Văn minh Olmec

Tượng Olmex, đầu người khổng lồ thứ 1 tại San Lorenzo Tenochtitlan 1200–900 TCN

"Người đô vật (The Wrestler)", một tượng Olmec,, 1400–400 TCN

Mặt nạ Olmec 1000–600 TCN

Olmec là nền văn minh lớn đầu tiên tại Mexico, hình thành sau một giai đoạn phát triển sớm ở khu vực Soconusco. Người Olmec sinh sống chủ yếu tại các vùng đất thấp nhiệt đới ở miền trung nam Mexico, tương ứng với các bang Veracruz và Tabasco ngày nay. Một số giả thuyết cho rằng người Olmec có nguồn gốc một phần từ các nền văn hóa lân cận như Mokaya hoặc các nhóm nói ngữ hệ Mixe-Zoque.

Nền văn minh Olmec phát triển mạnh trong thời kỳ Tiền Cổ điển Trung Mỹ, với niên đại ước tính từ khoảng 1500 TCN đến 400 TCN. Trước đó, khu vực này đã có các nền văn hóa tiền Olmec tồn tại từ khoảng 2500 TCN. Giai đoạn Olmec sớm (khoảng 1600-1500 TCN) tập trung tại khu vực San Lorenzo Tenochtitlán, một quần thể trung tâm nghi lễ ở bang Veracruz, gần các địa điểm ngày nay là San Lorenzo Tenochtitlán và Potrero Nuevo.

Olmec được xem là nền văn minh Trung Mỹ đầu tiên, đặt nền móng quan trọng cho các nền văn minh phát triển sau này. Trong số những đặc trưng văn hóa tiêu biểu, người Olmec đã thực hành nghi lễ trích máu và trò chơi bóng Trung Mỹ, những yếu tố trở thành phổ biến trong hầu hết các xã hội Trung Mỹ về sau.

Di sản nổi bật nhất của nền văn minh Olmec là nghệ thuật điêu khắc, đặc biệt là các tượng đầu đá khổng lồ. Nền văn minh này lần đầu tiên được giới học thuật chú ý thông qua các hiện vật được phát hiện và lưu hành trên thị trường nghệ thuật tiền Colombo vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Nghệ thuật Olmec hiện được coi là một trong những biểu hiện nghệ thuật cổ xưa và có ảnh hưởng nhất tại châu Mỹ.

Từ nguyên

Olmec xuất phát từ tiếng Nahuatl:Ōlmēcatl [oːlˈmeːkat͡ɬ] (số ít) hay là Ōlmēcah [oːlˈmeːkaʔ] (số nhiều). Từ này bao gồm hai từ ōlli [ˈoːlːi], có nghĩa là "cao su", và mēcatl [ˈmeːkat͡ɬ], nghĩa là "sợi dây" và cả cụm từ có nghĩa là "dây cao su hay là dòng dõi".

Olmec

Những dấu hiệu đầu tiên của xã hội phức tạp ở Trung Mỹ là nền văn minh Olmec tiền-Columbian cổ sống ở các vùng đất thấp nhiệt đới phía nam-trung tâm mexico.

Tổng quan

Các trung tâm Olmec, nơi Olmec trị vì từ năm 1400 – 400 TCN

Các trung tâm Olmec là ở khu vực vùng đất thấp vùng Vịnh, nơi nó được mở rộng sau khi thời kỳ phát triển sớm tại Soconusco. Đặc trưng của khu vực này là những vùng đầm lầy đất thấp nằm xen kẽ giữa những ngọn đồi thấp, rặng núi, và núi lửa. Dãy núi Tuxtlas cao dần ở phía bắc, dọc theo Vịnh Campeche của Vịnh Mexico. Ở đây, Olmec xây dựng những khu phức hợp thành phố và đền thờ vĩnh viễn tại San Lorenzo Tenochtitlan, La Venta, Tres Zapotes, và Laguna de los Cerros. Trong khu vực này, nền văn minh Trung Mỹ đầu tiên xuất hiện và trị vì từ khoảng 1400-400 TCN..

Nguồn gốc

Khởi đầu của nền văn minh Olmec có từ giữa 1400 và 1200 trước Công Nguyên. Phát hiện gần đây của Olmec còn nghi lễ gửi ở đền El Manati (gần San Lorenzo) di chuyển trở lại này "ít nhất" 1600-1500 trước công nguyên.CÓ vẻ như Olmec có gốc từ nền văn hóa nông nghiệp đầu tiên của Tabasco,bắt đầu từ giữa 5100 TCN và 4600 TCN. Chia sẻ các cây lương thực giống nhau và kỹ thuật của nền văn minh Olmec.

Những gì ngày nay được gọi là Olmec đầu tiên xuất hiện đầy đủ trong thành phố San Lorenzo Tenochtitlan, nơi mà tính năng Olmec đặc biệt xảy ra vào khoảng năm 1400 trước Công nguyên. Sự gia tăng của nền văn minh đã được hỗ trợ bởi các hệ sinh thái của địa phương cũng tưới đất phù sa,cũng như của các mạng lưới giao thông được cung cấp bởi lưu vực Coatzacoalcos River. Môi trường này có thể được so sánh với các trung tâm khác của nền văn minh cổ đại:sông Nile, Indus, và thung lũng sông Hoàng Hà, và Lưỡng Hà.môi trường năng suất cao này đã khuyến khích dân tập trung đông, mà lần lượt kích hoạt sự nổi lên của một tầng lớp ưu tú.

Hình ảnh

• 
  Colossal Head
• 
  Olmec colossal head monument
• 
  Monument 3, San Lorenzo Tenochtitlan
• 
  Scultures The "twins" from El Azuzul
• 
  Tuxtla Statuette
• 
  Bird Vessel, 12th–9th century BCE
• 
  Three celts, Olmec ritual objects
• 
  Olmec style bottle, reputedly from Las Bocas, 1100-800 BCE
• 
  Olmec Baby Figure 1200-900 BCE
• 
  Olmec were-jaguar
• 
  Olmec-style painting from the Juxtlahuaca cave
• 
  Olmec-style bas relief "El Rey" from Chalcatzingo

Tham khảo

Adams, Richard E.W. (1991). Prehistoric Mesoamerica . Norman: University of Oklahoma Press. ISBN 0-8061-2304-4. OCLC 22593466.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Benson, Elizabeth P. (1996). "110. Votive Axe". Trong Elizabeth P. Benson and Beatriz de la Fuente (biên tập). Olmec Art of Ancient Mexico . Washington D.C.: National Gallery of Art. tr. 262–263. ISBN 0-89468-250-4. OCLC 34357584.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Bruhns, Karen O. (tháng 3 năm 2007). "Did the Olmec Know How to Write?". Science. Quyển 315 số 5817. Nancy L. Kelker, Ma. del Carmen Rodríguez Martínez, Ponciano Ortíz Ceballos, Michael D. Coe, Richard A. Diehl, Stephen D. Houston, Karl A. Taube, and Alfredo Delgado Calderón. Washington, D.C.: American Association for the Advancement of Science. tr. 1365–1366. doi:10.1126/science.315.5817.1365b. ISSN 0036-8075. OCLC 206052590. PMID 17347426.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Campbell, Lyle (1976). "A Linguistic Look at the Olmec". American Antiquity. Quyển 41 số 1. and Terrence Kaufman. Menasha, WI: Society for American Archaeology. tr. 80–89. doi:10.2307/279044. ISSN 0002-7316. JSTOR 279044. OCLC 1479302.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Carlson, John B. (1975) "Lodestone Compass: Chinese or Olmec Primacy? Multidisciplinary Analysis of an Olmec Hematite Artifact from San Lorenzo, Veracruz, Mexico", Science, New Series, Vol. 189, No. 4205 (Sep. 5, 1975), pp. 753–760 (753).

Clark, John E. (2001). "Gulf Lowlands: South Region". Trong Susan Toby Evans and David L. Webster (biên tập). Archaeology of Ancient Mexico and Central America: an Encyclopedia. New York: Garland Publishing. tr. 340–344. ISBN 0-8153-0887-6. OCLC 45313588.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Coe, Michael D. (1967). "San Lorenzo and the Olmec Civilization". Trong Elizabeth P. Benson (biên tập). Dumbarton Oaks Conference on the Olmec, October 28th and 29th, 1967. Washington D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection; Trustees for Harvard University. tr. 41–72. OCLC 52523439. Bản gốc (PDF online reproduction) lưu trữ ngày 8 tháng 11 năm 2011.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Coe, Michael D. (1968). America's First Civilization: Discovering the Olmec. New York: The Smithsonian Library.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Coe, Michael D. (2002). Mexico: from the Olmecs to the Aztecs. with Rex Koontz . London and New York: Thames & Hudson. ISBN 0-500-28346-X. OCLC 50131575.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Covarrubias, Miguel (1977) [1946]. "Olmec Art or the Art of La Venta". Trong Alana Cordy-Collins and Jean Stern (biên tập). Pre-Columbian Art History: Selected Readings. Robert Pirazzini (trans.) . Palo Alto, CA: Peek Publications. tr. 1–34. ISBN 0-917962-41-9. OCLC 3843930.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Covarrubias, Miguel (1957). Indian Art of Mexico and Central America . New York: Alfred A. Knopf. OCLC 171974.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Cyphers, Ann (1996). "2. San Lorenzo Monument 4 - Colossal Head". Trong Elizabeth P. Benson and Beatriz de la Fuente (biên tập). Olmec Art of Ancient Mexico . Washington D.C.: National Gallery of Art. tr. 156. ISBN 0-89468-250-4. OCLC 34357584.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Cyphers, Ann (1999). "From Stone to Symbols: Olmec Art in Social Context at San Lorenzo Tenochtitlán" (PDF). Trong David C. Grove and Rosemary A. Joyce (biên tập). Social patterns in pre-classic Mesoamerica: a symposium at Dumbarton Oaks, 9 and ngày 10 tháng 10 năm 1993. Washington D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection and Trustees for Harvard University. tr. 155–181. ISBN 0-88402-252-8. OCLC 39229716. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 17 tháng 6 năm 2006. Truy cập ngày 23 tháng 8 năm 2014. {{Chú thích sách}}: |format= cần |url= (trợ giúp)Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Davies, Nigel (1982). The Ancient Kingdoms of Mexico. Pelican Books series. Harmondsworth, England: Penguin Books. ISBN 0-14-022232-4. OCLC 11212208.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Diehl, Richard (2004). The Olmecs: America's First Civilization. Ancient peoples and places series. London: Thames & Hudson. ISBN 0-500-02119-8. OCLC 56746987.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Filloy Nadal, Laura (2001). "Rubber and Rubber Balls in Mesoamerica". Trong E. Michael Whittington (biên tập). The Sport of Life and Death: The Mesoamerican Ballgame . New York: Thames & Hudson. tr. 20–31. ISBN 0-500-05108-9. OCLC 49029226.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Flannery, Kent V. (2005). "Implications of new petrographic analysis for the Olmec "mother culture" model" (online reproduction). Proceedings of the National Academy of Sciences. Quyển 102 số 32. Andrew K. Balkansky, Gary M. Feinman, David C. Grove, Joyce Marcus, Elsa M. Redmond, Robert G. Reynolds, Robert J. Sharer, Charles S. Spencer, and Jason Yaeger. Washington, D.C.: National Academy of Sciences. tr. 11219–11223. doi:10.1073/pnas.0505116102. ISSN 0027-8424. OCLC 209632728. PMC 1183595. PMID 16061797. Truy cập ngày 27 tháng 3 năm 2007.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Grove, David C. (1976). "Olmec Origins and Transpacific Diffusion: Reply to Meggers". American Anthropologist, New Series. Quyển 78 số 3. Arlington, VA: American Anthropological Association and affiliated societies. tr. 634–637. doi:10.1525/aa.1976.78.3.02a00120. ISSN 0002-7294. JSTOR 674425. OCLC 1479294. {{Chú thích tạp chí}}: |format= cần |url= (trợ giúp)Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Grove, David C. (1981). "Olmec monuments: Mutilation as a Clue to Meaning". Trong Elizabeth P. Benson (biên tập). The Olmec and their Neighbors: Essays in Memory of Matthew W. Stirling. Michael D. Coe and David C. Grove (organizers). Washington, D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection; Trustees for Harvard University. tr. 49–68. ISBN 0-88402-098-3. OCLC 7416377.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Guimarães, A.P. (2004). "Mexico and the early history of magnetism". Revista Mexicana de Física. Quyển 50 số Enseñanza 1. Mexico D.F.: Sociedad Mexicana de Física. tr. 51–53. ISSN 0035-001X. OCLC 107737016. Bản gốc (PDF online reproduction) lưu trữ ngày 21 tháng 12 năm 2008. Truy cập ngày 9 tháng 9 năm 2008.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Haughton, Brian (2007). Hidden History. New Page Books. ISBN 978-1-56414-897-1.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Joralemon, Peter David (1996) "[Catalogue #]53. Figure Seated on a Throne with Infant on Lap", in Olmec Art of Ancient Mexico, eds. E. P. Benson and B. de la Fuente, National Gallery of Art, Washington D.C., ISBN 0-89468-250-4, pp. 218.

Joyce, Rosemary A. (1991). "Olmec Bloodletting: An Iconographic Study" (PDF; reprinted online by PARI [2003]). Trong Virginia M. Fields (volume ed) (biên tập). Sixth Palenque Roundtable, 1986. Sixth Palenque Round Table Conference, held June 8–14, 1986, at Palenque, Chiapas, Mexico. Palenque Round Table series, vol. 8. Merle Greene Robertson (series ed.). Norman: University of Oklahoma Press. tr. 143–150. ISBN 0-8061-2277-3. OCLC 21230103.{{Chú thích hội thảo}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Lawler, Andrew (2007). "Beyond the Family Feud". Archaeology. Quyển 60 số 2. tr. 20–25.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Magni, Caterina (1999). Archéologie du Mexique: les Olmèques. Paris: Éditions Artcom'. ISBN 2-912741-24-6. OCLC 43630189.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết) (bằng tiếng Pháp)

Magni, Caterina (2003). Les Olmèques: des origines au mythe. Paris: Éditions du Seuil. ISBN 2-02-054991-3. OCLC 52385926.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết) (bằng tiếng Pháp)

National Science Foundation (2002) Scientists Find Earliest "New World" Writings in Mexico Lưu trữ ngày 28 tháng 11 năm 2009 tại Wayback Machine, 2002.

Niederberger Betton, Christine (1987) Paléopaysages et archéologie pré-urbaine du bassin de México. Tomes I & II published by Centro Francés de Estudios Mexicanos y Centroamericanos, Mexico, D.F. (Resume) Lưu trữ ngày 3 tháng 3 năm 2016 tại Wayback Machine

Ortíz C., Ponciano; Rodríguez, María del Carmen (1999) "Olmec Ritual Behavior at El Manatí: A Sacred Space" Lưu trữ ngày 21 tháng 2 năm 2007 tại Wayback Machine in Social Patterns in Pre-Classic Mesoamerica, eds. Grove, D. C.; Joyce, R. A., Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Washington, D.C., p. 225 - 254.

Ortiz de Montellano, Bernard (1997). "They Were NOT Here before Columbus: Afrocentric Hyperdiffusionism in the 1990s". Ethnohistory. Quyển 44 số 2. Gabriel Haslip-Viera, and Warren Barbour. Durham, NC: Duke University Press, issued by the American Society for Ethnohistory. tr. 199–234. doi:10.2307/483368. ISSN 0014-1801. JSTOR 483368. OCLC 42388116.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Pohl, Mary (2002). "Olmec Origins of Mesoamerican Writing". Science. Quyển 298 số 5600. Kevin O. Pope, and Christopher von Nagy. tr. 1984–1987. doi:10.1126/science.1078474. PMID 12471256.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Pohl, Mary "Economic Foundations of Olmec Civilization in the Gulf Coast Lowlands of México", Foundation for the Advancement of Mesoamerican Studies, Inc., accessed March 2007.

Pool, Christopher A. (2007). Olmec Archaeology and Early Mesoamerica. Cambridge World Archaeology. Cambridge and New York: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-78882-3. OCLC 68965709.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Pope, Kevin (2001). "Origin and Environmental Setting of Ancient Agriculture in the Lowlands of Mesoamerica". Science. Quyển 292 số 5520. et al. tr. 1370–1373. doi:10.1126/science.292.5520.1370. PMID 11359011.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Reilly III, F. Kent "Art, Ritual, and Rulership in the Olmec World" in Ancient Civilizations of Mesoamerica: a Reader, Blackwell Publishing Ltd, p. 369-395.

Rose, Mark (2005) "Olmec People, Olmec Art", in Archaeology (online), the Archaeological Institute of America, accessed February 2007.

Santley, Robert S. (1991). "The Politicization of the Mesoamerican Ballgame and its Implications for the Interpretation of the Distribution of Ballcourts in Central Mexico". Trong Vernon L. Scarborough and David R. Wilcox (biên tập). The Mesoamerican Ballgame. Tucson: University of Arizona Press. tr. 3–24. ISBN 0-8165-1180-2. OCLC 51873028.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Scarre, Chris (1999) The Seventy Wonders of the Ancient World, Thames & Hudson, London, ISBN 978-0-500-05096-5.

Serra Puche, Mari Carmen and Fernan Gonzalez de la Vara, Karina R. Durand V. (1996) "Daily Life in Olmec Times", in Olmec Art of Ancient Mexico, eds. E. P. Benson and B. de la Fuente, National Gallery of Art, Washington D.C., ISBN 0-89468-250-4, pp. 262–263.

Skidmore, Joel (2006). "The Cascajal Block: The Earliest Precolumbian Writing" (PDF). Mesoweb Reports & News. Mesoweb. Truy cập ngày 20 tháng 6 năm 2007.{{Chú thích web}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Stevenson, Mark (2007) "Olmec-influenced city found in Mexico", Associated Press, accessed ngày 8 tháng 2 năm 2007.

Stirling, Matthew W. (1968). "Early History of the Olmec Problem". Trong Elizabeth P. Benson (biên tập). Dumbarton Oaks Conference on the Olmec, October 28th and 29th, 1967. Washington D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection; Trustees for Harvard University. tr. 1–8. OCLC 52523439. Bản gốc lưu trữ ngày 8 tháng 11 năm 2011. {{Chú thích sách}}: |format= cần |url= (trợ giúp)Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Stoltman, J.B. (2005). "Petrographic evidence shows that pottery exchange between the Olmec and their neighbors was two-way". PNAS. Quyển 102 số 32. et al. tr. 11213–11218. doi:10.1073/pnas.0505117102. PMC 1183596. PMID 16061796.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Taube, Karl (2004). Olmec Art at Dumbarton Oaks (PDF). Pre-Columbian Art at Dumbarton Oaks, No. 2. Washington, D.C.: Dumbarton Oaks Research Library and Collection; Trustees of Harvard University. ISBN 0-88402-275-7. OCLC 56096117. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 24 tháng 1 năm 2012.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

VanDerwarker, Amber (2006) Farming, Hunting, and Fishing in the Olmec World, University of Texas Press, ISBN 0-292-70980-3.

von Nagy, Christopher (1997). "The Geoarchaeology of Settlement in the Grijalva Delta". Trong Barbara L. Stark and Philip J. Arnold III (biên tập). Olmec to Aztec: Settlement Patterns in the Ancient Gulf Lowlands. Tucson: University of Arizona Press. tr. 253–277. ISBN 0-8165-1689-8. OCLC 36364149.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Wichmann, Søren (1995). The Relationship Among the Mixe–Zoquean Languages of Mexico. Salt Lake City: University of Utah Press. ISBN 0-87480-487-6.{{Chú thích sách}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Wichmann, Søren (2008 [in press]). "Posibles correlaciones lingüísticas y arqueológicas involucrando a los olmecas" (PDF). Proceedings of the Mesa Redonda Olmeca: Balance y Perspectivas, Museo Nacional de Antropología, México City, March 10–12, 2005. Dmitri Beliaev, and Albert Davletshin. Bản gốc (PDF) lưu trữ ngày 2 tháng 10 năm 2008. Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2008. {{Chú thích tạp chí}}: Kiểm tra giá trị ngày tháng trong: |year= (trợ giúp)Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết) Quản lý CS1: năm (liên kết) (bằng tiếng Tây Ban Nha)

Wilford, John Noble (ngày 15 tháng 3 năm 2005). "Mother Culture, or Only a Sister?". The New York Times. Truy cập ngày 19 tháng 9 năm 2008.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Williams, Howel (1965). "Sources of Rocks Used in Olmec Monuments" (PDF online facsimile). Contributions of the University of California Archaeological Research Facility. Quyển 1 số Sources of Stones Used in Prehistoric Mesoamerican Sites. and Robert F. Heizer. Berkeley: University of California Department of Anthropology. tr. 1–44. ISSN 0068-5933. OCLC 1087514.{{Chú thích tạp chí}}: Quản lý CS1: nhiều tên: danh sách tác giả (liên kết)

Liên kết ngoài

• Drawings and photographs of the 17 colossal heads
• Stone Etchings Represent Earliest New World Writing Scientific American; Ma. del Carmen Rodríguez Martínez, Ponciano Ortíz Ceballos, Michael D. Coe, Richard A. Diehl, Stephen D. Houston, Karl A. Taube, Alfredo Delgado Calderón, Oldest Writing in the New World, Science, Vol 313, ngày 15 tháng 9 năm 2006, pp1610–1614.
• BBC audio file. Discussion of Olmec culture (15 mins) A History of the World in 100 Objects.