Bước tới nội dung

Wikipedia:Phê bình

Sửa liên kết
Bách khoa toàn thư mở Wikipedia

Tất cả nội dung bách khoa trên Wikipedia phải tuân thủ nguyên tắc quan điểm trung lập (NPOV), tức là cần trình bày mọi quan điểm đáng kể từ các nguồn đáng tin cậy một cách công bằng, cân đối và không thiên vị. Nếu những nguồn này bao gồm cả phê bình về chủ đề bài viết, chúng cần được đưa vào nội dung bài một cách phù hợp và khách quan. Các bài viết nên phản ánh những quan điểm phổ biến từ nguồn tin cậy, dù tích cực hay tiêu cực.

Trong hầu hết trường hợp, biên tập viên nên tránh dành riêng một mục chỉ để nêu chỉ trích hoặc tranh cãi, vì điều này vi phạm nguyên tắc trung lập. Những mục như vậy gây chú ý không cần thiết tới quan điểm tiêu cực bằng cách tách chúng thành tiêu đề riêng; không cân bằng vì loại bỏ thông tin tích cực về chủ đề; tạo ra ấn tượng về sự tranh cãi ngay cả khi không tồn tại; và thường biến thành danh sách dài những khiếu nại thiếu tính nổi bật hoặc căn cứ. Các trang công kích bị cấm và việc đưa nội dung công kích vào một mục bài viết cũng không thể chấp nhận.

Chính sách của Wikipedia về tiểu sử người đang sống yêu cầu đặc biệt thận trọng khi trình bày các quan điểm tiêu cực về cá nhân còn sống.

Tuân thủ quy định Wikipedia:Phê bình

Tính trung lập và khả năng kiểm chứng

Hầu hết vấn đề liên quan đến nội dung tiêu cực có thể tránh được bằng cách tuân thủ các quy định tiêu chuẩn của Wikipedia, chẳng hạn như sử dụng nguồn đáng tin cậy, cân bằng nội dung cẩn thận và viết theo cách không thiên vị. Khi đưa thông tin tiêu cực vào bài viết, cần kiểm tra các yếu tố sau:

  • Đảm bảo thông tin được hỗ trợ bởi nguồn đáng tin cậy
  • Không trình bày thông tin theo cách nhấn mạnh quá mức so với nguồn đáng tin cậy.
  • Mức độ nổi bật và tỷ lệ nội dung tiêu cực/tích cực phải phản ánh đúng những gì được công bố. Sự quan tâm của biên tập viên Wikipedia hay công chúng không phải tiêu chí quyết định.
  • Luôn đưa ra quan điểm tích cực song song với thông tin tiêu cực để đảm bảo sự cân bằng, tỷ lệ phù hợp với nguồn đáng tin cậy, tránh thiên lệch về một phía.
  • Khi trình bày nội dung tiêu cực, nên ghi rõ nguồn chỉ trích trong câu hoặc đoạn văn, để tránh tạo cảm giác Wikipedia tự đưa ra đánh giá.
  • Tích hợp thông tin tiêu cực vào các mục tổng quan về sự kiện, sản phẩm hoặc chính sách được đề cập, thay vì tách riêng thành mục "Chỉ trích".

Nhân vật đang sống

Thông tin tiêu cực về người đang sống có thể vi phạm chính sách bảo mật hoặc gây tổn hại danh tiếng. Do đó, Wikipedia áp dụng các quy định nghiêm ngặt để kiểm soát nội dung này. Vui lòng tham khảo trang Tiểu sử người đang sống để biết thêm chi tiết.

Lượng thông tin và cách trình bày chỉ trích: Một số hướng dẫn liên quan

Không nên đặt quá nhiều trọng lượng vào các chỉ trích. Một số quy định và hướng dẫn sau giúp xác định mức độ và cách trình bày (hoặc "trọng lượng") của chỉ trích trong bài viết:

  • WP:CANBANG: Mức độ chỉ trích trong bài viết Wikipedia phải tương xứng với mức độ chỉ trích từ các nguồn đáng tin cậy về chủ đề đó.
  • WP:PHANNHANH: Không tách bài viết với mục đích loại bỏ những chỉ trích hợp lý khỏi bài gốc.
  • WP:TUXUATBAN và WP:NGUONSOCAP: Ngay cả khi các nguồn đáng tin cậy của bên thứ ba nhìn chung có đánh giá tiêu cực về một chủ đề, điều này không ngăn cản việc dành không gian thích hợp để mô tả công bằng chủ đề đó, chẳng hạn (một phần) dựa trên nguồn sơ cấp hoặc tự xuất bản, trong giới hạn cho phép.
  • Các hướng dẫn cụ thể như WP:THUYETNGOAILE có thể chỉ dẫn cách xử lý chỉ trích trong một số lĩnh vực nhất định.

Danh sách trên không đầy đủ, chỉ nêu một số hướng dẫn tham khảo thêm.

Tránh các mục hoặc bài viết tập trung vào chỉ trích hoặc tranh cãi

Viết tắt

Một bài viết chỉ tập trung vào chỉ trích tiêu cực hoặc một bài chỉ liệt kê lời khen ngợi thường không được khuyến khích, vì dễ trở thành một "nhánh quan điểm" (point-of-view fork), điều mà chính sách trung lập thường cấm.

Tương tự, cấu trúc bài viết phải đảm bảo tính trung lập. Các mục riêng biệt dành cho chỉ trích tiêu cực thường cũng không được khuyến khích. Các mục theo chủ đề hoặc nội dung thường tốt hơn so với mục chỉ tập trung vào chỉ trích. Trừ các bài viết về quan điểm thế giới, triết học, tôn giáo,… (nơi có cân nhắc khác – xem bên dưới), cách tốt nhất là kết hợp thông tin tích cực và tiêu cực vào cùng một mục. Ví dụ:

  • Nếu một chính trị gia nhận nhiều chỉ trích về hình ảnh công chúng, hãy tạo mục "Hình ảnh công chúng" và đưa cả thông tin tích cực lẫn tiêu cực vào đó.
  • Nếu một cuốn sách bị chỉ trích nặng nề, hãy thêm mục "Đón nhận" trong bài viết về sách và bao gồm cả đánh giá tốt lẫn xấu.

Các bài viết về nghệ sĩ hoặc tác phẩm nghệ thuật thường bao gồm ý kiến từ nhà phê bình, đồng nghiệp và người đánh giá. Dù từ "criticism" (phê bình) trong ngữ cảnh này có thể bao hàm cả đánh giá tích cực lẫn tiêu cực, nên tránh dùng tiêu đề mục là "Chỉ trích" hoặc "Lời khen", vì có thể gây hiểu lầm thiên vị. Thay vào đó, có thể dùng các tiêu đề trung lập như: "Đón nhận", "Đánh giá", "Phản ứng", "Phê bình học thuật" và "Phân tích".

Trong một số trường hợp, từ "chỉ trích" có thể phù hợp trong tiêu đề bài/mục, ví dụ nếu có nhiều tài liệu phê bình và các nguồn thứ cấp độc lập phân tích chúng.

Tiêu đề mục hoặc bài viết không nên dùng từ "tranh cãi". Thay vào đó, hãy đặt tên theo sự kiện cụ thể, ví dụ: "Cuộc tẩy chay năm 2009" (thay vì "Tranh cãi về tẩy chay 2009"); "Sự cố săn bắn" (thay vì "Tranh cãi săn bắn").

Chỉ trích và tranh cãi là hai khái niệm khác nhau và không nên gộp chung. Chỉ trích là đánh giá cụ thể (có thể tích cực hoặc tiêu cực). Tranh cãi là những bất đồng kéo dài trong công chúng, với nhiều ý kiến trái chiều chứ không phải sự phản đối tuyệt đối. Do đó, các mục kiểu "Chỉ trích và tranh cãi" thường không phù hợp.

Khi bài viết trở nên quá dài

Cách tốt nhất để đưa các chỉ trích tiêu cực vào là tích hợp chúng vào bài viết chính về chủ đề. Đôi khi điều này khiến bài viết quá dài và khi đó, bài viết nên được tách ra theo hướng dẫn WP:TACHBAI. Cách ưu tiên là tách nội dung thành các bài phụ, sử dụng bản mẫu "chính" để liên kết tới chúng (tham khảo WP:SPINOFF). Thông thường, các bài phụ mới không nên chỉ tập trung vào chỉ trích, tranh cãi hoặc quan điểm cụ thể, mà nên xoay quanh các chủ đề có tính tổng quan.

Tổ chức và doanh nghiệp

Nhiều tổ chức và công ty liên quan đến các tranh cãi được ghi nhận rõ ràng hoặc có thể chịu chỉ trích đáng kể. Nếu các nguồn đáng tin cậy (không phải từ chính các nhà phê bình) cung cấp thông tin chi tiết về những tranh cãi hoặc chỉ trích này, thì các mục hoặc bài phụ về chúng có thể được chấp nhận — nhưng phải tuân thủ giới hạn của WP:BLPGROUPS (quy định về nhóm người đang sống).

Ví dụ: Các nguồn thảo luận về Thế vận hội Mùa hè 2008 thường mô tả chi tiết những tranh cãi như một chủ đề độc lập. Do bài viết chính quá dài và không khả thi để tích hợp tất cả nội dung tranh cãi, hướng dẫn rút gọn bài viết đã được áp dụng để tạo bài phụ Lo ngại và tranh cãi về Thế vận hội Mùa hè 2008, trong khi bản tóm tắt các tranh cãi vẫn được giữ lại trong bài chính.

Triết học, tôn giáo hoặc chính trị

Với các chủ đề liên quan đến quan điểm cụ thể — như triết học (Chủ nghĩa duy tâm, Chủ nghĩa tự nhiên, Chủ nghĩa hiện sinh), xu hướng chính trị (Chủ nghĩa tư bản, Chủ nghĩa Marx), hoặc tôn giáo (Hồi giáo, Cơ đốc giáo, Thuyết vô thần) — việc có một mục "Chỉ trích" hoặc bài phụ "Chỉ trích về..." thường phù hợp. Việc tích hợp chỉ trích vào bài viết chính có thể gây hiểu nhầm, vì độc giả có thể diễn giải sai rằng nội dung phê phán đại diện cho quan điểm triết học, lập trường chính trị hoặc giáo lý tôn giáo. Do đó, tách riêng phần chỉ trích giúp đảm bảo tính rõ ràng và trung lập.

Cách trình bày nội dung phê bình Wikipedia:Phê bình

Tích hợp xuyên suốt bài viết

Thông thường, cách tốt nhất để đưa các nội dung phê bình vào bách khoa toàn thư là tích hợp chúng một cách hài hòa vào bài viết mà không làm gián đoạn mạch văn. Bài viết nên được chia thành các phần theo chủ đề, dòng thời gian hoặc chủ điểm - không phải theo quan điểm. Các nội dung phê bình nên được lồng ghép xuyên suốt các phần theo chủ đề. Tuy nhiên, ví dụ khi cấu trúc bài viết theo dòng thời gian thì phần "phê bình" không thể xuất hiện trước phần lịch sử hình thành của chủ đề (trừ khi được đề cập ngắn gọn trong phần mở đầu). Nếu thông tin không phù hợp với phần còn lại của bài, có thể đó là thông tin không cần thiết hoặc nằm ngoài phạm vi.

Mục kiểu "Đón nhận"

Một cách trình bày chấp nhận được là tách biệt phần mô tả chủ đề với phần mô tả cách chủ đề đó được đón nhận. Các tiêu đề phần phù hợp bao gồm: "Đón nhận", "Phản ứng", "Đánh giá" và "Phản hồi". Những phần này bao gồm cả đánh giá tích cực lẫn tiêu cực. Cách này thường tuân thủ chính sách trung lập của Wikipedia vì tránh được việc chỉ tập trung vào mặt tiêu cực hoặc chỉ ca ngợi về chủ đề.

Phần "Tranh cãi"

Đối với những tranh cãi cụ thể về chủ đề khi chúng chiếm vị trí nổi bật trong các nguồn đáng tin cậy. Từ "tranh cãi" không nhất thiết phải xuất hiện trong tiêu đề phần (ví dụ: Kháng sinh#Lạm dụng, Rick Ross (tư vấn viên)#Jason Scott giải chương trình). Tránh các tiêu đề chung chung như "Tranh cãi" mà không làm rõ trong tiêu đề phần (hoặc trong tiêu đề các phần con) những tranh cãi đó là về điều gì. Nếu nội dung phần đó thuộc dạng "hỗn hợp", nên xử lý như một phần thông tin lặt vặt (xem Wikipedia:Cẩm nang biên soạn/Thông tin lặt vặt).

Tính đến tháng 10 năm 2022, có khoảng 33.000 bài viết có mục tranh cãi.

Phần "Chỉ trích"

Một phần dành riêng cho nội dung tiêu cực đôi khi là phù hợp, nếu các nguồn coi những nội dung tiêu cực đó là một chỉnh thể hữu cơ, và nếu độc giả sẽ tiếp nhận thông tin tốt hơn khi thấy tất cả nội dung tiêu cực ở một vị trí. Tuy nhiên, các phần chỉ tập trung vào nội dung tiêu cực có thể vi phạm chính sách NPOV và trở thành "nam châm troll", gây hại nếu dẫn đến việc người dùng có quan điểm cực đoan chi phối bài viết, nhưng có thể đơn giản hóa việc bảo trì bài viết nếu các sửa đổi không hữu ích chỉ giới hạn trong một phần. Năm 2006, Jimbo Wales đã nhận xét: "Trong nhiều trường hợp [mục chỉ trích] là cần thiết và trong nhiều trường hợp thì không. Tôi đồng ý với quan điểm rằng thường chúng là biểu hiện của cách viết kém. Tức là không phải chúng ta không nên đưa vào các chỉ trích, mà là thông tin nên được tích hợp hợp lý xuyên suốt bài viết thay vì có một phần 'nam châm troll' chứa các chỉ trích ngẫu nhiên."

Nhiều mục chỉ trích trong các bài viết tồn tại vì các biên tập viên đã thu thập nội dung tiêu cực nhưng chưa có thời gian để tích hợp chúng đúng cách vào các phần khác của bài. Những phần tiêu cực như vậy có thể được đánh dấu bằng {{Mục chỉ trích}} để thông báo cho các biên tập viên khác biết cần tích hợp thêm nội dung.

Đôi khi một mục được tạo ra để mô tả một chỉ trích quan trọng từ một nhà phê bình nổi tiếng. Trong trường hợp này, tiêu đề mục nên là kiểu "Quan điểm của Maria Smith" hoặc "Phản ứng của NY Times", và nên tránh từ "chỉ trích" trong tiêu đề của mục.

Phần "Vinh danh/Ghi nhận"

Tương tự, các phần chỉ tập trung vào nội dung tích cực cũng có thể vi phạm chính sách NPOV (quan điểm trung lập) do gây ra sự thiên lệch (dù theo hướng ngược lại) và có nguy cơ trở thành "nam châm" cho chỉnh sửa mang tính quảng bá hoặc quan hệ công chúng, đặc biệt trong các bài viết về cá nhân, sản phẩm, doanh nghiệp hoặc tổ chức.

Bài viết chuyên về lịch sử đón nhận

Một bài viết riêng với tiêu đề "Lịch sử đón nhận" hoặc "Lịch sử phê bình" có thể được chấp nhận đối với một số chủ đề văn học, lịch sử hoặc nghệ thuật, nếu nguồn tham khảo đủ căn cứ. Những bài viết này cần mô tả diễn biến lịch sử của các đánh giá, bao gồm cả khen ngợi lẫn chỉ trích. Bài viết chính nên có một phần tóm tắt kiểu cẩm nang rút gọn về "lịch sử đón nhận" và liên kết đến bài viết phụ (ví dụ: phần "Nghiên cứu và lịch sử đón nhận" trong bài viết về sử gia Tacitus).

Bài viết riêng về tranh cãi

Các bài viết chuyên tập trung vào tranh cãi về một chủ đề thường không được khuyến khích, với lý do tương tự như nội dung chỉ trích. Tuy nhiên, nếu các nguồn đáng tin cậy thảo luận về tranh cãi như một chủ đề độc lập, bài viết riêng có thể phù hợp. Ví dụ: "Tranh cãi về biến đổi khí hậu", "Tranh cãi Thế vận hội Mùa hè 2008", "Tranh cãi và chỉ trích về nắn khớp xương" và "Tranh cãi về Khoa luận giáo".

Bài viết riêng về chỉ trích

Việc tạo bài viết riêng chỉ để tập hợp các chỉ trích hoặc phân tích từng điểm phê phán về một chủ đề thường bị coi là "phân nhánh quan điểm" (POV fork). Theo Wikipedia:Phân nhánh nội dung, "các bài viết Wikipedia không nên bị tách chỉ để mỗi bài ủng hộ một lập trường khác nhau về chủ đề". Ví dụ: phần "Chỉ trích" trong bài về Al Gore không nên tách thành bài riêng như "Chỉ trích Al Gore". Tuy nhiên, bài viết dạng "Chỉ trích về..." đôi khi phù hợp với các tổ chức, triết lý, tôn giáo hoặc quan điểm chính trị — nếu nguồn tham khảo hợp lý. Chi tiết xem mục "Triết học, tôn giáo hoặc chính trị" ở trên.

Xem thêm Wikipedia:Phê bình

Các bài luận

  • Wikipedia:Tránh chế độ luồng
  • Wikipedia:Hãy trung lập về hình thức
  • Wikipedia:Bài viết gây tranh cãi
  • Wikipedia:Biên tập các phần đón nhận
  • Wikipedia:Đừng "dạy về tranh cãi" (cụm từ này không mang nghĩa bạn nghĩ)
  • Wikipedia:Chỉ trích xã hội có thể phù hợp với NPOV và độ tin cậy
  • Wikipedia:Danh sách ưu nhược điểm

Chính sách và nội dung

Chú thích Wikipedia:Phê bình

Liên kết ngoài Wikipedia:Phê bình

Lấy từ “https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia:Phê_bình&oldid=73746978”