Thúc Tôn Thông

Thúc Tôn Thông (chữ Hán: 叔孫通; ? – ?), còn có tên là Thúc Tôn Hà (叔孫何), là học giả Nho gia vào đầu thời Tây Hán. Ông từng trợ giúp Hán Cao Tổ chế định nghi lễ cung đình cho nhà Hán, lần lượt giữ các chức vụ Thái thường và Thái tử Thái phó.

Tiểu sử

Phụng sự nhà Tần

Thúc Tôn Thông là người huyện Tiết nước Sở, thời Tần Thủy Hoàng nhờ có văn học được trưng triệu làm Bác sĩ Đãi chiếu. Về sau khi tin tức về cuộc khởi nghĩa của Trần Thắng truyền đến Hàm Dương, Tần Nhị Thế tập hợp tất cả các Nho sinh để bàn bạc đối sách. Trừ Thúc Tôn Thông ra, những người khác đều bẩm báo sự thật. Tần Nhị Thế chỉ xử phạt những Nho sinh kia, riêng Thúc Tôn Thông thì được chính thức bổ nhiệm làm Bác sĩ. Thúc Tôn Thông đã nói lời a dua, xu nịnh khi trả lời Tần Nhị Thế, điều này khiến các đồng liêu bất mãn. Thúc Tôn Thông nói rằng ông làm vậy chỉ để bảo toàn tính mạng của mình mà thôi.

Sau đó, ông bỏ trốn về quê hương huyện Tiết mà lúc bấy giờ đã bị quân khởi nghĩa chiếm đóng. Thúc Tôn Thông lần lượt quy thuận các thủ lĩnh quân khởi nghĩa là Sở Nghĩa Đế, Hạng Lương và Hạng Vũ. Năm 205 TCN, Lưu Bang dẫn quân tấn công vào Bành Thành, Thúc Tôn Thông đầu hàng quân Hán. Về sau Hạng Vũ trở lại đánh bại Lưu Bang, Thúc Tôn Thông theo Lưu Bang quay về Quan Trung. Trong thời gian này, Lưu Bang dù bận việc quân cũng bổ nhiệm Thúc Tôn Thông làm Bác sĩ, hiệu là Tắc Tự quân (稷嗣君).

Phò tá nhà Hán

Chế định lễ nghi

Năm 202 TCN, Lưu Bang đánh bại Hạng Vũ, chấm dứt chiến tranh và được tôn làm Hoàng đế, tức là Hán Cao Tổ. Ông bãi bỏ lễ nghi của nhà Tần và chủ trương đơn giản hóa mọi thứ. Lúc bấy giờ, các đại thần trên triều đường thường xuyên có hành vi thất lễ, như uống rượu tranh cãi, say xỉn la hét ồn ào, thậm chí còn rút gươm chém vào cột cung điện. Hán Cao Tổ dần cảm thấy bất mãn với tình trạng này, và Thúc Tôn Thông bèn kiến nghị cho phép ông chế định lễ nghi cung đình, được Hán Cao Tổ đồng ý. Thúc Tôn Thông đến đất Lỗ cũ chiêu mộ khoảng ba mươi Nho sinh về Trường An, giúp đỡ việc chế định và diễn tập lễ nghi cung đình. Hơn một tháng sau, Thúc Tôn Thông mời Hán Cao Tổ đến xem nghi lễ. Hán Cao Tổ cho rằng lễ nghi này khả thi, bèn ra lệnh cho các đại thần tiến hành tập dượt.

Tháng 10 năm 200 TCN, cung Trường Lạc vừa xây xong, Hán Cao Tổ lần đầu tiên sử dụng nghi lễ cung đình do Thúc Tôn Thông chế định để tiến hành triều nghi đầu năm. Sử ký đã chép lại buổi triều nghi này như sau:

Sáng sớm, các Yết giả Trị lễ theo thứ tự vào điện. Trong đình dàn ra quân kỵ quân bộ quân túc vệ, bày binh khí, giương cờ xí. Lời truyền nói: "Cho vào!" Các Lang trung dưới điện tới gần bệ, có mấy trăm người. Các công thần liệt hầu, tướng quân quân sứ theo thứ tự dàn ra hai bên tây đông. Quan văn từ thừa tướng trở xuống đứng phía đông, phía tây, quan Đại hành sắp xếp những người xướng lệnh từ trên xuống dưới. Lúc ấy liễn của Hoàng đế tiến ra, bách quan cầm hốt theo đường cảnh, dẫn chư hầu chư vương trở xuống tới các quan lương sáu trăm thạch theo thứ tự hầu giá. Từ chư hầu chư vương trở xuống, không ai không nơm nớp nghiêm trang kính cẩn. Đến khi làm lễ xong, đều trở về chỗ. Đặt rượu lễ, chư hầu ngồi trên điện, đều lạy phục xuống, ngẫng đầu lên. Rồi theo thứ tự cao thấp bước lên mừng thọ. Rượu được chín vòng, Yết giả nói: "Dẹp rượu!" Sai kẻ lại chấp pháp nêu ra những người không biết nghi thức dẫn ra ngoài. Bữa rượu trong triều hôm ấy không ai dám ồn ào thất lễ.

Hán Cao Tổ vô cùng hài lòng với buổi triều nghi này và đến lúc này mới biết Hoàng đế là tôn quý. Bèn phong Thúc Tôn Thông làm Thái thường và ban thưởng năm trăm cân vàng. Nhóm Nho sinh đi theo Thúc Tôn Thông vào kinh đều được phong làm quan Lang. Ngoài ra, ông còn đem toàn bộ số vàng được thưởng chia hết cho các Nho sinh đi cùng.

Phò tá Hán Huệ Đế

Năm 198 TCN, Thúc Tôn Thông nhậm chức Thái tử Thái phó, phò tá Thái tử Lưu Doanh. Ba năm sau, Hán Cao Tổ có ý định lập Lưu Như Ý làm Thái tử. Thúc Tôn Thông đã lấy việc Tấn Hiến Công và Tần Thủy Hoàng không quyết định rõ ràng việc lập người kế vị cuối cùng dẫn đến nội loạn trong nước để can gián Hán Cao Tổ. Theo Sở Hán Xuân Thu chép, Thúc Tôn Thông từng tìm cách tự sát trước mặt Hán Cao Tổ, buộc ông phải rút lại đề nghị thay đổi Thái tử. Sau khi Hán Cao Tổ qua đời, Lưu Doanh lên ngôi, tức là Hán Huệ Đế. Thúc Tôn Thông lại nhậm chức Thái thường lần nữa, tiếp tục phụ trách chế định các loại lễ nghi cho tông miếu nhà Hán.

Hán Huệ Đế từng cảm thấy bất tiện vì mỗi lần đến cung Trường Lạc triều kiến Lã Hậu đều phải phong tỏa đường sá, nên đã ra lệnh xây dựng một con đường riêng gọi là phúc đạo. Thúc Tôn Thông đã can gián, chỉ ra rằng con đường này nằm trên đường đi đến tông miếu, việc người đời sau đi lại trên đường đó là bất kính. Hán Huệ Đế muốn phá hủy con đường, nhưng Thúc Tôn Thông nói rằng "Kẻ làm vua không làm điều sai", và đề nghị xây dựng nguyên miếu ở bờ Bắc sông Vị, thay thế cho tông miếu mà con đường kia dẫn đến, nhằm tránh những ảnh hưởng không hay do con đường đó mang lại. Nhân dịp Huệ Đế từng du ngoạn ly cung vào mùa xuân, ông bèn kiến nghị hoàng đế nên dâng tiến các loại quả mới lên tông miếu nhà Hán và được chấp nhận, từ đó mở đầu cho tục lệ này.

Tư tưởng

Sau khi Thúc Tôn Thông đầu hàng nhà Hán, ban đầu ông thường tiến cử trộm cướp, dũng sĩ với Lưu Bang, việc này khiến các Nho sinh cùng giới bất mãn. Sau này, khi Thúc Tôn Thông kiến nghị Hán Cao Tổ chế định lễ nhạc, ông mới tiến cử những Nho sinh đi cùng mình. Thúc Tôn Thông từng phát biểu rằng, khi quân chủ đang trong thời kỳ chinh chiến, tranh đoạt thiên hạ, thì điều quan trọng nhất là có được những người giỏi đánh trận. Nhưng khi đã giữ vững thành quả rồi, thì văn nhân, Nho sinh lại đáng tin cậy hơn. Ngoài ra, Thúc Tôn Thông cho rằng lễ nghi có thể thay đổi theo thời thế và lòng người, không nhất thiết phải khó nhọc sáng tạo lại toàn bộ từ đầu. Lễ nghi mà ông chế định cho Hán Cao Tổ là sự kết hợp lễ nhạc của bốn triều đại Hạ, Thương, Chu và Tần mà thành.

Đánh giá

Trong các việc như tiến cử nhân tài và chế định lễ nhạc, Thúc Tôn Thông nhiều lần thể hiện sự coi trọng việc thích ứng với thời cuộc. Lúc bấy giờ, một số Nho sinh lại có ý kiến khác về thái độ hành động của ông. Khi Thúc Tôn Thông chiêu mộ Nho sinh ở Sơn Đông để chế định lễ nhạc cho Hán Cao Tổ, có hai Nho sinh không muốn đi cùng, họ chỉ trích Thúc Tôn Thông rằng việc chế định lễ nhạc ngay khi thiên hạ mới được định lại là hành động không hợp với cổ nghĩa. Thúc Tôn Thông đã chế giễu họ là những người không thông thạo việc đời. Về sau, sau khi các Nho sinh đi cùng được Hán Cao Tổ ban thưởng, họ lại quay sang ca ngợi Thúc Tôn Thông là thánh nhân thông đạt thời thế.

Hậu thế có nhiều nhận định khác nhau về Thúc Tôn Thông. Tác giả Sử ký Tư Mã Thiên khen ngợi ông biết thay đổi theo thời thế, vì đại nghĩa mà không câu nệ tiểu tiết. Tào Tháo coi việc ông dùng trộm cướp là hợp lý, vì bậc hiền nhân quân tử khó mà trị lý nổi. Ngược lại, nhà sử học thời Bắc Tống Tư Mã Quang chỉ trích Thúc Tôn Thông chế định lễ nhạc chỉ để cầu công nhất thời, khiến cổ lễ bị thất truyền; đồng thời cho rằng việc ông đề nghị Hán Huệ Đế xây nguyên miếu là dạy Huệ Đế che đậy lỗi lầm và tô vẽ sự sai trái.

Tham khảo

• Tam quốc chí quyển 24 – Cao Nhu truyện
• Tư trị thông giám quyển 12 – Thái Tổ Cao Hoàng đế
• Sử ký quyển 99, liệt truyện 39 – Thúc Tôn Thông truyện
• Hán thư quyển 43, liệt truyện 13 – Thúc Tôn Thông truyện