt càng trầm xuống. Mặt Kim thường để âm cố định (không trét cơm). Dùng hai ngón tay cái liên tục trét cơm thành núm hình tròn sao cho các hạt cơm được nhuyễn như bánh dày và có đường kính cơm trét khoảng 4cm, dày khoảng 0,5cm - 0,7cm (chỗ dày nhất ở tâm núm). Khi trét cơm cần phải kết hợp với thẩm âm để tạo cho hai mặt trống một quãng 4 hoặc quãng 5. Ví dụ: Mặt Thổ âm Đồ (C) thì mặt Kim âm Fa (F) hoặc Sol (G).

Theo kinh nghiệm dân gian, nên dùng cơm tẻ vì cơm nếp sẽ bị dính quá và nhanh khô cứng, cơm thổi phải đạt tới độ dẻo nhất định mà không được khô, cũng không được nhão.

Theo NSUT Vũ Ngọc (Nghệ sĩ, diễn viên, nhạc công Chèo từng công tác tại Nhà Hát Chèo Việt Nam) thì sau khi trét cơm thành núm như thông thường, ta lấy đầu ngón tay trỏ nhấn tạo thành một vết lõm trên núm cơm vừa tạo. Như vậy, khi vỗ âm trống sẽ có độ bay và vang hơn.

Khi trét cơm và chơi trống một vài giờ đồng hồ (tùy thuộc những vở diễn dài, tùy thuộc thời tiết khô hanh hay ẩm ướt các mùa) mà mặt trống sẽ dần bị bí tiếng, không còn độ vang, độ đàn hồi như ban đầu do cơm trét dính trên mặt trống bị khô đóng bám chặt lên mặt da. Để cải thiện tình trạng này, người ta thường quét qua 1 lớp mỏng dầu ăn hoặc mỡ lợn lên trên núm cơm sau khi trét để giữ nước cho cơm. Việc làm này ít nhiều cũng có cải thiện, nhưng thực tế trong khi biểu diễn, người chơi thường chủ động nhấm nước qua cơm liên tục để giữ độ ẩm. Cũng vì đặc điểm đó mà sau này, các nghệ sĩ có sự cải tiến dùng đất nặn (đất sét màu) để trét thay cơm, tuy khắc phục được sự mất nước của cơm nhưng âm thanh lại không đạt được bằng khi dùng cơm.

Kỹ thuật biểu diễn

Để diễn trống này người ta đeo trống bằng 1 dây da quàng qua cổ, đặt trống ngang trước bụng rồi dùng 2 tay vỗ vào 2 mặt trống. Tay trái vỗ vào mặt âm trầm, tay phải vỗ vào mặt âm cao. Trống cơm có kỹ thuật diễn chính như sau:

• Đánh chập: tay trái bịt mặt bùng, tay phải vỗ mặt bung, sẽ tạo tiếng bập.
• Láy rền: dùng ngón tay hoặc bàn tay vỗ nhẹ liên tục thật nhanh trên mặt trống.
• Vê: tay trái bịt mặt bùng, tay phải dùng ngón lần lượt từ ngón út đến ngón trỏ, vê vào mặt bổng.

Đối với hát Xẩm và hát Chèo, trống cơm chỉ giữ nhịp và đánh luồn vào đàn. Mặt trầm vỗ theo nhịp trường canh (như mõ), mặt bổng vỗ luồn theo tiết tấu của bản nhạc.

Vị trí trong dàn nhạc dân tộc Việt Nam

Trống cơm góp mặt trong nhiều dàn nhạc cổ truyền Việt Nam:

• Hát Xẩm
• Dàn nhạc Tuồng, Hát Bội
• Dàn nhạc Chèo
• Nhạc lễ Nam Bộ: các nghi thức ở đình thần; tang lễ; nghi lễ Cao Đài, Phật Giáo, Tứ Ân Hiếu Nghĩa
• Hát Sắc bùa ở các tỉnh Hà Tĩnh, Quảng Bình, Quảng Nam; Sắc bùa Phú Lễ (Bến Tre).