Thành viên:TT 1234
 | Đây là trang thành viên; một trang cá nhân của một thành viên Wikipedia đã đăng kí với tên người dùng là TT 1234. Trang này không phải là một bài viết và nội dung của nó có thể không đúng sự thật. |
| Chiến tranh Xiêm–Việt (1840–1845) | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Một phần của Chiến tranh Xiêm–Việt và Các cuộc xâm lược của Việt Nam vào Campuchia | |||||||
 Bản đồ cho thấy sự di chuyển của quân đội Việt Nam (từ tháng 6 đến tháng 12 năm 1845) trong Chiến tranh Xiêm–Việt (1841–1845). | |||||||
| |||||||
| Tham chiến | |||||||
 Nhà Nguyễn  Lực lượng Khmer thân Nguyễn |  Vương quốc Rattanakosin (Xiêm) Lực lượng Khmer chống Nguyễn | ||||||
| Chỉ huy và lãnh đạo | |||||||
| Hoàng đế Thiệu Trị Trương Minh Giảng Lê Văn Đức Phạm Văn Điển Nguyễn Công Nhân Nguyễn Công Trứ Võ Văn Giải Nguyễn Tri Phương Nguyễn Tiến Lâm Nguyễn Văn Hoàng Doãn Uẩn Tôn Thất NghịNữ vương, hoàng thân và đại thần Campuchia: Ang Mey Ang Em Chaofa Talaha (Lung) | Vua Nangklao Chao Phraya Bodindecha (Sing Sinhaseni) Kromma Khun Isaret-rangsant Chao Phraya Nakhon Ratchasima Thong-in Chao Phraya Yommaraj Bunnak Phra Promborrirak Chameun Waiworanat (Chuang Bunnag) Ang Duong | ||||||
| Thành phần tham chiến | |||||||
 Quân đội nhà Nguyễn | Quân đội Hoàng gia Xiêm La | ||||||
| Lực lượng | |||||||
| Khi khởi đầu chiến tranh: 5.000 binh sĩ Đại Nam 1.600 binh sĩ Chăm–Mã Lai Tổng cộng (1841): 6.600 Cuộc tấn công mùa khô năm 1845: 20.000 | 35.000 lính Xiêm | ||||||
| Thương vong và tổn thất | |||||||
| Không rõ | Không rõ | ||||||
Chiến tranh Xiêm–Việt 1840–1845 (tiếng Thái: อานามสยามยุทธ (พ.ศ. 2383 – พ.ศ. 2388), tiếng Việt: Chiến tranh Việt–Xiêm (1840–1845), tiếng Khmer: សង្គ្រាមសៀម-យួន (១៨៤០-១៨៤៥)) là một cuộc xung đột quân sự giữa Đại Nam dưới triều Hoàng đế Thiệu Trị và Vương quốc Xiêm dưới triều vua Nangklao nhà Chakri. Sự đối địch giữa Đại Nam và Xiêm trong việc kiểm soát vùng trung tâm Campuchia ở hạ lưu lưu vực sông Mê Kông trở nên gay gắt hơn sau khi Xiêm đã từng tìm cách chinh phục Campuchia trong cuộc chiến 1833–1834. Năm 1834, Hoàng đế Minh Mạng của Việt Nam lập công chúa Ang Mey làm nữ vương bù nhìn của Campuchia, đồng thời tuyên bố quyền bá chủ hoàn toàn đối với Campuchia, hạ Campuchia xuống thành một tỉnh của Việt Nam, gọi là Trấn Tây Thành.[2]
Đến năm 1840, Xiêm lợi dụng sự bất mãn để hỗ trợ cuộc nổi dậy của người Khmer chống lại ách thống trị của Đại Nam. Vua Nangklao đã phái quân đội sang để đưa hoàng tử Ang Duong lên ngôi vua Campuchia. Sau bốn năm chiến tranh hao mòn, cả hai bên đều đồng ý thỏa hiệp và đặt Campuchia dưới sự cai trị chung.[3][4][5][6]
Bối cảnh Thành viên:TT 1234
Xung đột Xiêm – Việt về vấn đề Campuchia
Vương quốc Khmer huy hoàng một thời, bước sang thế kỷ 18 đã ngày càng suy yếu chịu ảnh hưởng từ hai nước láng giềng Việt Nam từ phía đông và Xiêm La từ phía tây. Những tranh chấp ngai vàng trong hoàng tộc Campuchia làm trầm trọng thêm xung đột[7], khi mỗi bên đều tìm kiếm sự hậu thuẫn và bị thao túng bởi Xiêm hoặc Việt. Năm 1794, vua Phuttha Yotfa Chulalok (Rama I) của Xiêm lập hoàng tử trẻ Ang Eng lên ngôi Quốc vương Campuchia dưới sự bảo hộ của Xiêm.[8][9][10] Nhân dịp đó, Xiêm triều còn cắt vùng đất phía tây bắc Campuchia, gồm Battambang và Siemreap, giao cho Chaophraya Aphaiphubet - một đại thần thân Xiêm - quản lý và chịu trách nhiệm trực tiếp với Xiêm triều. Từ đó trở đi, vùng tây bắc Campuchia bị sáp nhập một cách không chính thức vào Xiêm. Vua Ang Eng mất sớm vào năm 1797, để lại bốn người con trai: Ang Chan, Ang Snguon, Ang Em và Ang Duong. Ang Chan được vua Xiêm đưa lên ngai vàng vào năm 1806, nhưng ông dần tỏ ra bất mãn trước ảnh hưởng của Xiêm tại Campuchia và ngả sang phía Việt Nam, lúc này đang ở những năm đầu của triều Nguyễn. Ang Chan từ chối dự tang lễ của vua Phuttha Yotfa Chulalok năm 1809, đồng thời xử tử các đại thần thân Xiêm, đồng nghĩa với việc công khai lập trường chống Xiêm của mình.[10]
Năm 1812, Hoàng đệ Ang Snguon, người em trai cùng cha cùng mẹ của Ang Chan, đã nổi loạn chống lại ông.[2] Quân Xiêm tiến vào Campuchia năm 1812 để ủng hộ Ang Snguon, còn vua Ang Chan phải chạy sang Gia Định thành nương nhờ người Việt.[11] Quân Xiêm đốt phá kinh đô Oudong rồi rút quân. Hai hoàng tử Ang Em và Ang Duong, các em trai khác của Ang Chan, quyết định theo phe Ang Snguon và sang Bangkok chịu sự quản thúc của Xiêm.[8] Hoàng đế Gia Long của Việt Nam sau đó cử Lê Văn Duyệt đem quân sang khôi phục ngôi báu cho Ang Chan năm 1813.[7] Từ đó, Campuchia rơi vào vòng ảnh hưởng của Việt Nam, và Ang Chan dời đô về Phnom Penh để gần gũi hơn với sự bảo hộ của triều đình Huế.[8] Lê Văn Duyệt cho xây một thành mới ở Phnom Penh gọi là Banteay Keav để làm kinh đô mới cho Ang Chan. Năm 1819, Gia Long hạ lệnh đào Kênh Vĩnh Tế nối Châu Đốc với Hà Tiên trên biên giới Campuchia – Việt Nam,[6] bắt dân Campuchia đi phu đào kênh. Triều đình Xiêm ở Bangkok vô cùng lo ngại về công trình này, nghi ngờ rằng người Việt xây nó với ý đồ tạo điều kiện cho thủy quân Đại Nam tiến ra Vịnh Xiêm, đe dọa đến kinh đô Bangkok trong tương lai.
Cuộc xâm lược Campuchia và Nam Kỳ của Xiêm (1833–1834)
Lê Văn Duyệt, Tổng trấn Gia Định thành và nắm ảnh hưởng lớn tại Campuchia, qua đời năm 1832.[12] Vua Minh Mạng bổ nhiệm quan lại từ Huế đến thay thế Lê Văn Duyệt ở Gia Định, những người này sớm phát hiện Duyệt nắm quyền lực quá lớn và đã đưa ra cáo buộc đối với vị đại thần quá cố,[2][12] dẫn đến cuộc thanh trừng chính trị lớn trong nội bộ Việt Nam. Thi hài Lê Văn Duyệt bị khai quật lên khỏi mộ và lăng nhục. Lê Văn Khôi, con nuôi của Duyệt, đã nổi dậy ở Sài Gòn chống lại triều Nguyễn năm 1833, đó là cuộc Khởi nghĩa Lê Văn Khôi. Minh Mạng cử tướng đem quân dẹp loạn vào giữa năm 1833, quân nổi dậy liền cầu viện Xiêm triều trợ giúp.[13]
Vua Nangklao, tức Rama III của Vương triều Rattanakosin, khi hay tin về cuộc nổi dậy ở Sài Gòn, đã nắm cơ hội này để phá bỏ ảnh hưởng của Việt Nam tại Campuchia bằng cách viện trợ cho Lê Văn Khôi.[9] Tháng 11 năm 1833, Xiêm triều cử Chao Phraya Bodindecha chỉ huy lục quân 40.000 người,[1] mang theo các hoàng tử Campuchia là Ang Em và Ang Duong để xâm lược Campuchia, còn Chao Phraya Phrakhlang chỉ huy hải quân 10.000 người[1] tiến đánh cảng Hà Tiên của Đại Nam. Vua Campuchia Ang Chan phải bỏ chạy khỏi Phnom Penh lánh nạn ở Vĩnh Long khi quân Xiêm chiếm thành Banteay Keav tại Phnom Penh, đưa các hoàng thân thân Xiêm Ang Em và Ang Duong lên cai trị ở đó. Quân Xiêm nhanh chóng chiếm Hà Tiên, Châu Đốc rồi theo sông Bassac tiến vào Nam Kỳ, khiến quân Đại Nam bị bất ngờ. Hoàng đế Minh Mạng, vốn đang tập trung dẹp loạn Lê Văn Khôi ở Sài Gòn, buộc phải điều một số binh dưới quyền Nguyễn Xuân và Trương Minh Giảng đi chống lại quân Xiêm.
Bodindecha điều một phần quân dưới quyền Chao Phraya Nakhon Ratchasima và Phraya Ratchanikun tiến theo đường bộ đến Ba Phnum để đánh Sài Gòn, trong khi chính Bodindecha hợp cùng Phrakhlang ở Châu Đốc. Quân Xiêm dưới quyền Bodindecha và Phrakhlang theo đường thủy từ Châu Đốc xuống sông Bassac, vượt kênh Vàm Nao vào Mê Kông tiến về Sài Gòn, nơi quân Xiêm và quân Đại Nam giao chiến trong Trận Vàm Nao tháng 1 năm 1834. Quân Xiêm đại bại, phải rút lui về Campuchia, xoay chuyển cục diện chiến tranh có lợi cho Đại Nam. Người Campuchia dưới quyền Oknha Chakrey Long và Yumreach Hu phục kích và đánh du kích vào quân Xiêm đang rút, đặc biệt là cánh quân lạc đường của Nakhon Ratchasima và Ratchanikun tại Smaong (tỉnh Prey Veng ngày nay). Để trả đũa, Bodindecha ra lệnh phá hủy thành Banteay Keav ở Phnom Penh và bắt người Khmer[14] dọc tuyến rút quân làm tù binh để bù đắp thất bại của quân Xiêm.
Tháng 2 năm 1834, Bodindecha cố thủ tại Pursat, trong khi Phrakhlang rút về Chanthaburi. Quân Campuchia – Việt Nam dưới quyền Nguyễn Xuân, Trương Minh Giảng và Oknha Chakrey Long nhân đà thắng lợi truy kích quân Xiêm đến tận biên giới Campuchia. Quân Đại Nam đưa vua Ang Chan đang lánh nạn tại Vĩnh Long, trở về Phnom Penh khôi phục ngôi vị. Đến tháng 4 năm 1834, Bodindecha cùng Ang Em và Ang Duong rút quân về Battambang[11], chấm dứt cuộc viễn chinh bất thành. Ang Chan ban thưởng cho các công thần Oknha Chakrey Long và Yumreach Hu, lần lượt phong họ làm Chauvea Tolaha (Tể tướng) và Samdech Chauponhea (Phó tể tướng). Khi trở lại Phnom Penh, Ang Chan thấy cung điện Banteay Keav – nơi Lê Văn Duyệt từng xây cho ông năm 1813 – đã bị Xiêm phá hủy và đốt sạch. Ang Chan bèn dựng cung điện tạm ở Po Preah Bat, đối diện Phnom Penh trên đảo Slaket.
Việt Nam chiếm đóng Campuchia
Vua Ang Chan mất vào tháng 1 năm 1835,[11] chỉ để lại bốn người con gái: Trưởng nữ Ang Pen có mẹ là Neak Neang Tep, con gái của Chaophraya Aphaiphubet (viên quan Campuchia thân Xiêm, từng cai quản Battambang do Xiêm kiểm soát và mất năm 1809),[11] Thứ nữ Ang Mey, hai người còn lại là Ang Peou và Ang Snguon, đều do các phi tần khác nhau của Ang Chan sinh ra.[15] Những người có tư cách kế vị ngai vàng nhất lúc này là hai người em trai của Ang Chan, Ang Em và Ang Duong – thì đang cư ngụ ở Battambang dưới sự khống chế của Xiêm (Ang Snguon đã qua đời trước đó vào năm 1822). Điều này khiến người Việt không còn ứng cử viên nam nào để lập làm vua Campuchia.
Tháng 5 năm 1835, Minh Mạng phong cho công chúa Ang Mey làm Nữ vương bù nhìn của Campuchia với tước hiệu Quận chúa[15] (郡主), trở thành nữ quân chủ duy nhất trong lịch sử Campuchia[16]. Lý do triều đình Huế cố ý gạt bỏ trưởng công chúa Ang Pen là vì bà có quan hệ thân thiết với người Xiêm.[15] Ba công chúa còn lại được phong tước Huyện quân (縣君). Không lâu sau vào tháng 11 năm 1835, theo đề nghị của Trương Minh Giảng, Minh Mạng lập ra thành Trấn Tây (鎮西) trên đất Campuchia, đặt Campuchia dưới sự cai trị trực tiếp của Đại Nam và chia thành 33 phủ cùng 2 man. Minh Mạng cũng bổ nhiệm Trương Minh Giảng làm Trấn Tây tướng quân (鎮西將軍, gọi theo dân gian là Ông Tiền Quân) – Tổng đốc tối cao tại Campuchia. Vì thành Banteay Keav ở Phnom Penh – hoàng cung của Ang Chan – đã bị quân Xiêm phá hủy năm 1834, xây dựng một thành mới gọi là Trấn Tây tại Phnom Penh làm trung tâm hành chính cai trị Campuchia.[17] Tuy nhiên, Ang Mey và các chị em vẫn ở cung Po Preah Bat – dinh thự cuối cùng của vua cha tại Slaket, bên kia sông đối diện Phnom Penh. Trấn Tây được chia thành nhiều trung tâm khu vực: Kampong Thom (Hải Đông, 海東) ở phía đông Biển Hồ, giáp Siem Reap và Pursat do Xiêm kiểm soát; và Pursat (Hải Tây, 海西) ở tây nam Biển Hồ, giáp Battambang của Xiêm.
Trương Minh Giảng đưa 5.000 lính Đại Nam đến Phnom Penh để huấn luyện.[11] Ông trở thành người nắm quyền cai trị trên thực tế. Quan lại bản địa Campuchia hàng ngày phải đến chầu lạy Trương Minh Giảng. Minh Mạng chủ trương truyền bá tư tưởng chính trị và văn hóa của Đại Nam lên đất Campuchia. Trương Minh Giảng còn cưỡng chế đưa mô hình quan liêu Hán – Việt vào Campuchia,[18] thay thế tầng lớp quý tộc Khmer dù vốn vẫn tồn tại nhưng mất quyền lực hành chính. Bị áp đặt chính sách đồng hóa, người Khmer phải theo phong tục Việt như ngôn ngữ, lễ nghi, y phục, kiểu tóc,[6] trong đó có việc đội khăn vấn. Họ còn bị cưỡng bức đi lao dịch, xây dựng đường sá, công trình, và làm đồn điền nông nghiệp để tăng năng suất kinh tế, khiến cho đời sống càng thêm khổ cực.[14]
Năm 1837, Oknha Dechu Ream,[19] quan trấn thủ Kampong Svay, nổi lên chống lại sự cai trị của nhà Nguyễn nhưng bị bắt và xử tử. Năm sau, tháng 2 năm 1838, Snang Ey,[19] một viên quan Khmer phục vụ dưới trướng người Việt, giết phái viên người Việt tại Kampong Thom (Hải Đông) rồi nổi dậy, tập hợp 1.000[17] người Khmer rồi tàn sát người Việt tại vùng Kampong Svay – Kampong Thom.[14] Trương Minh Giảng cử Đoàn Văn Phú và Chauvea Tolaha Long – Tể tướng thân Việt của Campuchia – từ Phnom Penh đi đánh Snang Ey, giao tranh tại Steung Trang và Kampong Siem. Sau khoảng một tháng, cuộc nổi dậy bị dẹp yên. Snang Ey trốn về phía bắc, vượt sông Tonle Repou sang nương nhờ Vương quốc Champasak do Xiêm kiểm soát. Trương Minh Giảng sau đó tiến hành thanh trừng khốc liệt quan lại Campuchia ở Kampong Svay. Nhiều quan lại bị xử tử hoặc giam cầm.[14] Trong các năm 1837–1838 cũng có khởi nghĩa Khmer chống Đại Nam tại Kampong Saom (Khai Biên, nay là Sihanoukville).
Sự chuẩn bị của Xiêm
Khi quân Xiêm rút khỏi Campuchia đầu năm 1834, họ lo ngại người Việt sẽ mở một cuộc phản công toàn diện. Vua Nangklao hạ lệnh đóng 80 chiến thuyền kiểu Việt, trong đó 40 chiếc đặt tại Bangkok và 40 chiếc bố trí tại các thị trấn ven biển.[1] Nhà vua cũng cho tu sửa thành Chachoengsao và xây một pháo đài mới gọi là Khong Kraphan (ป้อมคงกระพัน)[1] tại Phra Samut Chedi (tỉnh Samut Prakan) năm 1834. Nangklao còn cử Chao Phraya Phrakhlang Dit Bunnag tăng cường phòng thủ Chanthaburi ở vùng duyên hải phía Đông Xiêm. Ông quyết định dời thành Chanthaburi từ vị trí ven sông lên cao 5 km và xây pháo đài Noen Wong (ป้อมเนินวง)[20]. Con trai ông, Chamuen Rachamat Kham Bunnag, được giao nhiệm vụ xây thêm hai pháo đài ở hai bờ cửa sông Chanthaburi. Một người con khác của Phrakhlang, Chamuen Waiworanat Chuang Bunnag, từng du học kỹ thuật đóng tàu phương Tây, đã đóng con tàu buồm ba cột buồm đầu tiên do người Xiêm chế tạo mang tên Ariel tại Chanthaburi năm 1835,[21] trọng tải 300 tấn, được vua Xiên đặt tên là Klaew Klang Samut (แกล้วกลางสมุทร). Chuang Bunnag tiếp tục đóng một tàu buồm lớn 1.400 tấn tên Conqueror (Rabinbuakaew, ระบิลบัวแก้ว) năm 1836. Tại Bangkok, Hoàng đệ Kromma Khun Itsaret Rangsan, em cùng cha khác mẹ của vua Nangklao, cũng hứng thú đóng tàu theo kiểu Tây và cho chế tạo nhiều tàu như Fairy (Phuttha-amnat, พุทธอำนาจ, loại barque), Sir Walter Scott (Ratcharit, ราชฤทธิ์, barque) và Lion (Udomdet, อุดมเดช, brig), với sự trợ giúp của Chuang Bunnag, người đã đóng thêm tàu Victory (Witthayakhom, วิทยาคม). Các thủy thủ người Anh được thuê về làm thuyền trưởng.
Sau cái chết của Ang Chan năm 1835 và việc Đại Nam nắm quyền ở Campuchia, một nhóm quý tộc Khmer bí mật gửi thư sang Bangkok, kêu gọi đưa các Hoàng đệ Ang Em và Ang Duong trở lại.[22] Tuy nhiên, Xiêm chưa hồi phục sau thất bại năm 1834 nên chưa thể mở chiến dịch mới ngay được. Việc Xiêm tiêu diệt Vương quốc Vientiane sau cuộc khởi nghĩa của Anouvong đã cho phép họ kiểm soát nguồn nhân lực người Lào và Khmer miền Bắc ở Isan. Một lượng lớn dân Lào từ bờ đông sông Mê Kông bị cưỡng bức dời sang bờ tây, làm tăng dân số cao nguyên Khorat. Tháng 1 năm 1837, vua Nangklao ra lệnh tổng điều tra dân số vùng Đông Bắc để huy động binh lực cho chiến dịch tương lai chống Campuchia và Đại Nam.[1] Vấn đề thiếu lương thảo và tiếp tế vốn là nhược điểm khi quân Xiêm tác chiến xa căn cứ. Nhà vua cho Phraya Ratchasuphawadi Ng To thiết lập tuyến tiếp tế tại Prachinburi và Kabin Buri trên đường sang Campuchia.[1]
Xiêm cũng củng cố Battambang thành căn cứ chính trị của mình.[22] Khi Bodindecha đến Battambang tháng 2 năm 1837, ông thấy thành cũ đã hư hại nên đề nghị dời đô Battambang từ Baset sang vị trí hiện nay bên sông Sangkae, xây thành mới tại đó.[22] Khoảng 2.000 dân Xiêm–Lào từ Nakhon Ratchasima, 6.405 dân Lào từ Đông Bắc Xiêm và 1.474 dân Xiêm–Lào từ Nakhon Nayok, Prachantakham và Kabin Buri được bắt đi xây dựng thành Battambang mới. Bodindecha tiếp tục khảo sát nhân lực, báo cáo có tới 80.000[1] đàn ông Lào và Khmer miền Bắc sẵn sàng nhập ngũ. Tháng 2 năm 1839, Phraya Ratchasuphawadi được cử đến tăng cường phòng thủ thị trấn Siem Reap do Xiêm kiểm soát.[1]
Sự quy thuận của Ang Em về phía Đại Nam
Phraya Aphaiphubet Chet - Tổng trấn Battambang thuộc Xiêm, qua đời vào năm 1834. Vua Nangklao liền bổ nhiệm hoàng tử Campuchia Ang Em lên thay chức làm tổng trấn Battambang để lôi kéo người Khmer về phía mình. Phraya Palat Ros được cử làm phó tổng trấn dưới quyền Ang Em; còn Ang Duong cũng được bổ nhiệm làm Tổng trấn Mongkolborey[11] – một thị trấn khác ở tây bắc Campuchia. Trương Minh Giảng, Tướng quân Trấn Tây của Đại Nam, bí mật gửi thư cho Ang Em ở Battambang, thúc giục ông quy thuận về phía Đại Nam và hứa sẽ lập ông làm vua Campuchia nếu thuận theo người Việt.[11] Cùng lúc đó, Chauvea Tolaha Long – tể tướng Campuchia – cũng gửi thư riêng cho Ang Duong ở Mongkolborey, kêu gọi ông từ bỏ Xiêm để trở về với Campuchia. Những tiếp xúc bí mật này khiến hai anh em hoàng tộc Ang Em và Ang Duong mâu thuẫn lẫn nhau. Phraya Palat Ros, phó tổng trấn Battambang, đứng về phía Ang Em; còn Phra Phithakbodin Som, con trai của Chet, ủng hộ Ang Duong.
Khi Chao Phraya Bodindecha hoàn tất việc dựng thành Battambang mới và tổng điều tra dân số Đông Bắc Xiêm, ông trở về Bangkok năm 1838, khiến Battambang rơi vào khủng hoảng chính trị. Tháng 11 năm 1838, Ang Duong và Phra Phithakbodin Som âm mưu đảo chính đoạt quyền ở Battambang nhưng Phraya Palat Ros cùng phe cánh của Ang Em đã mật báo về Bangkok; hậu quả là Ang Duong bị bắt giải về Bangkok, giam vào ngục tối, sau đó cho quản thúc tại gia.[11]
Một năm sau khi mưu đồ của Ang Duong thất bại thì đến lượt Ang Em. Ang Em vốn là ứng viên thân Xiêm hàng đầu cho ngôi vua Campuchia suốt khoảng hai thập niên, nhưng thất vọng trước việc Xiêm không thực sự đưa ông lên ngôi,[11] chỉ để ông làm tổng trấn Battambang. Ngày 24 tháng 12 năm 1839, Ang Em phát động binh biến ở Battambang, bắt giữ Phraya Palat Ros và các quan lại Campuchia thân Xiêm khác. Đêm đó, Ang Em đưa đi khoảng một nửa dân Battambang cùng các quan bị bắt – ước chừng 6.000 đến 8.000 người – xuống hàng trăm thuyền bè vượt Biển Hồ để sang đầu thú với Đại Nam ở Pursat vào tháng 1 năm 1840. Tuy nhiên, Hoàng đế Minh Mạng không có ý khôi phục chế độ quân chủ Campuchia vì mục tiêu tối hậu của ông là sáp nhập Campuchia về chính trị và văn hóa vào Đại Nam.[14] Minh Mạng lệnh cho Trương Minh Giảng bắt Ang Em và Phraya Palat Ros, giải thẳng từ Phnom Penh về Huế; Phraya Palat Ros bị cho là đã bị xử tử, còn Ang Em bị giam cầm. Dân Battambang do Ang Em đưa theo được an trí tại các thị trấn gần Pursat như Krakor, Krang, Khlong, Baribour và Rolea B'ier; một số khác bị dời đi xa hơn đến Sài Gòn hoặc Vĩnh Long ở Nam Kỳ. Mẹ của Ang Em và Ang Duong là Neak Neang Ros cùng con trai của Ang Em là Ang Phim thì bị quản thúc tại Sài Gòn.
Ở Bangkok, Chao Phraya Bodindecha nghe tin biến cố nghiêm trọng này liền khởi hành gấp vào tháng 1 năm 1840, đem quân Xiêm tiến về Battambang. Ông nhận thấy Battambang đã kiệt quệ cả về lương thực lẫn nhân lực; vùng đệm giữa Campuchia và Trung Xiêm[9] vì thế suy yếu, dễ bị Campuchia và Đại Nam tấn công. Dù có 4.300 người Khmer miền Bắc từ Khukhan, Surin, Sangkha và Sisaket kéo tới, tình hình cũng không cải thiện vì Bodindecha không đủ lương thực để nuôi quân tại Battambang; do đó ông phải điều quân Khmer miền Bắc và quân Xiêm tỏa ra trấn giữ Siem Reap, Moung Ruessei và Kampong Preah, trong khi ông tập trung bổ sung nguồn lực cho Battambang. Bodindecha bổ nhiệm Phra Phithakbodin Som làm quyền tổng trấn Battambang, còn Phra Narinyotha Nong làm quyền phó tổng trấn.
Trong khi đó, Trương Minh Giảng thúc giục các đại thần Campuchia là Chauvea Tolaha Long, Samdech Chauponhea Hu và Oknha Kralahom đem quân Campuchia đánh chiếm lại Battambang khi nơi này đang suy yếu. Tuy nhiên, các đại thần Campuchia từ chối, cho rằng sau vụ Ang Em quy thuận, quân Xiêm đã tăng cảnh giới, cơ hội giành chiến thắng rất thấp.[11] Bản thân Trương Minh Giảng cũng không mặn mà đưa quân Đại Nam đánh Battambang vì e ngại châm ngòi cho một cuộc chiến Xiêm – Việt nữa.
Khởi nghĩa Campuchia chống Đại Nam
Đầu năm 1840, Hoàng đế Minh Mạng siết chặt việc kiểm soát Campuchia tức Trấn Tây thành. Ông ra lệnh tổng điều tra dân số, báo cáo ghi nhận tới 40.000 nam đinh có thể huy động tại Campuchia.[11] Tuy nhiên, Minh Mạng sớm phát hiện người Campuchia khai thiếu khoảng 15.000 người[17], nên đã trừng phạt ba đại thần đứng đầu Campuchia là Chauvea Tolaha Long, Samdech Chauponhea Hu và Oknha Kralahom bằng cách phát lưu họ ra miền bắc Đại Nam với tội bất tuân mệnh lệnh và yếu kém. Minh Mạng tiếp tục bước đi "hội nhập" sâu hơn bằng việc hạ thấp địa vị của vương quyền Campuchia,[11] giáng Ang Mey – nữ quân chủ Campuchia – xuống tước "Mỹ Lâm quận chúa" vào tháng 7 năm 1840. Tháng 8 năm 1840, Trương Minh Giảng phát hiện công chúa trưởng Ang Pen, người từng bị loại khỏi danh sách kế vị do quan hệ mật thiết với Xiêm, đã bí mật liên lạc với mẹ là Neak Neang Tep và cậu là Preah Angkev Ma (đều là con của Chaophraya Aphaiphubet Baen) ở Battambang. Preah Angkev Ma gửi thư khuyên Ang Pen tìm cách trốn về đoàn tụ với mẹ tại Battambang.
Minh Mạng bổ nhiệm Lê Văn Đức làm Khâm sai đại thần (欽差大臣) sang Trấn Tây vào tháng 7 năm 1840. Khi Lê Văn Đức đến Phnom Penh vào tháng 8, ông và Trương Minh Giảng tiến hành các cải cách quy mô, thực chất xóa bỏ vai trò và quyền lực của quan lại Campuchia. Ấn tín hành chính của Campuchia bị tịch thu và thay bằng ấn của Đại Nam. Ngày 24 tháng 8 năm 1840,[23] Trương Minh Giảng mở yến thiết đãi Lê Văn Đức tại dinh trong thành Trấn Tây; các Oknha Campuchia và bốn công chúa Khmer đều bị buộc dự. Tại buổi tiệc, Trương Minh Giảng tuyên bố gây chấn động rằng công chúa thân Xiêm Ang Pen đang mưu trốn sang Battambang; vì thế Ang Pen sẽ bị bắt, còn ba công chúa còn lại – Ang Mey, Ang Peou và Ang Sngoun – sẽ bị giải về Sài Gòn. Khi ba công chúa cùng thánh kiếm Preah Khan Reach và các bảo vật hoàng gia[11] bị áp giải xuống Sài Gòn, Ang Pen bị kết tội phản loạn và được cho là đã bị bí mật xử tử bằng cách dìm xuống sông Mê Kông.[15] Những diễn biến này khiến người Khmer kinh hãi và phẫn nộ; sự vắng bóng của vương quyền Campuchia làm suy giảm tính chính danh của chính giới quý tộc Khmer.[24]
Sau 5 năm bị người Việt cai trị dưới danh nghĩa Trấn Tây thành (từ 1835), người Khmer vốn bức xúc vì lao dịch cưỡng bức, đồng hóa văn hóa và cách đối xử với hoàng tộc – tất cả đều làm xói mòn bản sắc và văn hóa Khmer[24] – rốt cuộc đã nổi dậy chống lại. Đầu tháng 9 năm 1840, Oknha Outey Thireach Hing – Tổng trấn Samraong Tong – và Oknha Vongsa Anchit Mey – Tổng trấn Bati – khởi binh ở phía tây Phnom Penh, châm ngòi phong trào chống Đại Nam khắp vương quốc. Campuchia chìm vào hỗn loạn; nhiều thủ lĩnh địa phương giết người Việt trong vùng và tự lập phe cánh riêng, tiêu biểu gồm có:[23]
- Oknha Outey Thireach Hing (Samraong Tong) và Oknha Vongsa Anchit Mey (Bati) khống chế khu vực phía tây Phnom Penh và hành hình người Việt tại đây.
- Oknha Chet ở Baray, được Xiêm hậu thuẫn, kêu gọi toàn vùng Kampong Svay và Baray nổi dậy, giết người Việt với sự phối hợp chặt chẽ từ phía Xiêm.
- Oknha Reachea Dechea Nong tự xưng Chakrey (Thượng thư bộ Binh),[19] liên kết với Oknha Thommeadecho Meas – Tổng trấn Ba Phnum – lập căn cứ ở Kien Svay, kiểm soát và hành hình người Việt ở toàn bộ khu vực phía đông Phnom Penh.
Oknha Sena Anchit Mau – Tổng trấn Kampot – chiếm đồn Việt ở Kampong Bay và giết người Việt trong các thị trấn. Oknha Mau còn đưa quân Khmer đánh thẳng Hà Tiên vào tháng 10 năm 1840, gây thương vong cho quân Việt.[25] Tuy nhiên, quân Đại Nam cuối cùng tái chiếm được Kampot, đẩy Oknha Mau ra khỏi địa bàn.
Cũng trong tháng 9 năm 1840, Oknha Surkealok Muk – Tổng trấn Pursat (Hải Tây) – bỏ về với Chao Phraya Bodindecha ở Battambang, cầu viện quân Xiêm kéo vào để chấm dứt sự cai trị của Đại Nam.[1] Từ Phnom Penh, Trương Minh Giảng điều quân Campuchia – Đại Nam đi dẹp các thủ lĩnh Khmer nổi dậy ở cả phía đông lẫn phía tây thủ phủ nhưng đều không thu được hiệu quả. Khi nghe tin cả nước Campuchia đồng loạt nổi dậy chống Đại Nam, Hoàng đế Minh Mạng "giận đến dựng tóc gáy".[14] Trước làn sóng hành hình người Việt lan rộng, quan lại và dân di cư Việt ở Campuchia rút về các trung tâm hành chính như Phnom Penh, Pursat và Sambok. Đầu tháng 11 năm 1840,[23] các Oknha miền tây nam Campuchia gồm Oknha Hing (Samraong Tong), Oknha Mey (Bati) và Oknha Ton (Prey Kabbas) đưa quân áp sát ngoại vi Phnom Penh, bao vây thành Trấn Tây.
Quân Việt tại Trấn Tây thiếu hụt nhân lực, chỉ trông cậy vào binh lính Đại Nam và một số ít người Khmer trung thành. Trương Minh Giảng xin Hoàng đế Minh Mạng cử viện quân đến để đàn áp. Minh Mạng lệnh động viên 10.000[11] nam đinh Nam Kỳ từ các tỉnh An Giang, Vĩnh Long, Định Tường) và Gia Định tiến sang Campuchia.[26] Do Oknha Surkealok Muk – Tổng trấn Khmer ở Pursat – đã bỏ sang với người Xiêm tại Battambang, Trương Minh Giảng bèn cử Đề đốc Võ Đức Trung đem quân từ Phnom Penh chiếm lại Pursat.[26] Dù quân Khmer bao vây Phnom Penh, vòng vây lỏng lẻo nên quân Đại Nam vẫn di chuyển được giữa Phnom Penh và các vùng khác của Campuchia.
Xiêm tấn công Campuchia: Tháng 11, 1840– Tháng 1 1841 Thành viên:TT 1234
| Cuộc xâm lược Campuchia của Xiêm (1840–1841) | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Một phần của Chiến tranh Xiem–Việt | |||||
| |||||
| Tham chiến | |||||
 Vương quốc Xiêm | Đại Nam | ||||
| Chỉ huy và lãnh đạo | |||||
| Mặt trận Pursat Chao Phraya Bodindecha Chao Phraya Nakhon Ratchasima Thong-in Phra Phirenthorathep Kham Phra Phromborirak Kaew Mặt trận Kampong Thom Phraya Ratchanikun Suea Phraya Aphai Songkhram Luang Raksathep | Mặt trận Kampong Thom Trương Minh Giảng Lê Văn Đức Bùi Công Huyên Võ Viết Tuấn † Đoàn Văn Sách Nguyễn Công Nhàn Mặt trận Pursat Võ Đức Trung Nguyễn Song Thành Tôn Thất Quý | ||||
| Thành phần tham chiến | |||||
| Quân hỗn hợp Xiêm – Khmer từ miền Bắc và Lào | Quân đội Đại Nam Quân Trấn Tây Các doanh Nam Kỳ | ||||
| Lực lượng | |||||
| Quân đa tộc Xiêm–Khmer Bắc–Lào 21.753 quân[1] | Trấn Tây thành (ước tính của Xiêm) 20.000 quân[1] Doanh Gia Định 1.300 quân Doanh Bình Định 3.100 quân | ||||
Các mũi tấn công của Xiêm vào Pursat và Kampong Thom
Đầu tháng 9 năm 1840, Oknha Chet – một vị quan Khmer ở Baray – và Oknha Decho Ros – Tổng trấn Kampong Svay – được tổng chỉ huy Xiêm là Chaophraya Bodindecha ở Battambang hậu thuẫn, đã kêu gọi người Khmer tại khu vực Kampong Svay – Kampong Thom (Hải Đông), phía đông Biển Hồ, nổi dậy chống cai trị của người Việt và hành hình dân Việt tại các xứ Kampong Svay, Baray, Cheung Prey, Kampong Siem, Steung Trang. Quân Việt bị dồn về Kampong Thom, tổng hành dinh của Việt cách Kampong Svay khoảng 15 km về đông nam trên sông Steung Saen. Oknha Chet và Oknha Decho đem quân Khmer tấn công Kampong Thom. Trần Văn Thông – Tuyên phủ của Kampong Thom – và Lãnh binh Hoàng Phước Lợi phòng thủ và đẩy lui quân Khmer. Khi người Khmer rút lui, tướng Hoàng Phước Lợi truy kích thì bị Oknha Chet phục kích, tử trận.[26]
Cuộc nổi dậy của Oknha Chet và Oknha Decho Ros tại Kampong Svay tạo điều kiện cho quân Xiêm tiến sâu vào khu vực. Khi các Oknha miền Nam Campuchia vây thành Trấn Tây ở Phnom Penh đầu tháng 11 năm 1840, Chaophraya Bodindecha nắm thời cơ mở các đợt tấn công vào Campuchia nhằm khôi phục ảnh hưởng của Xiêm, sáu năm sau khi Xiêm rút lui khỏi chiến dịch thất bại năm 1834. Ngày 3 tháng 11 năm 1840, ông cử Phraya Ratchanikun dẫn 13.000 quân Lào và Khmer miền Bắc từ Siemreap men theo bờ đông bắc Biển Hồ tiến vào khu Kampong Svay – Kampong Thom để hỗ trợ các Oknha Khmer đang nổi dậy.[1] Tuy nhiên, tuyến tiến quân của Xiêm bị hai thành do Việt giữ chặn lại tại Stoung và Chikreang.
Ngày 10 tháng 11 năm 1840, tổng chỉ huy quân Xiêm, Chaophraya Bodindecha và Phra Narinyotha Nong – Phó tổng trấn Battambang – gửi thư cho các Oknha miền Nam Campuchia, thúc giục họ tấn công người Việt. Động thái này khiến các Oknha tin rằng họ sẽ nhận được Xiêm hậu thuẫn cho phong trào chống Việt. Ngày 17 tháng 11, các Oknha viết 18 bức thư cho Bodindecha, yêu cầu người Xiêm thả Hoàng tử thân Xiêm Ang Duong đang bị quản thúc tại Bangkok sau mưu nổi dậy thất bại năm 1838, để làm lãnh tụ của họ.[1] Oknha Outey Thireach Hing ở Samraong Tong tự xưng là thần dân của Xiêm quốc,[23] than phiền rằng phong trào của ông thiếu người cầm đầu thống nhất. Oknha Mau ở Kampot phàn nàn thiếu vũ khí để chống các đợt tấn công của Việt từ Hà Tiên, Oknha Vongsa Anchit Mey ở Bati bày tỏ mong muốn Campuchia trở lại thời vua Ang Eng và đại thần nhiếp chính Tolaha Pok thập niên 1790, khi Xiêm chi phối Campuchia. Oknha Surkealok Muk của Pursat và Oknha Vibolreach Long được cử làm đại diện mang 18 bức thư thư đến chỗ Bodindecha.[19]
Chaophraya Bodindecha – người giữ chứcc Samuha Nayok (Thừa tướng) nước Xiêm cùng em rể là Chao Phraya Nakhon Ratchasima Thong-in, Tổng trấn Nakhon Ratchasima, đang đóng ở Battambang để tập hợp người Xiêm, Lào và Khmer Bắc xâm nhập Campuchia. Ngày 16 tháng 11 năm 1840, Bodindecha sai Phra Phirenthorathep Kham – con trai Tổng trấn Nakhon Ratchasima – dẫn 2.788 quân Lào[1] đánh xuống phía đông nhằm vào Pursat (Hải Tây), nơi tướng Việt Võ Đức Trung trấn giữ. Ngày 20 tháng 11, ông lại phái con trai mình là Phra Phromborirak Kaew cùng em rể – Tổng trấn Nakhon Ratchasima – đem 2.445 quân Lào và Xiêm gốc Nakhon Ratchasima đánh Pursat.[1] Cuối cùng ngày 21 tháng 11 năm 1840, Bodindecha tự dẫn đại quân 3.520 người tiến về Pursat, tại đây ông nhận được 18 bức thư của các Oknha xin thả Ang Duong.[1] Những thư này khiến Bodindecha yên tâm rằng người Campuchia sở tại ủng hộ bước tiến của quân Xiêm.
Mặt trận Kampong Thom: Chikreang và Stoung
Từ Siemreap, lực lượng Lào–Xiêm do Phraya Ratchanikun chỉ huy buộc phải vượt qua hai đồn Việt tại Chikreang (Chi Trinh) rồi đến Stoung (Sa Tôn) để vào Kampong Svay và Kampong Thom. Stoung do Phó lãnh binh Đoàn Văn Sách trấn giữ,[26] ông cử Nguyễn Công Nhàn[26] ra giữ Chikreang – đồn tiền tiêu chặn hướng tiến của quân Xiêm từ Siemreap. Tháng 11 năm 1840, Phraya Ratchanikun tấn công Chikreang. Quân Xiêm dựng rào lũy bao quanh đồn và đắp bốn ụ đất cao hơn tường thành, đặt pháo trên đỉnh các ụ bắn dồn dập vào trong thị trấn Chikreang, gây thương vong cho quân Việt. Quân Việt phải đào giao thông hào tránh đạn chùm.[26] Đồng thời, quân Xiêm dựng hai đồn hai bên bờ sông Chikreang và đóng cọc gỗ ngang sông để chặn đường thủy, ngăn quân Việt thoát ra hoặc nhận viện binh. Khi Nguyễn Công Nhàn cùng 200 quân ở Chikreang lâm nguy, Đoàn Văn Sách đem 370 quân từ Stoung sang cứu nhưng bị vật cản trên sông chặn lại. Ông chia quân đánh đồng thời hai đồn của Xiêm, chặt bỏ hàng cọc, mở đường; quân Xiêm rút lui khi viện binh của Đoàn Văn Sách tới nơi.[26]
Dù tạm đẩy lùi được đợt công kích, Đoàn Văn Sách và Nguyễn Công Nhàn nhận thấy không thể giữ Chikreang lâu, nên bỏ Chikreang cho quân Xiêm và rút về Stoung. Đoàn Văn Sách giao cho Nguyễn Công Nhàn 1.000 quân giữ Stoung, còn mình về Kampong Thom. Phraya Ratchanikun chiếm Chikreang. Hoàng đế Minh Mạng khen ngợi Đoàn Văn Sách và Nguyễn Công Nhàn về trận thắng vừa rồi, đồng thời khiển trách các khâm sai ở Phnom Penh vì quá thụ động.[26] Đầu tháng 12 năm 1840, Trương Minh Giảng điều Võ Viết Tuấn đem 1.300 quân Nam Kỳ từ Sài Gòn lên trấn Stoung. Tại Stoung, Võ Viết Tuấn gặp hai đồn Xiêm dày đặc pháo trên tường; hỏa lực pháo súng Xiêm “như mưa”[26] khiến Võ Viết Tuấn tử trận và quân Việt thiệt hại nặng nề.
Cái chết của Võ Viết Tuấn khiến Trương Minh Giảng coi mũi tiến công của Xiêm tại Kampong Thom là mối đe dọa nghiêm trọng. Ông quyết định tập trung đẩy lui quân Xiêm khỏi Stoung. Tháng 12 năm 1840, 3.100 quân từ Bình Định đến Phnom Penh tăng viện cho Trương Minh Giảng.[26] Ông bố trí lực lượng như sau:
- Trương Minh Giảng – Tướng quân Trấn Tây – và phó tướng Lê Văn Đức đem 2.600 quân làm tiên phong đánh đuổi quân Xiêm tại Stoung;
- Bùi Công Huyên – Tổng đốc Long Tường (hai tỉnh Vĩnh Long và Định Tường) – đem 1.200 quân làm hậu quân;
- 1.300 quân để lại bảo vệ thành Trấn Tây ở Phnom Penh do Doãn Uẩn chỉ huy.
Khi Trương Minh Giảng, Lê Văn Đức và Bùi Công Huyên đến bờ Biển Hồ cùng quân đội, họ được tin quân Xiêm cũng đang đánh Pursat. Trương Minh Giảng quyết định tạm để mặt trận Pursat cho Võ Đức Trung trấn giữ vì Kampong Thom cấp bách hơn – quyết định này bị Minh Mạng phê phán, cho rằng nên phân lực cứu cả hai mặt trận.[26] Quyết định không đoái hoài Pursat về sau dẫn đến hệ quả bất lợi cho Trương Minh Giảng: Võ Đức Trung đầu hàng Bodindecha, cuối cùng khiến quân Đại Nam rút khỏi Campuchia vào tháng 11 năm 1841.
Tháng 12 năm 1840, từ Chikreang, Phraya Ratchanikun tiếp tục đánh Stoung, nơi Nguyễn Công Nhàn trấn thủ. Quân Xiêm lặp lại chiến thuật đắp ụ đất cao đặt pháo bắn vào trong thành. Đoàn Văn Sách từ Kampong Thom kéo quân cứu Stoung thì bị quân Xiêm nhử vào rừng và đánh tập hậu tứ phía; ông bị thương, còn người em trai thì tử trận.[26] Nguyễn Công Nhàn cuối cùng phải thân hành xông ra đẩy lui đợt công kích của Xiêm, song phía Việt gặp thương vong nặng.
Cuối tháng 12 năm 1840, ba vị khâm sai – Trương Minh Giảng, Lê Văn Đức và Bùi Công Huyên – cùng quân đội tới Stoung, thấy quân Xiêm hạ trại gặt lúa ngoài thị trấn. Trương Minh Giảng chia quân ra, mỗi người 1.200 quân. Ông lại sai Nguyễn Công Nhàn đem 700 quân làm tiên phong đánh các doanh trại và đồn của Xiêm. Nguyễn Công Nhàn đẩy lùi quân Xiêm khỏi Stoung, buộc họ rút về Chikreang. Trương Minh Giảng thừa thắng tiến đánh Chikreang. Lúc này, tinh thần của lính dân tộc thiểu số Lào và Khmer Bắc trong quân Xiêm sa sút; theo sử Thái, khi quân Việt kéo đến Chikreang, các toán Lào và Khmer Bắc "tự ý giải tán", không giao chiến.[1] Phraya Ratchanikun cố gắng trấn áp nhưng bất thành. Đến tháng 1 năm 1841, Trương Minh Giảng và quân Đại Nam đã giành lại Stoung, Chikreang và khu vực Kampong Thom, buộc Ratchanikun và quân Xiêm rút về Phnom Srok thuộc vùng Tây Bắc Campuchia do Xiêm kiểm soát. Trương Minh Giảng dự định vượt Biển Hồ trong thế thắng để xử lý mặt trận Pursat; nhưng lúc ấy mưu đồ của Bodindecha đã đi trước một bước.
Mặt trận Pursat: Hiệp ước hòa bình tại Pursat
Vào giữa tháng 11 năm 1840, Chaophraya Bodindecha, Chaophraya Nakhon Ratchasima Thong-in, cùng các con là Phra Phromborirak Kaew và Phra Phirenthorathep Kham, chỉ huy 8.753 quân Lào–Xiêm tấn công Pursat hay Hải Tây, nơi Đề Đốc Võ Đức Trung trấn thủ. Trong mùa mưa, quân Xiêm đóng trại ở ngoại ô Pursat. Cuối tháng 11, Bodindecha cho 4.000 quân của đạo quân mình tấn công vào thành.[1] Võ Đức Trung xuất quân giao chiến. Quân Xiêm chiếm ưu thế, quân Việt rút vào trong thành cố thủ.
Đến cuối mùa mưa đầu mùa khô, tức tháng 12 năm 1840, Chaophraya Bodindecha và đồng sự là Chaophraya Nakhon Ratchasima ra lệnh cho quân Lào–Xiêm dựng rào lũy bao vây Pursat, nối các đồn bằng hàng rào đặt pháo, tiến hành vây hãm Pursat. Hệ thống đồn lũy và hàng rào của quân Xiêm cách tường thành Pursat khoảng 440 đến 480 mét,[1] bao kín thành. Quân Xiêm còn đóng cọc chặn sông Pursat River, ngăn cản quân Việt mở đường thoát ra hoặc viện binh vào. Trong thành Pursat, có Lãnh binh là Võ Đức Trung, Tuyên phủ là Nguyễn Song Thành và Phó Lãnh binh phó chỉ huy là Tôn Thất Quý.[17][26] Phía Việt chủ trương phòng thủ, dựa vào thành lũy Pursat để chống lại lực lượng áp đảo của quân Xiêm.
Bodindecha và Nakhon Ratchasima – hai tướng Xiêm – cho rằng ngoại giao có thể là con đường khuất phục Pursat. Giữa tháng 12, quân Xiêm treo một bức thư lên cổng thành Pursat, đề nghị ký kết hòa ước. Võ Đức Trung và các quan trong thành trả lời rằng họ không có thẩm quyền ký kết bất kỳ hiệp ước nào nếu không có sự chấp thuận của Hoàng đế Đại Nam.[26] Trong nỗ lực ép người Việt phải thuận theo bằng một bản hòa ước, Bodindecha gia tăng công kích Pursat. Quân Xiêm đắp các ụ đất cao ngoài bốn phía tường thành Pursat, cao hơn tường chừng 2,5 mét,[1] đặt pháo bắn thẳng vào nội thành. Hỏa lực pháo của Xiêm gây tàn phá nặng nề, đốt cháy nhà cửa và làm 50 người chết trong thành Pursat.[1] Võ Đức Trung và quân Việt cố thủ suốt ba ngày.
Cuối tháng 12 năm 1840, Chaophraya Bodindecha càng siết chặt vòng vây Pursat. Ông dựng thêm một vòng đồn lũy và hàng rào ở cự ly còn gần hơn, chỉ chừng 1,5 mét cách tường thành, nhằm bóp nghẹt quân Việt trong Pursat.[1] Đúng lúc này, Oknha Outey Thireach Hing ở Samraong Tong – một Oknha nổi dậy đang vây thành Trấn Tây – bắt được 8 người Việt từ Phnom Penh và gửi sang Bodindecha tại Pursat như một "lễ vật hữu hảo". Bodindecha thẩm vấn 8 người Việt này và biết được tin chấn động: Tướng quân Trấn Tây Trương Minh Giảng đã đánh bại và đánh bật lực lượng Xiêm dưới quyền Phraya Ratchanikun khỏi Stoung và Chikreang ở mặt trận Kampong Thom, và Trương Minh Giảng đang hướng về mặt trận Pursat để giải vây. Bodindecha và Nakhon Ratchasima lo rằng nếu đại quân Việt dưới quyền Trương Minh Giảng tới Pursat, quân Xiêm buộc phải rút lui và lại bại trận lần nữa.[1] Lương thực chỉ đủ nuôi quân Xiêm khoảng một tuần. Giải pháp duy nhất là buộc Võ Đức Trung ký hòa ước trước khi Trương Minh Giảng kéo tới.
Sau những đợt công kích dữ dội vào Pursat do người Việt giữ, Chaophraya Bodindecha sai Phra Narinyotha Nong viết thư cầu hòa và cho 8 tù binh Việt mang thư vào giao trực tiếp cho Võ Đức Trung trong thành. Võ Đức Trung, sau khoảng một tháng chống đỡ các đợt tấn công của Xiêm, nhận ra rằng cố thủ thêm chỉ khiến người Việt chết nhiều hơn.[26] Ông sai Tôn Thất Quý ra nói với Bodindecha rằng phía Việt ở Pursat sẵn sàng ký hòa ước, dù vẫn e đây là bẫy của Xiêm. Bodindecha dựng một ngôi nhà làm nơi thương thuyết. Hôm sau, ngày 28 tháng 12 năm 1840,[23] Võ Đức Trung và Nguyễn Song Thành ra gặp Bodindecha tại căn nhà ấy; hai quan Việt cúi lạy Bodindecha[17][26]. Bodindecha không nhận lối xưng thần như vậy mà mời họ ngồi đàm đạo thân mật như những người bằng hữu.
Bodindecha nói với Võ Đức Trung và Nguyễn Song Thành rằng Xiêm và Việt từng là hai nước hữu hảo. Thời Hoàng đế Gia Long, Xiêm và Việt đã hứa bang giao hữu nghị vĩnh viễn và Xiêm chưa từng bội ước. Tuy nhiên, những hiểu lầm gần đây như các cuộc nổi dậy của Anouvong và Lê Văn Khôi đã làm xấu đi quan hệ Xiêm–Việt. Bodindecha đề nghị coi Campuchia như vùng đặt dưới quyền bá chủ chung để dung hòa, ngõ hầu hai bên trở lại hữu hảo thân thiện như xưa.[26] Hai ngày sau, vào 30 tháng 12 năm 1840,[23] các quan Việt ở Pursat – Võ Đức Trung, Nguyễn Song Thành và Tôn Thất Quý – đã ký một hòa ước với tướng Xiêm Bodindecha, dù không có sự phê chuẩn của Hoàng đế Minh Mạng. Nội dung hòa ước gồm:
Hậu quả của Hiệp ước Pursat
Sau khi đánh bật quân Xiêm khỏi Chikraeng và Stoung, Trương Minh Giảng định dẫn quân đến giải vây cho Pursat. Có tin báo rằng người Khmer đang tấn công Sambok (gọi là Sơn Tĩnh), trụ sở hành chính của người Việt ở vùng sông Mekong phía Đông Campuchia giáp Vương quốc Champasak, nên Bùi Công Huyên đem một phần quân đi cứu Sambok.[26] Trương Minh Giảng và phó tướng Lê Văn Đức dẫn đại quân Việt vượt hồ Tonle Sap, đổ bộ ở cảng Kampong Luong phía Đông Pursat. Sau khi Hiệp ước Pursat được ký ngày 30 tháng 12 năm 1840, tổng chỉ huy tối cao của Xiêm là Chaophraya Bodindecha lập tức chuẩn bị cho việc di tản toàn bộ người Việt khỏi Pursat để đưa họ ra khỏi thành trong hòa bình. Cùng ngày đó, Trương Minh Giảng và Lê Văn Đức từ Kampong Luong tiến đánh Pursat. Khi họ đến gần, một người Xiêm ra báo tin rằng Võ Đức Trung – chỉ huy ở Pursat – đã ký hòa ước với Bodindecha. Trương Minh Giảng không tin và vẫn đánh trống thúc tiến tiếp. Sau đó, một người Việt ra nói điều tương tự. Trương Minh Giảng và Lê Văn Đức nhìn nhau kinh ngạc.[17] Lúc ấy đã chiều muộn, Trương Minh Giảng không biết xử trí thế nào trước diễn biến kỳ lạ này nên quyết định rút về Kampong Luong quan sát.
Ngày hôm sau, 31 tháng 12 năm 1840,[1] Chaophraya Bodindecha cho người Việt rời khỏi Pursat. Phó tổng trấn Battambang là Phra Narinyotha Nong dẫn 1.000 quân Khmer hộ tống Võ Đức Trung, Nguyễn Song Thành, Tôn Thất Quý cùng 1.500 người Việt ở Pursat tới Kampong Chhnang, rồi thả họ ra. Bodindecha cũng viết một bức thư ngoại giao gửi cho "Tể tướng Huế", giao cho đoàn người Việt mang theo tới Kampong Chhnang. Võ Đức Trung gặp Trương Minh Giảng tại Kampong Luong. Trương Minh Giảng buộc tội Võ Đức Trung phản bội, tự ý ký hòa ước với địch mà không được phép. Võ Đức Trung biện bạch rằng kháng cự quân Xiêm vô ích và quyết định của ông đã cứu được sinh mạng của người dân vô tội. Trương Minh Giảng lập tức dâng tấu gấp về Huế, báo rằng người Khmer nổi loạn cầu viện Xiêm và Bodindecha đích thân tới đưa ra hòa ước.[26] Trương Minh Giảng tự bảo vệ mình rằng địch mạnh đông, giao tranh thêm chỉ tổn hại nhân mạng, và đề nghị quan sát xem Bodindecha có thật sự muốn hòa hiếu với Đại Nam hay không.[26]
Bodindecha đã kịp lấy được hòa ước từ Võ Đức Trung ngày 30 tháng 12, chỉ vài giờ trước khi Trương Minh Giảng đến nơi, nhờ vậy tránh một thất bại khác và đẩy vấn đề Campuchia sang mặt trận ngoại giao. Bodindecha biết rõ các quan trấn thủ Pursat không có đủ thẩm quyền ký hiệp ước, hòa ước này chỉ nhằm ngăn Trương Minh Giảng tấn công Pursat, hoặc Bodindecha gửi thêm thư cho "Tể tướng Huế"[1] để thuyết phục triều đình Nguyễn chấp nhận các điều khoản mà ông đạt được với ba vị quan người Việt.
Thư từ ngoại giao Xiêm–Việt
Trước đó, tháng 11 năm 1840, Minh Mạng bổ nhiệm Phạm Văn Điển làm Kinh lược đại thần (經略大臣) đi sang Trấn Tây.[17] Ông phải mất gần hai tháng mới tới được thành Trấn Tây ở Phnom Penh vào đầu tháng 1 năm 1841. Theo sử Xiêm, Ong Ta Tian Kun (Phạm Văn Điển) và Ong Tian Kun (Trương Minh Giảng) bất hòa với nhau.[1] Sau khi quân Xiêm chiếm Pursat và Phạm Văn Điển đến nơi, Trương Minh Giảng không quay lại thành Trấn Tây ở Phnom Penh mà kéo quân đến đóng tại Kampong Thom.[1] Sự xuất hiện của Phạm Văn Điển làm thay đổi cán cân quyền lực trong hàng ngũ quan chức Đại Nam ở Campuchia. Phạm Văn Điển tiếp quản việc hành chính Trấn Tây, và Trương Minh Giảng không còn là quan cao nhất tại đây nữa.
Sau khi Hiệp ước Hòa bình Pursat được ký giữa Bodindecha và ba quan Việt ngày 30 tháng 12 năm 1840 và sau khi trục xuất người Việt khỏi Pursat hôm sau (31 tháng 12), quân Xiêm còn chiếm Pursat thêm hai tuần cho tới khi cạn lương. Ngày 14 tháng 1 năm 1841, Bodindecha, Nakhon Ratchasima Thong-in cùng quân Xiêm rút khỏi Pursat về Battambang, chấm dứt chiến dịch tấn công Campuchia của Xiêm từ tháng 11 năm 1840 đến tháng 1 năm 1841. Bodindecha giao cho Oknha Surkealok Muk – quan Khmer làm trấn thủ Pursat – 1.100 quân để giữ thành chống quân Việt.[27]
Thư của Bodindecha gửi "Tể tướng Huế" rốt cuộc lọt vào tay Phạm Văn Điển. Trong thư, Bodindecha tố rằng người Việt áp bức người Khmer, giam giữ hoàng tộc Khmer, nên Xiêm phải ra tay giải cứu. Ông cũng đưa ra các điều kiện từng thỏa thuận với ba quan Việt ở Pursat: Đại Nam phải rút khỏi Campuchia, lui về Châu Đốc và cử sứ sang Bangkok nối lại bang giao.[1]
Minh Mạng đọc thư xong vô cùng bất bình, nói quân Xiêm là bọn giả nhân giả nghĩa.[26] Sau một tai nạn ngã ngựa,[28] Hoàng đế Minh Mạng băng hà ngày 20 tháng 1 năm 1841. Chỉ dụ cuối cùng của ông về Campuchia là:[26]
- Phạm Văn Điển phối hợp cùng Trương Minh Giảng chống mọi cuộc tấn công của Xiêm.
- Quân Việt ở Hải Đông hay Kampong Thom giao cho Đoàn Văn Sách và Nguyễn Công Nhàn chỉ huy.
- Hành động phản trắc của Võ Đức Trung, Nguyễn Song Thành, Tôn Thất Quý khi tự ý ký hòa ước với Xiêm ở Pursat là không thể dung thứ, nhưng vì tình thế bức bách, không được Trương Minh Giảng yểm trợ, nên tha tội cho họ, song phải bãi chức.
Sau khi Minh Mạng qua đời, con trưởng là Nguyễn Phúc Miên Tông kế vị, tức Hoàng đế Thiệu Trị.
Trương Minh Giảng và Phạm Văn Điển cùng viết thư hồi đáp[26] cho Bodindecha ở Battambang, nhưng theo sử Xiêm thì Ong Ta Tien Kun (Phạm Văn Điển) một mình viết thư ngày 11 tháng 2 năm 1841.[1] Nội dung thư của phía Đại Nam rất đanh thép, bảo rằng rằng người Xiêm quen thói giả dối, miệng vẫn tự xưng giữ lời hứa nhưng đã nhiều lần bội ước. nhiều lần xâm lấn, khiêu khích Campuchia và Đại Nam, trong khi Đại Nam chưa từng lấn một tấc nào đất Xiêm.[1] Nếu Xiêm muốn hòa hảo thì phải rút về Battambang rồi cử sứ giả sang Huế mà bàn nghị.[1][26] Thư này tới tay Bodindecha ở Battambang ngày 26 tháng 2 năm 1841. Trong thư, Phạm Văn Điển cũng nói rõ Võ Đức Trung, Nguyễn Song Thành, Tôn Thất Quý không đại diện triều đình Đại Nam nên hòa ước Bodindecha ký với họ là vô hiệu.
Phạm Văn Điển cử Lê Quốc Hương mang thư sang Bodindecha, đến Battambang ngày 27 tháng 2 năm 1841. Bodindecha tiếp sứ và cho dịch thư. Nhưng sau khi thất nội dung gay gắt, ông lập tức cho Lê Quốc Hương về nước.[29] Trương Minh Giảng sau đó trở lại Phnom Penh ngày 5 tháng 2. Theo ghi chép của sử Thái, quân Việt ở thành Trấn Tây Phnom Penh có 20.000 người.
Trương Minh Giảng và Lê Văn Đức dâng sớ cho tân Hoàng đế Thiệu Trị rằng họ có 2.600 quân ở Hải Đông tức Kampong Thom do Đoàn Văn Sách và Nguyễn Công Nhàn chỉ huy, nhưng việc vận chuyển lương thực từ Phnom Penh đến Kampong Thom rất khó khăn. Sau khi Trương Minh Giảng đánh bật quân Xiêm khỏi Stoung và Chikraeng, quân Khmer nổi dậy dưới trướng tổng trấn Kampong Svay là Oknha Dechou Ros tan rã (Dechou Ros chạy sang Battambang do Xiêm kiểm soát), nên không cần duy trì quân ở đó nữa. Thiệu Trị chấp thuận kế hoạch rút quân khỏi vùng Kampong Svay–Kampong Thom. Quân Việt do Đoàn Văn Sách, Nguyễn Công Nhàn chỉ huy rút về đóng tại Kampong Chhnang[29] để phòng Xiêm từ Pursat kéo sang.
Người Xiêm đưa Ang Duong trở lại Campuchia
Trước kia, hai hoàng tử Ang Em và Ang Duong là những ứng viên tranh ngôi vua Campuchia do Xiêm hậu thuẫn. Tháng 11 năm 1838, Ang Duong âm mưu đảo chính ở Battambang nhưng bị thất bại, bị bắt giải về Bangkok, rồi bị quản thúc tại tư dinh của Phraya Si Sahathep. Tháng 12 năm 1839, đến lượt Ang Em bỏ trốn sang quy thuận Đại Nam, song lại bị Hoàng đế Minh Mạng giam giữ ở Huế.[19] Đến năm 1840, toàn bộ hoàng tộc Campuchia đều hoặc bị quản thúc, hoặc bị lưu đày: Ang Em ở tù đày tại Huế, ba công chúa Ang Mey, Ang Peou và Ang Sngoun bị quản thúc tại Sài Gòn, còn Ang Duong thì bị quản thúc tại Bangkok. Tháng 11 năm 1840, hai quan Khmer là Oknha Surkealok Muk và Oknha Vibolreach Long mang 18 lá thư của các Oknha đến nộp cho Chaophraya Bodindecha, tổng chỉ huy tối cao của Xiêm tại Pursat, khẩn cầu người Xiêm cho thả Ang Duong về Campuchia để làm minh chủ. Bodindecha giữ Oknha Surkealok Muk lại Battambang, còn sai Oknha Vibolreach Long đem 18 lá thư của các Oknha sang Bangkok trìn lên vua Nangklao.
Sau khi xem xét các thư, vua Nangklao phê chuẩn cho Ang Duong là Quốc vương mới của Campuchia, ban cho ông ta một bài huấn thị dài, dạy ông phải giữ vững Sammādiṭṭhi (“Chánh kiến”, tức là Phật giáo Nguyên thủy Theravāda) chống lại Micchādiṭṭhi (“Tà kiến”, chỉ các tôn giáo khác ngoài Theravāda) mà người Việt đang truyền bá. Xiêm triều cũng căn dặn Ang Duong phải tuyệt đối nghe theo và kính trọng tổng chỉ huy Bodindecha, người sẽ trợ giúp ông trên con đường bước lê ngai vàng Khmer. Vua Xiêm lại than rằng người Việt đang hủy hoại Phật giáo Theravāda ở Campuchia, phá chùa chiền và bắt sư sãi hoàn tục, nhằm biến người Khmer từ Chánh kiến sang Tà kiến.[8] Nangklao cho rằng việc phục hưng Phật giáo và giữ gìn bản sắc dân tộc Khmer làm sứ mệnh của mình.[8] Đồng thời, ông ta cũng ban lệnh về chiến lược quân sự: vì người Việt thường thắng trong các trận thủy chiến, vua căn dặn Bodindecha phải chặn các đường thủy của Campuchia, không cho quân Việt đi vào các thành thị Khmer, và đưa trận chiến lên đất liền càng nhiều càng tốt,[19] tránh đối đầu trực diện với quân Việt trên sông ngòi và kênh rạch Campuchia.
Ngày 1 tháng 2 năm 1841,[10] quan Xiêm là Phraya Siharaj Decho hộ tống Ang Duong cùng thánh chỉ của vua Xiêm từ Bangkok tới Battambang, đến nơi vào ngày 3 tháng 2. Sau khi nhận thánh chỉ, Bodindecha viết thư phúc đáp Xiêm vương, cam đoan rằng ông sẽ làm mọi cách để đưa Campuchia vào quyền kiểm soát của Xiêm. Ông sẽ khích lệ các Oknha Khmer từng chạy trốn sự đàn áp của người Việt đứng ra lãnh đạo phong trào chống Việt, để Campuchia và Việt Nam không bao giờ có thể trở thành đồng minh.[8] Bodindecha thừa nhận rằng các hoạt động ngoại giao của ông với người Việt có thể là thật hoặc giả, bởi khó có thể mong Đại Nam tự bỏ quyền lực ở Campuchia. Cuối cùng, Bodindecha tuyên bố rằng nếu ông thất bại trong việc đưa Campuchia vào quyền kiểm soát của Xiêm, thì cũng sẽ không để Đại Nam có được điều đó.[19]
Giai đoạn hưu chiến thứ nhất: Tháng 2 năm 1841 – Tháng 1 năm 1842 Thành viên:TT 1234
Thiết lập hai triều đình Campuchia đối địch
Khi quân Xiêm đã chiếm được Pursat và quân Việt rút khỏi vùng Kampong Svay – Kampong Thom, Chaophraya Bodindecha phong cho Snang Ey – thủ lĩnh Khmer từng nổi dậy chống sự cai trị của người Việt năm 1838 – làm Oknha Dechou Phakkedey, Phó tổng trấn của Kampong Svay, và đặt Oknha Dechou Ros cùng Oknha Dechou Snang Ey làm hai đồng Tổng trấn Kampong Svay, để phục hồi vùng đất vốn bị tàn phá bởi chiến trận Xiêm – Việt và chiêu tập dân Khmer phiêu tán trở về thị trấn. Quân Việt lúc này đã tập trung về thành Trấn Tây ở Phnom Penh, với lực lượng khoảng 20.000 người.[1] Chaophraya Nakhon Rachasima Thong-in – Tổng trấn Nakhon Ratchasima và là phó tướng của Bodindecha – bị bệnh và phải rời mặt trận về quê nhà ngày 26 tháng 1 năm 1841.[27] Bodindecha liền xin vua Xiêm cử Chaophraya Yommaraj Bunnak làm đến phó tướng mới dưới quyền mình.
Trương Minh Giảng cùng Lê Văn Đức ra Huế bái kiến tân hoàng đế Thiệu Trị, rồi trở lại Campuchia. Đầu tháng 2 năm 1841, khi trở về Campuchia, Trương Minh Giảng đem quân ra tấn công, thành công đánh bại và trục xuất hai Oknha nổi loạn là Oknha Vongsa Anchit Mey ở Prek Thnot (nay thuộc Ta Khmau) phía nam Phnom Penh, và Oknha Outey Thireach Hing ở Stueng Meanchey phía tây nam Phnom Penh.[23] Sau khi quét sạch các Oknha quanh Phnom Penh, Trương Minh Giảng sai Tôn Thất Quý[29] – một trong ba quan từng ký hiệp ước với Bodindecha – tấn công và tái chiếm Pursat đang do Oknha Surkealok Muk đang trấn giữ theo lệnh Bodindecha.
Vua Xiêm Rama trước đó đã lệnh cho Bodindecha dựng Ang Duong lên ngôi Cao Miên quốc vương tại tại Pursat. Ngày 6 tháng 3 năm 1841,[1] Bodindecha cùng Ang Duong đến Pursat. Tôn Thất Quý đang công phá Pursat buộc phải rút lui. Theo chỉ dụ của nhà vua, Bodindecha áp dụng chiến lược chiếm đóng các vị trí cao, đối phó quân Việt vốn thường hành quân theo đường thủy. Bodindecha xây dựng một thành lũy mới cho Ang Duong trên vùng đất cao gần Pursat.
Do Lê Văn Đức bị bệnh mà xin từ chức Tham tán Đại thần ở Trấn Tây, nên vua Thiệu Trị bổ nhiệm Nguyễn Công Trứ lên thay thế.[17] Nguyễn Công Trứ vốn chủ trương khôi phục vương triều Campuchia bằng cách "cảm hóa nhân tâm" hơn là bằng binh đao. Ông dường như đã thuyết phục Trương Minh Giảng dâng tấu lên Thiệu Trị vào tháng 3 năm 1841 xin phóng thích các thành viên hoàng tộc Campuchia, gồm các công chúa Ang Mey, Ang Peou, Ang Sngoun đang bị giam ở Sài Gòn, cùng hoàng tử Ang Em – vốn từng nương nhờ nước Xiêm sau lại chạy sang Việt Nam nhưng lại bị tiên hoàng Minh Mạng giam cầm tại Huế. Trương Minh Giảng cũng xin tha cho các đại thần Khmer trước kia bị xử phạt, gồm Chauvea Tolaha Long (Trà Long), Samdech Chauponhea Hu (Nhâm Vu), Oknha Kralahom Kinh (La Kiên) – những người bị lưu đày ra Bắc Hà, và Oknha Veang Tom (Ốc Tâm) bị lưu đày ở Vĩnh Long. Thiệu Trị chấp thuận cho ba công chúa và Oknha Veang Tom được hồi hương Campuchia, nhưng từ chối thả hoàng tử Ang Em cùng ba đại thần Khmer, cho rằng tội lỗi của họ chưa thể được dung tha.[29]
Triều đình Đại Nam giao cho Oknha Veang Tom dẫn đầu đoàn thuyền rước ba công chúa Ang Mey, Ang Peou, Ang Sngoun, cùng Neak Neang Ros – mẹ của Ang Em và Ang Duong – từ Sài Gòn về Phnom Penh, tới nơi ngày 27 tháng 4 năm 1841.[1] Trương Minh Giảng cho dựng các bảng công bố bằng tiếng Khmer loan báo hoàng tộc đã trở về Phnom Penh, nhằm khuyến dụ dân Khmer nổi loạn quay về với Đại Nam. Bodindecha hết sức lo ngại trước bước chuyển trong chính sách của người Việt, vì sự hiện diện của phe thân Việt tại Phnom Penh sẽ phá vỡ kế hoạch của ông trong việc kêu gọi dân Khmer thần phục Ang Duong. Bodindecha xét thấy Ang Duong ở Pursat quá xa Phnom Penh, khó lòng chiêu tập được sự ủng hộ, nên quyết định bỏ kế hoạch xây thành lũy mới ở Pursat, mà đưa Ang Duong về đóng ở Oudong, kinh đô cũ của Campuchia, cách Phnom Penh chừng 30 km về tây bắc. Bodindecha cử con trai là Phra Phromborirak dẫn 5.000 quân hộ tống Ang Duong từ Pursat đi Oudong, khởi hành ngày 29 tháng 4 năm 1841 và đến nơi ngày 6 tháng 5,[1] an trí Ang Duong tại Khleang Sbek,[19] nơi từng là phủ của Chaophraya Aphaiphubet Baen, nhiếp chính do Xiêm bổ nhiệm giai đoạn 1790–1795.
Từ đó Campuchia bị chia ba phe: hai triều đình đối nghịch tại Oudong và Phnom Penh, lần lượt do Ang Duong và Ang Mey đứng đầu, được Xiêm và Việt Nam hậu thuẫn; và phe thứ ba là tập đoàn cát cứ độc lập của Oknha Chakrey Nong ở miền Đông Nam, lấy Ba Phnum làm thủ phủ. Dù ở hai phe chính trị đối nghịch, nhưng hai nhánh hoàng tộc Khmer vẫn là thân thích. Ang Mey và Neak Neang Ros bí mật gửi thư cho Ang Duong tại Oudong, khẩn cầu ông đưa quân đến rước họ về Oudong. Nhưng Oknha Veang Tom – vị quan thân Việt đang giám sát Ang Mey – hay tin, liền siết chặt việc canh giữ, ngăn không cho các công chúa Khmer bỏ trốn.
Các cuộc nổi dậy ở người Khmer ở miền tây nam Đại Nam
Mặc dù đến thế kỷ XIX, Đại Nam đã kiểm soát hầu hết Nam Kỳ (Nam Bộ ngày nay) thông qua tiến trình Nam tiến, song vẫn còn tồn tại một số thị trấn Campuchia do các quan Oknha cai trị. Các Oknha Khmer vẫn giữ chức trấn thủ ở Moat Chruk (Mật Luật, nay là Tịnh Biên), Umor (Ô Môn, gần Cần Thơ), Kramuon Sar (Khmer: ក្រមួនស, nay là An Biên thuộc tỉnh Kiên Giang) và Bassac (Khmer: បាសាក់, Ba Xuyên, nay là tỉnh Sóc Trăng). Trong thời kỳ Việt Nam cai trị Campuchia, Trương Minh Giảng đã sáp nhập Choan Chum, Moat Chruk, Umor và Bassac vào tỉnh An Giang của Đại Nam.[26] Người Khmer vùng Đồng bằng sông Cửu Long khi bị nhập vào Việt Nam sau này được gọi là Khmer Krom.
Khi người Campuchia đồng loạt nổi dậy chống lại sự cai trị của Đại Nam vào tháng 9 năm 1840, hai lãnh tụ Khmer Krom là Oknha Reachea Setthey (Kỳ La)[17] – trấn thủ Moat Chruk (Tịnh Biên) – và Oknha Athikvongsa Tot (Việt Tốt)[17] – trấn thủ Bassac (Ba Xuyên) – đã phát động khởi nghĩa chống người Việt tại Tịnh Biên. Lê Quang Huyên- Tuần phủ Hà Tiên, sai các thủ lĩnh Khmer Krom khác là Oknha Ravidechou hay Oknha Thit (Chân Triết)[17] và Oknha Vongsa Sangkream Meas (Hàn Biện) ở An Biên đi đàn áp cuộc nổi dậy tại Tịnh Biên. Tuy nhiên, cả Oknha Thit và Oknha Meas đều quay sang cùng đồng bào Khmer Krom chống lại người Việt. Quân Khmer Krom lập căn cứ tại Tri Tôn gần dãy Bảy Núi. Tháng 12 năm 1840, 2.000 quân Khmer Krom tấn công Rạch Giá, tổng hành dinh của người Việt ở An Biên. Lê Quang Huyên từ Hà Tiên đem thủy quân đến đánh tan quân Khmer Krom tại Rạch Giá.
Dương Văn Phong - người giữ chức Tổng đốc An Hà, kiêm quản hai tỉnh An Giang, Hà Tiên hợp binh với Lê Quang Huyên, làm thành thế gọng kìm đánh vào căn cứ Khmer Krom tại Tri Tôn cuối tháng 12 năm 1840. Quân Việt giết được Oknha Thit – thủ lĩnh nổi dậy – còn các lãnh tụ Khmer Krom khác chạy xuống hạ lưu sông Hậu về Bassac (Ba Xuyên), nơi khởi nghĩa lại bùng phát.[26]
Đầu tháng 2 năm 1841, các lãnh tụ Khmer Krom gồm Oknha Athikvongsa Tot (Sơn Tốt)[29] và Oknha Vongsa Sangkream Meas lại phát động khởi nghĩa tại Ba Xuyên (nay là [[Sóc Trăng]). Cuộc kháng cự này còn được người Hoa ở Nam Kỳ hưởng ứng, do thương nhân Trần Lâm (陳林) chỉ huy.[29] Dương Văn Phong, lúc ấy đang ở Tịnh Biên sau khi dẹp yên nơi này, đem thủy quân tới Sóc Trăng, đánh bại cuộc nổi dậy. Oknha Athikvongsa Tot tử trận, nhưng các lãnh tụ Khmer khác trốn thoát và tập hợp lại. Triều thần Campuchia còn phái Oknha Sena Reachea Sangkream, trấn thủ Baribour, đem quân sang tiếp ứng cho lực lượng Khmer Krom ở Ba Xuyên. Do Dương Văn Phong phát bệnh, ông sai người thân chỉ huy quân Việt đi đánh quân Khmer Krom ở chùa Vatt Mahathup (Mã Tộc) cuối tháng 2, nhưng bị phục kích, quân Việt thảm bại và bị Oknha Vongsa Sangkream tiêu diệt.
Trương Minh Giảng lo ngại trước thất bại ở Ba Xuyên, bèn phái 1.000 quân do Mai Văn Đổng chỉ huy từ Phnom Penh đến trợ chiến. Vì Dương Văn Phong vẫn bệnh nên Mai Văn Đổng được cử làm tướng xuất quân đánh quân Khmer ở chùa Vatt Mahathup lần nữa tháng 3 năm 1841, nhưng lại rơi vào mai phục, quân Việt bị thảm sát, Mai Văn Đổng tử trận. Vua Thiệu Trị nổi giận trước những thất bại nhục nhã này, bèn bãi chức Dương Văn Phong, bổ nhiệm Bùi Công Huyên lên thay chức Tổng đốc An Hà. Bùi Công Huyên vốn đang làm Tổng đốc Long Tường (Vĩnh Long và Định Tường), nay kiêm nhiệm thì thành ra quản lý bốn trong sáu tỉnh Nam Kỳ. Đồng thời, Thiệu Trị cũng sai Nguyễn Văn Chương (sau đổi tên là Nguyễn Tri Phương) từ Đà Nẵng vào Nam tham gia trấn áp cuộc nổi dậy của Khmer Krom.[29]
Trong khi khởi nghĩa ở Ba Xuyên (Sóc Trăng) còn tiếp diễn, một cuộc nổi dậy khác lại bùng nổ ở Trà Vinh, phía đông bắc Sóc Trăng. Lạc Hóa (Trà Vinh ngày nay), vốn lâu đời là nơi cư trú của người Khmer, gọi là Preah Trapeang (ព្រះត្រពាំង), về sau bị sáp nhập vào tỉnh Vĩnh Long. Tháng 5 năm 1841, một cựu quan Campuchia tên Lâm Sâm tự xưng là Neak Sel (người thần bí có phép thuật), khoác áo cà sa giả làm sư, kêu gọi dân Khmer Krom ở Trà Vinh nổi dậy chống Việt và phục hồi vương quyền Campuchia. Cuộc nổi dậy mới này khiến quân Việt phải chia quân đàn áp cả ở Ba Xuyên lẫn Trà Vinh. Vua Thiệu Trị giao cho Bùi Công Huyên từ Phnom Penh đem quân dẹp loạn ở Trà Vinh, còn Nguyễn Văn Chương (Nguyễn Trí Phương) được lệnh trấn áp ở Ba Xuyên.[29]
Tháng 6 năm 1841, Bùi Công Huyên lập doanh trại ở Nguyệt Lãng, sai Trần Tuyên đem 1.000 quân Khmer-Việt làm tiên phong đánh dẹp quân Lâm Sâm tại Trà Vinh, nhưng bị phục kích, Trần Tuyên tử trận. Lâm Sâm thừa thế tấn công Bùi Công Huyên ở Nguyệt Lãng nhưng bị đẩy lui. Còn ở mặt trận Ba Xuyên, quân Nguyễn Văn Chương lại giành thắng lợi. Tuy quân ít hơn, ông vẫn mở cuộc tấn công cả đường bộ lẫn đường thủy vào trại Khmer Krom ở Trà Tâm, đánh tan và làm tan rã quân Khmer ở Ba Xuyên. Trong lúc ấy, Ang Duong – ứng viên ngôi vua Campuchia do Xiêm bảo trợ tại Oudong – phái Oknha Surkealok Kas, cựu tổng trấn Pursat, đi chiếm Kênh Vĩnh Tế – tuyến thủy đạo nối Châu Đốc và Hà Tiên. Oknha Kas cho lấp kênh để phá hủy con kênh này. Nguyễn Văn Chương vội từ Sóc Trăng kéo quân đánh đuổi Oknha Kas, rồi nhận thấy Xiêm có ý định triệt phá kênh, bèn xây lũy và bố trí thêm quân canh giữ.[29] Tháng 7 năm 1841, khi Nguyễn Văn Chương còn bận giữ kênh Vĩnh Tế, Lâm Sâm – thủ lĩnh nổi dậy Khmer Krom ở Trà Vinh – sai một người Hoa khác tên Chen Hong tập hợp lực lượng tấn công Ba Xuyên. Bùi Công Huyên phải kéo quân ra nghênh chiến, đánh lui được Chen Hong.
Quân Đại Nam rút khỏi Campuchia
Hoàng tử Ang Em từng là ứng viên ngôi vua Campuchia do Xiêm ủng hộ, trú tại Bangkok giai đoạn 1813–1833. Ang Em và em trai Ang Duong là anh em ruột, có cùng chung mẹ là Neak Neang Ros, một phi tần của vua cha Ang Eng. Năm 1833, tướng Xiêm Chaophraya Bodindecha đem quân xâm lược Campuchia, đưa Ang Em và Ang Duong đến Phnom Penh để kêu gọi dân Campuchia ủng hộ người Xiêm.[11] Tuy nhiên, 20 sống ở Xiêm đã khiến Ang Em và Ang Duong xa rời dân chúng Khmer.[9] Cả hai đều không khơi dậy được sự hưởng ứng rộng rãi và đến đầu năm 1834, quân Xiêm buộc phải rút lui. Để cho họ học tập việc trị nước,[9] vua Xiêm bổ nhiệm Ang Em làm tổng trấn Battambang và Ang Duong làm tổng trấn Mongkol Borey (đều thuộc vùng Tây Bắc Campuchia do Xiêm kiểm soát). Tuy nhiên, mâu thuẫn sớm nảy sinh giữa hai anh em, khiến Ang Duong bị đưa về Bangkok năm 1838. Ang Em, theo lời xúi giục của Trương Minh Giảng[11] và sự bất mãn vì Xiêm triều không lập mình làm vua Campuchia nên đã bỏ sang hàng Đại Nam năm 1839, nhưng sau lại bị giam ở Huế, còn con trai ông là hoàng tôn Ang Phim bị lưu đày tới Khánh Hòa thuộc Trung Kỳ.
Tháng 2 năm 1841, vua Xiêm chuẩn nhận Ang Duong làm ứng viên ngôi vua Campuchia do Xiêm bảo trợ, ra lệnh cho tướng Bodindecha làm lễ sách lập Ang Duong làm quốc vương.[23] Bodindecha đưa Ang Duong đi Battambang, Pursat, rồi đến Oudong – kinh đô cũ của Campuchia – vào tháng 5 năm 1841.[1] Trong khi đó, hoàng đế Thiệu Trị cho phép các công chúa Campuchia Ang Mey, Ang Peou, Ang Snguon cùng Neak Neang Ros (mẹ của Ang Em và Ang Duong) từ Sài Gòn trở về Campuchia, nhằm kêu gọi dân Khmer ủng hộ Việt Nam. Nguyễn Công Trứ – Tham tán Trấn Tây – đề xuất chủ trương thu phục Campuchia bằng "vận động nhân tâm", sử dụng hoàng tộc Khmer để gây cảm tình, thay vì chỉ dựa vào binh lực như trước. Ang Mey và các công chúa khác đến Phnom Penh tháng 4 năm 1841 nhưng không đạt kết quả, vì dân Khmer đã quá mệt mỏi sau sáu năm cai trị của Việt Nam. Trong nỗ lực cuối cùng cứu vãn chính quyền Trấn Tây, tháng 7 năm 1841 Nguyễn Công Trứ dâng sớ xin vua Thiệu Trị tha tội và thả Ang Em,[29] cho phép ông ta trở lại Campuchia để kêu gọi ủng hộ.
Sau hơn một năm bị giam, Ang Em được thả, và cùng con trai Ang Phim trở về Campuchia, tới Phnom Penh ngày 6 tháng 10 năm 1841. Nhưng Ang Em, cũng như Ang Mey, vẫn không chiêu tập được sự ủng hộ của dân Khmer. Tình thế quân Việt tại thành Trấn Tây ngày càng nguy ngập: thiếu lương thực, đói khát, dịch bệnh, lại bị các Oknha Khmer nổi loạn bao vây bốn phía. Cuối cùng, người Việt quyết định bỏ Campuchia, rút hết về Châu Đốc. Các đại thần tại Trấn Tây, gồm Trương Minh Giảng (Tướng quân), Phạm Văn Điển (Kinh lược đại thần), Nguyễn Công Trứ (Tham tán Đại thần), Đoàn Văn Sách (Đề đốc) và Nguyễn Công Nhàn (Lãnh binh), đều dâng sớ xin vua Thiệu Trị cho rút quân khỏi Campuchia. Bản thân Thiệu Trị cũng cho rằng giữ Campuchia là vô ích, vì việc duy trì Trấn Tây thành đã làm hao tổn sức dân Nam Kỳ,[29] mà Thiệu Trị xem họ là thần dân của mình, còn người Khmer thì không.
Cuối tháng 10 đến đầu tháng 11 năm 1841, quân Việt phá bỏ thành Chàm ở Chroy Changvar, tập hợp khoảng 2.000[1] người Khmer, Việt, Hoa và Chăm Hồi giáo còn trung thành với Việt Nam, cùng hoàng tộc Campuchia gồm Ang Em, Ang Mey, Ang Peou, Ang Sngoun, Ang Phim và Neak Neang Ros, đem tất cả xuôi dòng sông Hậu về Châu Đốc, tới nơi ngày 9 tháng 11 năm 1841. Trương Minh Giảng, Tướng quân Trấn Tây sáu năm liền từ 1835 – không chịu nổi nỗi nhục mất Campuchia, đã uống thuốc độc tự vẫn.[11][24] Vua Thiệu Trị bãi bỏ thành Trấn Tây và toàn bộ các chức vụ, tước hiệu liên quan.[29] Việc quân Việt rút khỏi Campuchia là một thắng lợi của Xiêm, và họ nhanh chóng xác lập lại quyền bá chủ tại Campuchia, thay thế cho người Việt.
Người Xiêm lập lại quyền bá chủ đối với Campuchia
Chaophraya Bodindecha, tổng chỉ huy tối cao của Xiêm tại Campuchia, trước đó đã sai con trai là Phra Phromborirak đưa Ang Duong từ Pursat về Oudong vào tháng 5 năm 1841, an trí tại Khleang Sbek. Tại đây, Ang Duong lập triều đình riêng để đối đầu với triều đình do Đại Nam hậu thuẫn của cháu gái ông là Ang Mey ở thành Phnom Penh, trong khi Bodindecha vẫn đóng quân tại Pursat. Sáu tháng sau, đầu tháng 11 năm 1841, quan quân lại Việt Nam cuối cùng cũng rút khỏi Campuchia, từ Phnom Penh về Châu Đốc, nơi Trương Minh Giảng tự vẫn,[11][24] chấm dứt sự thống trị của Việt Nam tại Campuchia. Thời điểm người Việt rút đi cũng là lúc mà Xiêm La xác lập quyền bá chủ tại Campuchia. Chaophraya Bodindecha dẫn đại quân từ Pursat về Oudong, tới nơi ngày 2 tháng 12 năm 1841.[1]
Chaophraya Bodindecha, vốn luôn tìm kiếm một vị trí chiến lược dễ phòng thủ để xây thành bảo vệ Ang Duong trước sự tấn công người Việt, đã tính tới việc dựng thành mới tại Ponhea Lueuu,[11] một khu vực ở phía nam Oudong. Tuy nhiên, ông sớm nhận ra cần phải chiếm lĩnh Phnom Penh vì vị trí chiến lược quan trọng của thành phố này[11] – nơi hợp lưu bốn dòng sông, là trung tâm giao thông liên lạc của Campuchia. Bodindecha sau đó đưa Ang Duong từ Oudong xuống Phnom Penh, đến nơi ngày 18 tháng 12. Ang Duong cùng quân Xiêm chọn Phnom Penh làm đại bản doanh mới.
Sự rút lui của người Việt đã cho phép người Xiêm kiểm soát Campuchia. Thực tế, đây là lần đầu tiên sau 28 năm, kể từ năm 1813, Xiêm mới trở lại làm bá chủ Campuchia. Trải qua nhiều thập niên với những chiến dịch tấn công, thủ đoạn chính trị, xen kẽ thắng và bại, và nhân cơ hội cuộc khởi nghĩa Campuchia chống Việt Nam giai đoạn 1840–1841, Xiêm đã giành lại quyền kiểm soát Campuchia, sau khi từng để trong biến cố 1812–1813. Tuy nhiên, đến năm 1841, vẫn còn một tập đoàn độc lập của Oknha Chakrey Nong, không thần phục Ang Duong, tồn tại tại ở Ba Phnum miền Đông Nam Campuchia, .
Quân Xiêm lập kế phá kênh Vĩnh Tế
Ngay sau khi Chaophraya Bodindecha cùng Ang Duong chiếm giữ Phnom Penh, vua Xiêm lại đề ra kế hoạch lấp và phá hủy kênh Vĩnh Tế, tuyến thủy đạo nối Châu Đốc với cảng Hà Tiên, vốn là đường giao thông trọng yếu của Việt Nam. Kênh Vĩnh Tế được đào trong nhiều năm và hoàn thành vào năm 1824. Triều đình Xiêm từ thập niên 1820 đã nhìn kênh này với con mắt nghi ngờ, coi đó là mối nguy chiến lược. Theo quan điểm Xiêm, kênh Vĩnh Tế giúp thủy quân Việt Nam từ Nam Kỳ dễ dàng ra vịnh Xiêm La, đe dọa trực tiếp đến Bangkok. Tháng 12 năm 1841, vua Nangklao từ Bangkok gửi lệnh mới cho Bodindecha ở Phnom Penh: lợi dụng sự thất thế của người Việt để tấn công Nam Kỳ, nhằm phân tán lực lượng quân Việt, trong khi Bodindecha sai dân phu lấp phá kênh Vĩnh Tế. Nếu kênh bị cắt, Châu Đốc và Hà Tiên sẽ bị cô lập, không còn hỗ trợ được lẫn nhau.[11] Xiêm triều dự kiến cử hai đạo quân: một theo đường bộ từ Campuchia đánh Châu Đốc, một theo đường biển đánh Hà Tiên. Nhà vua cũng nhấn mạnh rằng Bodindecha được trao toàn quyền tại Campuchia, có thể tự quyết mọi việc.
Vì Ong Tian Kun [Trương Minh Giảng] đã rút hết quân khỏi Campuchia, nên nay Campuchia thuộc về Ang Duong. Ái khanh phải lấp cái kênh đào [Vĩnh Tế] kia trước, không cho người Duồn khơi lại mà dùng làm thủy đạo. Như thế quân Duồn canh giữ Banthaimat [Hà Tiên] sẽ tan rã, để rồi ta có thể mạnh dạn đánh Banthaimat [Hà Tiên] và Chodok [Châu Đốc]. Nếu Banthaimat [Hà Tiên] không giữ nổi, thì Chodok [Châu Đốc] ắt cũng mất; lại được thêm dân Khmer sẽ phấn khởi hăng hái xung phong, càng thêm dũng mãnh, thì người Duồn có thể nào mà chống chọi được?
Sau khi nhận chỉ dụ này, Bodindecha nhận ra nhiệm vụ rất khó khăn.[11] Muốn phá hủy vĩnh viễn kênh Vĩnh Tế, Xiêm phải kiểm soát chặt chẽ cả hai bên bờ kênh, vốn thuộc các huyện Hà Âm và Hà Dương do Đại Nam quản lý vững chắc. Dù Xiêm đã giành được Campuchia, nhưng xâm chiếm lãnh thổ bản thổ Nam Kỳ lại là chuyện khác. Để chiếm kênh Vĩnh Tế và trụ vững lâu dài, Xiêm phải bỏ ra lượng lớn binh lực và tài lực.
Các Oknha Khmer ở Kampot từng cầu Xiêm chống Việt, nên Xiêm triều đã phái một hạm đội từ Bangkok đến neo tại đảo Koh Kong. Tháng 10 năm 1841, vua Xiêm cử Phraya Ratchawangsan Nok – chỉ huy Krom Asa Cham (quân thủy gốc Mã Lai trong biên chế Xiêm) – đem 10 chiến thuyền kiểu Việt (đóng năm 1835, mô phỏng theo thuyền Việt) với 552 quân, tới đóng ở đảo Koh Kong, hợp cùng hạm đội Xiêm có sẵn, chuẩn bị tấn công Hà Tiên. Nạn thiếu gạo ở Campuchia vốn là vấn đề nan giải cho cả Xiêm lẫn Việt. Vua Xiêm sai vận chuyển một lượng lớn gạo bằng chiếc brig Ariel – con tàu Tây phương đầu tiên do Xiêm đóng (năm 1835, do Chuang Bunnag chế tạo) – đưa sang cho Bodindecha tại Campuchia.[1]
Trước đó, tháng 7 năm 1841, Bodindecha và Ang Duong từng phái Oknha Surkealok Kas đi đánh kênh Vĩnh Tế, nhưng bị Nguyễn Văn Chương (Nguyễn Trí Phương) đánh lui. Việc này khiến quân Việt hiểu rằng Campuchia–Xiêm đang mưu phá kênh, nên Nguyễn Văn Chương lập nhiều đồn binh dọc kênh để phòng thủ. Bodindecha sau đó báo về triều rằng người Việt đã dựng 19 đồn, mỗi đồn có khoảng 100–200 quân trấn giữ.[11] Ông cũng than phiền thiếu tướng giỏi ở Campuchia và xin triều đình bổ sung tướng lĩnh chỉ huy cho cả đường bộ lẫn đường biển đánh Nam Kỳ.[11] Cuối cùng, Bodindecha còn đề nghị số gạo từ tàu Ariel phải được chuyển qua cảng Kampot.
Người Việt đàn áp khởi nghĩa Khmer Krom
Phạm Văn Điển là quan hàm cao nhất trong số cựu quan Trấn Tây còn lại sau khi Trương Minh Giảng mất. Khi quân Việt rút khỏi Campuchia về Châu Đốc đầu tháng 11 năm 1841, Phạm Văn Điển sắp xếp cho Ang Mey và các công chúa Campuchia ở tại Châu Phú, phía nam Châu Đốc. Việc rút khỏi Campuchia cho phép Việt Nam tập trung binh lực để đàn áp các cuộc nổi dậy Khmer Krom vẫn còn tiếp diễn ở Nam Kỳ. Lãnh tụ Khmer Lâm Sâm đã kêu gọi người Khmer Krom và Hoa kiều tại Ba Xuyên (Sóc Trăng) và Lạc Hóa (Trà Vinh) chống lại sự cai trị của Việt Nam.
Ngay khi đến Châu Đốc, Phạm Văn Điển lập tức sai Đoàn Văn Sách và Nguyễn Công Nhàn đem 3.000 quân đi dẹp cuộc khởi nghĩa Khmer Krom tại Lạc Hóa. Những cựu quan, cựu tướng Trấn Tây này vốn bị kết tội làm mất Campuchia, nhưng được tha thứ vì triều đình Thiệu Trị cần kinh nghiệm quân sự của họ, buộc họ phải lập công chuộc tội trong việc đàn áp khởi nghĩa Khmer Krom. Thiệu Trị bổ nhiệm các cựu quan Trấn Tây vào các chức vụ ở Nam Kỳ:[29]
- Phạm Văn Điển được làm quyền Tổng đốc An Hà, kiêm quản An Giang và Hà Tiên. Tỉnh An Giang khi ấy quản hạt cả Ba Xuyên (Sóc Trăng).
- Nguyễn Công Trứ làm quyền Tuần phủ An Giang, dưới quyền Phạm Văn Điển.
- Nguyễn Văn Chương tuy không phải quan Trấn Tây, nhưng có công lớn trong việc đàn áp Khmer Krom, được bổ làm Tuần phủ Vĩnh Long, kiêm Tổng đốc Long Tường (Vĩnh Long và Định Tường). Tỉnh Vĩnh Long khi ấy quản hạt Lạc Hóa (Trà Vinh).
- Lê Văn Đức, trước đó từ chức Tham tán Đại thần Trấn Tây (tháng 3 năm 1841) vì bệnh, được bổ làm Tổng đốc Định Biên, coi việc hai tỉnh Gia Định và Biên Hòa (vùng Sài Gòn, Đồng Nai).
Ngoài ra, một số cựu quan Trấn Tây khác cũng được bổ dụng ở An Giang và Hà Tiên. Theo các nguồn sử liệu Việt Nam, vào tháng 11 năm 1841 có 10.000 quân Xiêm dưới quyền Bodindecha đóng tại Oudong và 10.000 quân khác ở Kampong Saom (đảo Koh Kong), trong khi quân nổi dậy Khmer Krom tại Nam Kỳ có 5.000 người. Tuy nhiên, vua Thiệu Trị không tin báo cáo này, cho rằng nạn thiếu gạo ở Campuchia khiến người Xiêm không thể duy trì nhiều quân như thế. Cả Xiêm lẫn Việt đều khốn đốn vì thiếu lương trong thời gian chiếm đóng Campuchia. Ngay cả các Oknha Khmer cũng không nuôi nổi quân, phải cho binh lính về nhà tìm lương thực.[10]
Hoàng thân Khmer Ang Em tình nguyện giúp Việt Nam đàn áp khởi nghĩa Khmer Krom. Phạm Văn Điển giao cho Ang Em chỉ huy một đạo quân Khmer Krom trung thành với Việt Nam, theo Nguyễn Văn Chương đi dẹp loạn. Nhờ sự hỗ trợ của lực lượng Trấn Tây cũ, Nguyễn Văn Chương cuối cùng đã đánh bại và chấm dứt khởi nghĩa Khmer Krom ở Lạc Hóa (Trà Vinh) cuối tháng 11 – đầu tháng 12 năm 1841.[17] Sự hiện diện của Ang Em khiến nhiều binh sĩ Khmer Krom chịu buông vũ khí quy phục Việt Nam, làm tan rã phong trào chống Việt. Nguyễn Văn Chương bắt được 7.683 quân nổi dậy, gồm người Khmer Krom, Hoa kiều và cả người Việt bất mãn. Thủ lĩnh khởi nghĩa ở Lạc Hóa bị xử tử, đầu bị treo bêu. Riêng thủ lĩnh chính Lâm Sâm trốn thoát.[29]
Vua Thiệu Trị, vì chấn động trước việc mất Campuchia, một thời gian không muốn bàn việc phòng thủ chống Xiêm ở Campuchia. Cuối tháng 12 năm 1841, Lương Văn Liễu – Tuần phủ Hà Tiên – phát hiện quân Xiêm hoạt động ở đảo Koh Kong gần Kampot, sát Hà Tiên. Lương Văn Liễu xin thêm quân và xin tăng cường phòng thủ Hà Tiên, nhưng Thiệu Trị bác bỏ, cho rằng Hà Tiên đã được quân Châu Đốc che chở. Quan quân Nam Kỳ bắt đầu nhận nhiều tin về hoạt động của Campuchia gần biên giới Việt – Cam. Đầu tháng 1 năm 1842, Nguyễn Công Trứ – Tuần phủ An Giang – cùng Đoàn Văn Sách đem quân đi thị sát kênh Vĩnh Tế, báo về triều về khả năng người Khmer tấn công kênh đào trong mùa khô này là rất lớn và xin thêm viện binh. Thiệu Trị lại từ chối, cho rằng người Khmer quá rời rạc để mở một cuộc công kích quy mô.[29]
Khi biết các tướng Nam Kỳ cho Ang Em tham gia dẹp khởi nghĩa và nhiều Khmer Krom đã quy phục Ang Em, Thiệu Trị tỏ ra không vui. Ông muốn người Khmer Krom Nam Kỳ phải trực tiếp là thần dân của mình chứ không phải của Ang Em. Thiệu Trị khiển trách các tướng vì đã cho Ang Em tham dự, cho rằng quân Việt đủ sức dẹp loạn mà không cần Ang Em. Thiệu Trị lệnh cho Ang Em đi sang Thất Sơn để kêu gọi người Khmer ở Campuchia thuộc Xiêm. [29] Biên niên sử Xiêm còn ghi rằng Ang Em "cai quản" các thị trấn Khmer Nam như Treang Troi Tras (Choan Chum), Toek Khmau (Cà Mau), Kramuon Sar (An Biên), Umour (Ô Môn), Moat Chruk (Tịnh Biên), Bassac (Sóc Trăng) và Preah Trapeang (Trà Vinh).[1]
Tháng 1 năm 1842, Nguyễn Văn Chương từ Lạc Hóa phối hợp với Ang Em từ Châu Đốc tiến đánh căn cứ cuối cùng của Khmer Krom tại Ba Xuyên (Bassac). Cuộc nổi dậy Khmer Krom chống Việt, kéo dài từ tháng 10 năm 1840, về cơ bản đã kết thúc, tuy sau đó còn lác đác những cuộc nổi dậy nhỏ. Lâm Sâm, thủ lĩnh Khmer, bị chính đồng bào Khmer Krom trung thành với Việt Nam bắt và xử tử bằng hình thức lăng trì vào tháng 1 năm 1842.
Siamese attack on Hà Tiên and Vĩnh Tế canal (1842) Thành viên:TT 1234
| Siamese Attack on Hà Tiên and Vĩnh Tế canal (1842) | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Một phần của Siamese–Vietnamese wars | |||||||
| |||||||
| Tham chiến | |||||||
| Rattanakosin Kingdom (Siam) Pro-Siamese Cambodian faction | Nguyễn dynasty (Vietnam) | ||||||
| Chỉ huy và lãnh đạo | |||||||
| Chaophraya Bodindecha Hà Tiên naval front Kromma Khun Itsaret Rangsan Chameun Waiworanat Chuang Bunnag Phraya Ratchawangsan Nok Phraya Aphaiphiphit Kratai Phraya Phichai Ronnarit Oknha Sena Anchit KanVĩnh Tế canal front Chaophraya Yommaraj Bunnak Phraya Aphai Songkhram † Phra Phromborirak Kaew Preah Angkev Ma † Phra Narinyotha Nong Ang Duong Oknha Mohasena Tan † | Lê Văn Đức Lê Văn Phú An Giang front Phạm Văn Điển Nguyễn Công Trứ Nguyễn Công Nhàn Nguyễn Lương Nhàn Đoàn Quang MậtHà Tiên front Đoàn Văn Sách Lương Văn Liễu Trần Văn Thông Đinh Văn Huy Mai Văn Tích | ||||||
| Thành phần tham chiến | |||||||
| Hà Tiên naval front: Siamese levies from Central and Eastern Siam Khmer levies from Kampot Vĩnh Tế canal front: Khmer–Lao–Siamese levies | Imperial Vietnamese Army Nam Kỳ (Cochinchinese) regiments | ||||||
| Lực lượng | |||||||
| Siamese naval forces attacking Hà Tiên 7,000 men[1] Khmer levies from Kampot 2,000 men Khmer-Lao-Siamese forces attacking Vĩnh Tế canal 11,900 men Total: 20,900 men | An Giang province 5,000 men[29] Hà Tiên 4,600 men Total: 9,600 men | ||||||
| Thương vong và tổn thất | |||||||
| 1,012 Siamese and Khmer men[29] killed at Choan Chum | unknown | ||||||
Siamese preparation
Nguyễn Công Trứ the Tuần phủ sub-governor of An Giang and Lương Văn Liễu the Tuần phủ governor of Hà Tiên were very vigilant on observing and speculating the incoming Siamese invasion on Southern Vietnam. In January 1842, the spies told Lương Văn Liễu the Siamese were planning to fill up to obliterate the Vĩnh Tế canal and to send Preah Angkev Ma to attack Hà Tiên. The spies also reported that the Siamese navy had been anchoring at Koh Kong Island near Kampong Saom in the Gulf of Siam. Nguyễn Công Trứ, upon being informed about this report, hurriedly marched from Châu Đốc (An Giang) to defend Hà Tiên. Nguyễn Văn Chương (Nguyễn Trí Phương) also marched from Vĩnh Long to defend Hà Tiên. However, the Siamese navy had not yet come to attack so Nguyễn Công Trứ and Nguyễn Văn Chương returned to their bases at Châu Đốc and Vĩnh Long, respectively.[29]
In January 1842, Chaophraya Bodindecha the Siamese supreme commander in Cambodia at Phnom Penh, who was 67 years old by that time, became ill and was unable to command battles. Chaophraya Bodindecha then asked the Siamese King Rama III or King Nangklao to send a new commander to act as the supreme commander in Cambodia during Bodindecha's illness. The Siamese king Rama then sent Chaophraya Yommaraj Bunnak to take care of Cambodian affairs during Bodindecha's sick leave. Chaophraya Yommaraj Bunnak arrived in Phnom Penh in late January 1842.[1] Due to Bodindecha's illness, the Siamese attack on the Vietnamese Vĩnh Tế canal in 1842 would be led by Yommaraj Bunnak rather than by Bodindecha.
The Siamese king Rama then dispatched the Siamese navy under his younger half-brother Prince Kromma Khun Itsaret Rangsan (later became Vice-King Pinklao) and Chameun Waiworanat Chuang Bunnag[1] (son of Chaophraya Phrakhlang Dit Bunnag who had earlier led the Siamese navy to attack Hà Tiên previously during 1833–1834). Both the Prince Itsaret Rangsan and Chuang Bunnag were enthusiasts of the Anglo-American culture. Both Chuang Bunnag and the prince learned about Western shipbuilding and in the 1830s they constructed the first native Siamese-made Western-style masted rigged ships, all these ships had British seafarers as captains and Chinese merchants as navigators. Though these ships were largely intended for merchantile purposes, the Siamese king Nangklao utilized these massive Western-style ships in naval warfare against Vietnam. Prince Itsaret Rangsan would board on the barque Fairy (Thai name: Phuttha-amnat) as the supreme naval commander, while Chuang Bunnag would board on the ship Thepkosin as vanguard. Other Western-style ships employed in this campaign to attack Hà Tiên included the barque Sir Walter Scott (Ratcharit), the ship Victory (Witthayakhom) and the brig Lion (Udomdet).
Apart from these Western-style sailing vessels, the Siamese also employed Vietnamese-style fort-warships, which King Nangklao ordered to be constructed to imitate the Vietnamese warships themselves. These Vietnamese-style warships were commanded by Phraya Ratchawangsan Nok the commander of Krom Asa Cham or Malay naval regiment serving under Siam. Prince Itsaret Rangsan and the main cadres of the Siamese navy fleet left Bangkok on 24 January 1842 with 2,000 men, saling along the Eastern Siamese coast towards Chanthaburi, aiming for Hà Tiên. Phraya Aphaiphiphit Kratai then conscripted 5,000 Eastern Siamese men from Chonburi, Rayong, Chanthaburi and Trat to join the expedition, stacking up to 7,000 Siamese men in the navy.[1]
In early February 1842, Nguyễn Công Trứ the sub-governor of An Giang caught the entire Siamese plan to attack Hà Tiên and to destroy the Vĩnh Tế canal. Vietnamese spies told Nguyễn Công Trứ that the Siamese intended to obstruct Vĩnh Tế canal in order to isolate Hà Tiên from being reinforced by Châu Đốc. Nguyễn Công Trứ reported this Siamese attack plan to Emperor Thiệu Trị at Huế but the Vietnamese Emperor had been weary of all the Cambodian affairs and had been planning to go on his imperial inspection trip to Northern Vietnam in the upcoming Vietnamese New Year. Thiệu Trị regarded this report as exaggerating and reprimanded Nguyễn Công Trứ for being too anxious and panicking. Thiệu Trị simply told Nguyễn Công Trứ to put down the Khmers at the Thất Sơn Mountains and everything would be fine.[29]
Siamese assault on Hà Tiên
Prince Kromma Khun Itsaret Rangsan, a younger half-brother of the Siamese king Nangklao, was the Siamese supreme naval commander of this campaign as his naval forces left Bangkok on 24 January 1842.[1] The prince and his Siamese navy, composing of Vietnamese-style and Western-style warships, reached Chanthaburi on Eastern Siamese coast in late January 1842. Prince Itsaret Rangsan sent Phraya Ratchawangsan Nok and Phraya Phichai Ronnarit as vanguard, proceeding to Phú Quốc Island.
In mid-February 1842, Lương Văn Liễu the governor of Hà Tiên spotted 93 Siamese warships arriving in Phú Quốc Island. Emperor Thiệu Trị, however, dismissed the report as insignificant and reprimanded Lương Văn Liễu for being panic-stirring.[29] The Siamese indeed attacked Phú Quốc. Phan Văn Giảng the Vietnamese commander in Phú Quốc decided to abandon his post due to the overwhelming number of Siamese navy. Phraya Ratchawangsan and Phraya Phichai Ronnarit, the Siamese vanguard commanders, arrived at Thiển Môn beach[17] in Phú Quốc with 40-50 Vietnamese-style warships and a Western-style ship and found the Vietnamese fort to be empty with only around 300 human-figure dummies. The Siamese then burnt down the Vietnamese base in Phú Quốc. Prince Itsaret Rangsan the Siamese supreme commander arrived and took position at the Phú Quốc Island. The prince sent Phraya Aphaiphiphit Kratai to carry rice on a Western-style brig to deliver the rice to Chaophraya Bodindecha at Phnom Penh through the Cambodian seaport of Kampot. 2,000 Khmer men from Kampot under Oknha Sena Anchit Kan the Cambodian governor of Kampot were also levied to join this campaign.
Thiệu Trị assigned Nguyễn Công Trứ from Châu Đốc and Đoàn Văn Sách from Vĩnh Long to bring reinforcements to Hà Tiên. Thiệu Trị also commanded all governors in Cochinchina (Southern Vietnam) including Nguyễn Văn Chương the governor of Vĩnh Long and Lê Văn Đức the governor of Saigon to allocate their forces to defend Hà Tiên against possible Siamese attack. Nguyễn Công Trứ left Đoàn Văn Sách to defend Hà Tiên and Nguyễn Công Trứ himself patrolled Mekong against possible Siamese invasion from the Mekong Delta. Emperor Thiệu Trị left the imperial citadel of Huế on 3 March 1842 to embark on his trip to Northern Vietnam.[29]
There were around 5,000 fighting men in Hà Tiên, according to Thai estimate. Hà Tiên is a Southern Vietnamese seaport surrounded by mountains. Two main forts protecting Hà Tiên from this Siamese attack were;
- Chu Nham fort on modern Núi Đá Dựng Mountain, about fifteen kilometers to the north of Hà Tiên
- Kim Dữ fort on a mountain on a promontary, about three kilometers to the west of Hà Tiên
Vietnamese commanders and officials in Hà Tiên by the time of Siamese attack were;[29]
- Lương Văn Liễu the Tuần phủ governor of Hà Tiên
- Trần Văn Thông the Bố chính sub-governor of Hà Tiên
- Đinh Văn Huy the Án sát or Chief Judge of Hà Tiên
- Mai Văn Tích the Lãnh binh military commander of Hà Tiên
In preparation against the incoming Siamese assault, Mai Văn Tích brought 1,000 men to guard the Hà Tiên seafront at the mouth of Giang Thành River, Đinh Văn Huy brought 200 men to guard the Kim Dữ fort mountain to the west of Hà Tiên, Lương Văn Liễu and Trần Văn Thông the governor and vice-governor of Hà Tiên were with 3,400 men in the city.
The Siamese prince and naval commander Itsaret Rangsan (called Ô Thiệt Vương or Prince Ô Thiệt in Đại Nam thực lục), who hed been taking position at Phú Quốc, initiated the attack on Hà Tiên on 10 March 1842[1] as he commanded Chamuen Waiworanat Chuang Bunnag (called Ca La Hâm in Vietnamese, from "Kalahom") to lead the Siamese navy to attack Hà Tiên by sea and Phraya Aphaiphiphit Kratai to lead the Cambodian–Siamese forces from Kampot to attack Hà Tiên by land. Next day, on March 11, Chuang Bunnag sent Phraya Ratchawangsan Nok to attack Hà Tiên at the seafront and Phraya Phichaironnarit to attack the Kim Dữ fort.
Siamese attack on Vĩnh Tế canal
As the Siamese navy fleet was attacking Hà Tiên, Chaophraya Bodindecha the Siamese supreme commander in Cambodia, who had been in illness, sent his second-in-command Chaophraya Yommarat Bunnak, along with his son Phra Phromborirak and the Cambodian Prince Ang Duong himself, to bring the multiethnic Lao-Khmer-Siamese forces of 11,900 men[1] from Phnom Penh down south to take position at Choan Chum on the northern bank of the Vĩnh Tế canal, known as Hà Âm district by the Vietnamese, at modern Cambodian–Vietnamese border. Earlier, Nguyễn Văn Chương had built forts along the Vĩnh Tế canal, the Siamese also established ten forts along the length of Vĩnh Tế canal, about 2.4 kilometers from the Vietnamese forts protecting the canal. Siamese field commanders included Phra Phromborirak (son of Bodindecha) and Phraya Aphaisongkhram. Siam-aligned Cambodian leaders included Preah Angkev Ma (uncle of Princess Ang Pen), Phraya Nuphaptraiphop the Siam-appointed governor of Siemreap and Phra Narinyotha Nong the vice-governor of Battambang.
The Siamese began to build stockades on 17 March 1842. The Siamese faced a rough start as the Vietnamese forts along the Vĩnh Tế canal keep shooting at the Siamese, who struggled to build forts in the middle of Vietnamese gunfire. It took four days for the Siamese to establish the whole defense line, stretching from Tịnh Biên to the west to Tân Châu to the east, on the Cambodian (northern) side of the canal, about forty kilometers in total, finishing on March 21.[1]
Battle of Hà Tiên (March 1842)
Chameun Waiworanat Chuang Bunnag the Siamese commander at the Hà Tiên naval front sent his subordinates to attack Hà Tiên on 11 March 1842;[1]
- Phraya Ratchawangsan Nok the commander of Krom Asa Cham or Malay Naval regimen, with Vietnamese-style fort warships, attacked Hà Tiên at the seafront at the mouth of Giang Thành River.
- Phraya Phichai Ronnarit attacked the fort of Kim Dữ to the west of Hà Tiên.
Meanwhile, the Eastern Siamese forces under Phraya Aphaiphiphit Kratai and Khmer forces under Oknha Sena Anchit Kan of Kampot, total of 2,600 men, marched from Kampot to attack the Chu Nham fort north of Hà Tiên.
Đoàn Văn Sách and Đinh Văn Huy defended the Kim Dữ fort against Phraya Phichai Ronnarit, while Lương Văn Liễu and Trần Văn Thông defended Hà Tiên seafront against Phraya Ratchawangsan. The Siamese brought their cannon onto the high grounds on the mountains to fire cannon shots into the Hà Tiên citadel, inflicting damages.
The battle continues for eleven days and, despite numerical inferiority, the Vietnamese defenders of Hà Tiên prevailed as the Siamese were unable to make any progresses. Siamese warships were broken and dead bodies of Siamese soldiers were scattering and piling up on the fronts. Chameun Waiworanat Chuang Bunnag interrogated a captured Vietnamese man and found out that the governor of Hà Tiên (Lương Văn Liễu) had sent a letter asking for reinforcements from the governor of Saigon (Lê Văn Đức). On 22 March 1842,[1] realizing the desperate situation of the Siamese, Chuang Bunnag left Hà Tiên to visit Prince Itsaret Rangsan to discuss plans. Prince Itsaret Rangsan pointed out that the Southwestern monsoon was getting stronger and this might damage precious the Siamese Western-style ships. Reinforcements from Saigon would make things harder for the Siamese. The prince decided that if the Siamese did not manage to conquer Hà Tiên before the advent of the Western monsoon season, the Siamese would be obliged to retreat to Kampong Saom.
Next day, on 23 March 1842, there was a strong wind coming from the West. The Siamese attackers on Hà Tiên were compelled to retreat or else their ships would be wrecked due to strong winds. The Siamese retreated from Hà Tiên, both at the seafront and at Kim Dữ fort, in the middle of the night and the defending Vietnamese pursued them, capturing some of the Siamese weapons. Siamese naval commanders at Hà Tiên, Phraya Ratchawangsan and Phraya Phichai Ronnarit, retreated to take position at the Hà Tiên Islands to shelter from the monsoon. Despite Siamese naval retreat from Hà Tiên, the Cambodian–Siamese forces under Phraya Aphaiphiphit Kratai persisted in attacking the Chu Nham fort north of Hà Tiên. The Khmers under Oknha Sena Anchit of Kampot successfully seized Chu Nham for on 27 March 1842.[1] (The Khmers of Kampot had earlier seized the Chu Nham fort in October 1840 but eventually retreated.)
Battle of Choan Chum (April 1842)
Vietnamese Emperor Thiệu Trị, who was in Ninh Binh province during his journey to Northern Vietnam, was informed on 26 March 1842 about the Siamese naval attack on Hà Tiên. Thiệu Trị was furious and he appointed Lê Văn Đức the Tổng đốc Định Biên governor of Gia Định and Biên Hòa provinces, technically the governor of Saigon, to be the Tổng thống quân vụ (總統軍務) or Vietnamese supreme commander of this campaign to repel Siamese invasion. Lê Văn Phú, an official from Huế, was appointed to be Lê Văn Đức's assistant as Tham tán Đại thần (參贊大臣).[29]
On the An Giang front, the Siamese and the Cambodians had established a line of stockades and fortresses stretching from Tịnh Biên to the west to Tân Châu to the east along the Vĩnh Tế canal. The Siamese attacked many Vietnamese fortresses surrounding Châu Đốc (administrative center of the An Giang province) including Tân Châu (to the east of Châu Đốc), Đa Phước (to the north of Châu Đốc facing the Cambodian side) and Kampong Krasang (to the west of Châu Đốc). In late March 1842, Nguyễn Công Trứ the sub-governor of An Giang reported to Thiệu Trị that, even though the Siamese navy had retreated from Hà Tiên, they were stilling anchoring at Kampot and Kampong Saom, threatening Hà Tiên. Nguyễn Công Trứ pointed out that the Vietnamese had to face two-pronged attack from the Siamese both at An Giang and Hà Tiên. Nguyễn Công Trứ proposed that they should withdraw all forces from Hà Tiên in order to defend Châu Đốc. Thiệu Trị did not agree to this proposal, saying that the Siamese had just been repelled from Hà Tiên and there were no reasons to retreat. Nguyễn Công Trứ then fell ill and was replaced by Nguyễn Công Nhàn in his dutues.[29]
In early April 1842, 3,000 Cambodian–Siamese men from the line attacked Đa Phước, which was just opposite of Châu Đốc on the Bassac River. Phạm Văn Điển sent 1,000 Vietnamese men to successfully repel this Siamese attack. Phạm Văn Điển singled out to attack the Siamese on the left bank of the Bassac River first. Lương Văn Liễu the governor of Hà Tiên told Phạm Văn Điển the Tổng đốc An Hà or viceroy of An Giang and Hà Tiên provinces, technically supreme governor in Châu Đốc, that the Siamese had retreated from Hà Tiên but they were still anchoring on the Phú Quốc Island. Lương Văn Liễu asked Phạm Văn Điển for more reinforcements from An Giang. Phạm Văn Điển, however, thought that the Vietnamese should repel the Siamese from An Giang and Vĩnh Tế canal first in order to be able to defend Hà Tiên.[29]
There were around 5,000 Vietnamese fighting men in the An Giang province. Phạm Văn Điển (known as Ong Tian Lueak in Thai chronicles, from Kinh lược, his former position in Trấn Tây administration) planned a three-pronged attack on the Siamese line;
- Đoàn Quang Mật would lead 1,500 Vietnamese men to attack the Siamese line on the left side.
- Nguyễn Lương Nhàn would lead 600 Vietnamese men to attack the Siamese line on the right side.
- Nguyễn Công Nhàn would lead 1,300 Vietnamese men to attack the Siamese line in the middle.
On 7 April 1842, Prince Itsaret Rangsan the Siamese supreme commander and his aide Chuang Bunnag decided to retreat the Siamese navy forces from Phú Quốc to Kampong Saom. In the night of the same day, from the night of April 7 to the morning of April 8,[1] Phạm Văn Điển sent Đoàn Quang Mật, Nguyễn Lương Nhàn and Nguyễn Công Nhàn to lead Vietnamese forces to attack the Cambodian–Siamese forts at Choan Chum all along the Vĩnh Tế canal during the night. The Siamese and the Cambodians were mostly unprepared, caught off guard, as the Vietnamese staged the surprise attack.[11] In this Battle of Choan Chum, the Vietnamese prevailed as the Cambodians and the Siamese suffered defeat with great losses and casualties.
According to Đại Nam thực lục, 1,012 Siamese and Cambodians were killed in this battle, with seven Cambodians–Siamese commanders lost their lives. The Vietnamese seized a large number of Siamese muskets, guns, ammunitions and a Western-style large-barrel cannon. Siamese commander Phraya Aphaisongkhram was killed in battle. Preah Angkev Ma, uncle of Princess Ang Pen, was killed in battle. Oknha Mohasena Tan and some other pro-Thai Cambodian Oknhas were also killed in this battle. Chaophraya Yommaraj Bunnak the Siamese supreme commander was shot at his chest but the bullet hit the button of his shirt instead, saving his life. A son of Yommaraj Bunnak named Saeng died in the battle. Luang Raksathep, a Siamese commander, pretended to be dead as the Vietnamese cut off his two ear pinnae for reward. Luang Raksathep then walked back without his ears.[1] The Siamese were thus repelled from Vĩnh Tế canal. Vietnamese victory and Siamese defeat in this Battle of Choan Chum in April 1842 was the most devastating and humiliating Siamese defeat since the Battle of Vàm Nao River in January 1834.
Siamese retreat
Prince Itsaret Rangsan the Siamese supreme naval commander, along with Chamuen Waiworanat Chuang Bunnag, left Phú Quốc on 7 April 1842,[1] retreating to Kampong Saom. The prince retreated further to Chanthaburi on Eastern Siamese coast, while Chuang Bunnag took his Western-style ships to unload rice at Kampot. From Kampot, rice was transported in small boats to Chaophraya Bodindecha at Phnom Penh. However, the rice carried by the Siamese ships was too abundant and it would take a very long time to unload all of the rice to the Siamese headquarter at Phnom Penh. Chuang Bunnag at Kampot also risked facing Vietnamese retaliatory attack from Hà Tiên. Chuang Bunnag decided to abandon the rice-transporting mission and retreated from Kampot on 30 April 1842,[1] going back to Chanthaburi. Eventually, the Prince Itsaret Rangsan, Chuang Bunnag and the Siamese navy forces returned to Bangkok.
Phạm Văn Điển, securing the glorious victory over the Siamese and the Cambodians at Choan Chum, called Hà Âm district by the Vietnamese, returned to Châu Đốc on April 10. Phạm Văn Điển called the pro-Vietnamese Cambodian prince Ang Em to inspect all the Siamese guns, cannons and other weapons seized from the battle. On 15 April 1842, Phạm Văn Điển, along with Nguyễn Công Nhàn and Ang Em, marched Vietnamese armies from Châu Đốc to subjugate the remaining Khmer Krom insurgents at the Thất Sơn Mountains, at Mount Núi Cấm (called Phnom Po Piel in Khmer) and Núi Dài. The Khmer Kroms of Thất Sơn Mountains were subjugated by the Vietnamese. The Vietnamese Emperor Thiệu Trị, who had been in Hanoi on his inspection trip to Northern Vietnam, was informed in late April 1842 about Vietnamese victories over the Siamese invaders in Southern Vietnam and was delighted. Thiệu Trị left Hanoi on 9 May 1842 and returned to the imperial citadel of Huế on May 21.[29]
Siamese defeats at the hands of the Vietnamese at Hà Tiên and Vĩnh Tế canal were setbacks for Siam, while the Vietnamese were gaining upper hand, even though the Siamese still controlled most of Cambodia. Vietnamese retaliatory attack from Southern Vietnam towards the Siamese-controlled Phnom Penh was highly likely. When the invading Siamese burnt down the Cambodian royal capital of Oudong in 1813, the pro-Vietnamese king Ang Chan of Cambodia moved the royal capital to Phnom Penh. Phnom Penh located lowland on the riverside. In case of Siamese attack, the Vietnamese riparian fleet would quickly and conveniently come to defend Ang Chan.[9] For this very same reason, Chaophraya Bodindecha the Siamese supreme commander in Cambodia, who had been taking position in Phnom Penh since December 1841, found Phnom Penh to be very susceptible to the prospective Vietnamese attack. Bodindecha then decided to bring Ang Duong back to Oudong in May 1842, while leaving 5,000 Lao men and 3,000 Cambodian men to guard Phnom Penh against Vietnam for Bodindecha.[1] The Siamese also dismantled in May 1842 the Trấn Tây citadel in Phnom Penh, built by the Vietnamese in 1835 to impose Vietnamese authority over Cambodia – the symbol of Vietnamese rule in Cambodia. Bodindecha built two new fortresses at Phnom Penh, another two at Po Preah Bat or Slaket opposite of Phnom Penh on the Bassac River and put Lao and Cambodian garrisons into these fortresses to guard.
Chaophraya Bodindecha had been contemplating constructing a new fortress for Ang Duong at Ponhea Lueu, which Bodindecha found to be a strategically defensible position against Vietnamese attack from the rivers, in the southern vicinity of Oudong. In May 1842, Chaophraya Bodindecha assigned his second-in-command Chaophraya Yommaraj Bunnak to lead 3,000 Khmer–Lao–Siamese men to build a new fortress at Ponhea Lueu for Ang Duong to reside.[1]
Second Truce: 1842–1845 Thành viên:TT 1234
Further Vietnamese suppression of Khmer Krom rebellion
After the Vietnamese victories over the invading Siamese at Hà Tiên and Vĩnh Tế canal, the meritorious Vietnamese commanders died from illnesses in rapid succession. After repelling the Siamese from Hà Tiên in late March 1842, Đoàn Văn Sách fell ill and returned to recuperate at Châu Đốc. Đoàn Văn Sách died in late May 1842. Emperor Thiệu Trị was greatly affected and saddened by the death of Đoàn Văn Sách, who had just secured a Vietnamese victory over the Siamese and whom Thiệu Trị considered one of his most brilliant and courageous generals. Thiệu Trị personally mourned for Đoàn Văn Sách, stating that "A thousand of gold is easy to find but a [brilliant] general is hard to find.", refusing to see a visiting Qing dynasty official.[29] Thiệu Trị praised Đoàn Văn Sách for his military achievements; from his defense of Stoung and Chikraeng from Siamese attack during November–December 1840 in the reign of Minh Mạng to his brave defense of Hà Tiên from Siamese naval attack in March 1842. Đinh Văn Huy the Judge of Hà Tiên also died from illness.
In late May 1842, Thiệu Trị commanded Lê Văn Đức the Tổng đốc Định Biên or governor of Saigon, whom Thiệu Trị had appointed as Tổng thống quân vụ or Supreme Commander of the campaign against Cambodia–Siam and Phạm Văn Điển, who was the Tổng đốc An Hà commander at Châu Đốc, to bring Vietnamese forces to attack the independent Khmer warlord clique of Oknha Chakrey Nong, who since 1840 had been maintaining his independent faction not submitting to Siam nor Vietnam, whose clique was based at Khsach Sa (Sách Sô,[29] modern Reaks Chey, Ba Phnum District) near Ba Phnum in Southeastern Cambodia.
Also in late May 1842, Lê Văn Đức, Phạm Văn Điển and Nguyễn Công Nhàn led Vietnamese forces from Gia Định and An Giang provinces to subjugate the still remaining Khmer Krom rebels at the Thất Sơn Mountains, at Mount Núi Tượng. However, during this campaign, Phạm Văn Điển fell ill and had to return to Châu Đốc to recuperate, where he soon died in late May 1842. Another Vietnamese general died from illness. Phạm Văn Điển had routed the Cambodian–Siamese forces from Vĩnh Tế canal in April 1842. Thiệu Trị then appointed Nguyễn Công Nhàn to be the new Tổng đốc An Hà or governor of An Giang (Châu Đốc) and Hà Tiên provinces to replace Phạm Văn Điển.[29]
In June 1842, Lê Văn Đức the Tổng đốc Định Biên, along with Nguyễn Văn Chương (Nguyễn Trí Phương) the Tổng đốc Long Tường and Nguyễn Công Nhàn the Tổng đốc An Hà, the three top Vietnamese governors of Cochinchina, led Southern Vietnamese forces to subjugate the last Khmer Krom stronghold at Tri Tôn near Mount Núi Cô Tô. Thousands of Khmer Kroms and Chinese immigrants were captured for their rebellious activities. Presence of the pro-Vietnamese Cambodian prince Ang Em swayed a large number of Khmer Kroms to yield and submit to Vietnam. Ang Em was able to persuade 2,700 Khmer Krom men to lay down their arms and surrender.[29] Lê Văn Đức assigned Nguyễn Văn Chương to mob up any remaining resistances as Lê Văn Đức himself and Nguyễn Công Nhàn sailed down the Vĩnh Tế canal to check for the seaport of Hà Tiên. When Lê Văn Đức saw that the Siamese had totally retreated and Hà Tiên was safe, Lê Văn Đức returned to Châu Đốc.
In July 1842, Lê Văn Đức, Nguyễn Văn Chương and Nguyễn Công Nhàn brought 6,000 Southern Vietnamese men from Tân Châu to sail upstream along the Mekong to attack Oknha Chakrey Nong at Ba Phnum. The Cambodians under Oknha Chakrey Nong did not face the Vietnamese in battle, instead retreating to cover themselves in the forests. Not facing Cambodian resistances, the Vietnamese simply burnt down Ba Phnum and returned.[29]
Thiệu Trị's plan to reconquer Cambodia
Vietnamese victories over the Siamese at Hà Tiên and Vĩnh Tế canal emboldened the Vietnamese Emperor Thiệu Trị, who became interested in Cambodia again and began to put some hope into the prospect of reclaiming Cambodia into Vietnamese domination. Thiệu Trị learned that the pro-Vietnamese Cambodian prince Ang Em was able to persuade thousands of Khmer Krom rebels to surrender and submit to Vietnam and saw that Ang Em could potentially be a Vietnam-sponsored candidate for the Cambodian throne to rally the Khmers in Cambodia under Siamese domination to shift their allegiance to Vietnam. In July 1842, Thiệu Trị commanded Lê Văn Đức to bring Vietnamese forces from Nam Kỳ (Cochinchina, Southern Vietnam) and Tả kỳ (Southeastern Vietnam) to reconquer Cambodia and to possibly proceed to attack Siam itself;[29]
If it is possible to take advantage of the opportunity [of Siamese defeats] to bring victorious troops to attack and reorganize the territory [of Trấn Tây Cambodia], then it should be sent immediately to keep up with the affair. If the [Southern Vietnamese] soldiers are tired after a long time [of fighting] and the [Cambodian] territory is vast, if it is not possible to pacify them in a short time, if there is a need to find another way to use Khmers to fight the Khmers, then it is the right time to use Yểm (Ang Em). If he is truly devoted to the [Vietnamese] court, think of a way to repay him and then consider assigning him a few thousands of Khmer soldiers to command, recruit two more units of troops from Nam Kỳ and Tả kỳ and choose one Lãnh binh or Quản vệ who is capable of this mission, let him supervise, send him to the localities of Nam Ninh (Ba Phnum), Nam Thái (Rumduol), Nghi Hoà (Bati) and Phong Nhương (Samraong Tong) to recruit the Khmers. Wait until a large number of [Khmer] people submit, then let Yểm (Ang Em) be the leader. We will cut off a piece of land to make a fence to protect against the outsiders and to delineate prefectures and districts. Then set up forts right at dangerous places, let the soldiers rest and recuperate for a few years. When the internal affairs [of Cambodia] becomes unstable, we will make a big trip to take over the whole Trấn Tây and then to go straight to the border of Siam, then attack so fiercely that they will never dare to cause us troubles again.
Thiệu Trị's grand plan to reconquer Cambodia involved sending Southern Vietnamese troops directly into Cambodia or if the Vietnamese were too exhausted, Ang Em should be deployed to persuade the Cambodians to break away from the dominating Siamese. Thiệu Trị considered assigning Ang Em thousands of Khmer men and making Ang Em the King of Cambodia under Vietnamese auspices. This plan was to be coupled by the supposed Cambodian fallout with the Siamese and the Vietnamese would take this upcoming opportunity to reclaim control over Cambodia, restoring the Trấn Tây province and setting up districts to govern Cambodia under Vietnamese rule again, like when the Siamese took advantage of Cambodian uprising against Vietnam in 1840 to attack and reclaim Cambodia. Thiệu Trị even went further in his plan to bring forces to attack Siam itself.[29]
Lê Văn Đức, who was the Tham tán Đại thần or Deputy Governor-General of Trấn Tây during the general Cambodian uprising against Vietnamese rule in 1840, saw any Vietnamese attempts to reestablish direct rule over Cambodia as futile and impractical. Lê Văn Đức wrote a long essay to dissuade Emperor Thiệu Trị from the idea of reconquest of Cambodia;
The Lạp Man (臘蠻) dared to be bold because they relied on the Siamese. After being killed by the [Vietnamese] imperial army, on sea they had to flee far away in midnight, on land they were defeated in a crushing battle, the Siamese and the Khmers must have lose their nerves and become worried. Now, if we take advantage of the victory and attack Trấn Tây, the enemy armies will swarm like bees and ants and will be frightened by the sound of winds and cranes. They may scatter without fighting. However, considering the situation carefully, when they realized the situation, it will not be difficult to fight but it will be difficult to hold on. Let me speak from the enemy's perspective; The entire Trấn Tây region was originally called Lạp Man. Most of them have been accustomed to being stubborn, cunning, deceitful, fickle and irregular. In the past, although Cambodia was dependent on us but it was only in name. They have forgotten our favors, considering us enemies and have become like riding on a fierce tiger. Now, we want to entice and comfort them to stay but their stubborn nature makes them unreliable. We want to establish [Cambodian] land as districts and prefectures, to incorporate [Khmer] people as soldiers and civilians, which is absolutely not possible! Moreoever, the terrain of that land is twice as large as the six provinces of Nam Kỳ. If we use troops to swiftly attack them from the east, they will hide in the west, filling this place and leaving another place open. How can we destroy them in one battle? Even if we win every battles, how can we keep every places?
Thiệu Trị conceded to Lê Văn Đức's plea about the impracticality of reconquest of Cambodia. Thiệu Trị also thought that another Vietnamese campaign in Cambodia would put burden on Southern Vietnamese people, who had become weary of all the mobilization and instability in past years. In July 1842, Thiệu Trị decreed to Southern Vietnamese people that the border situation with Cambodia had become stable and the Southern Vietnamese should continue their normal lives.[29] In August 1842, Thiệu Trị recalled Lê Văn Đức the governor of Saigon back to Huế and appointed Lê Văn Đức's deputy Lê Văn Phú to be the new Tổng đốc Định Biên or governor of Saigon, Gia Định and Biên Hòa provinces to replace Lê Văn Đức.
Siamese–Vietnamese stalemate
Chameun Waiworanat Chuang Bunnag was able to deliver less than the half of the rice carried from Bangkok to Chaophraya Bodindecha at Phnom Penh (Bodindecha later moved to Oudong.) through the Cambodian seaport of Kampot due to the lack of riparian vessels to transport rice from Kampot to Phnom Penh in large quantities. Chuang Bunnag decided to terminate his rice delivery mission due to this limitation in April 1842[1] and returned to Bangkok with the rest of the undelivered rice. Failure of Chuang Bunnag to deliver rice to Chaophraya Bodindecha resulted in the rice shortage of the Siamese armies in Cambodia, which consisted of Siamese, Lao and Khmer ethnicities. Since the Cambodian uprising against Vietnamese rule in September 1840, Cambodia had been in state of warfare and agriculture was not possible. There had virtually been no agricultural production in Cambodia for two years since then, resulting in famine and severe rice shortage in Cambodia. Khmer people and Khmer Buddhist monks had to go into the forests to dig for roots and tubers to eat.[11] In June 1842, Chaophraya Bodindecha reported to the Siamese king Rama III or King Nangklao that around 1,000[11] of Lao, Khmer and Siamese men in his armies had died from starvation. Bodindecha had to send Siamese officials to buy rice from Laos. Upon learning about this situation, the Siamese king became angry, saying that he had already speculated that this would happen due to the ongoing state of warfare in Cambodia. King Rama was also angry at Siamese generals and commanders, who had failed in their mission to conquer Hà Tiên, Vĩnh Tế canal and to deliver rice supply to Bodindecha. In his reply to Bodindecha, the Siamese king expressed his frustration;[1]
The [Siamese] navy did not manage to deliver even the half of rice and salt [transported from Bangkok] at Kampot, bringing the rice and salt back to Bangkok. He (Chuang Bunnag) made an excuse that there were no small vessels to transport the rice into the mouth of Kampot River (Preaek Tuek Chhu River). The arranged affair of the campaign [to attack Southern Vietnam] had also failed. They (Siamese navy) were too alarmed by the news [of Vietnamese reinforcements] and prematurely retreated, even though the land forces were still engaging [at Vĩnh Tế canal]. The land armies, even though having large numbers, did not think of any timely offensive moves against the Vietnamese. They simply stood there awkwardly, failing the campaign, like playing around for fun, not being vigilant, not being careful in the royal warfare. Chaophraya Yommarat has been a senior minister and is quite old. The Suriyawong (Bunnag) family are said to be the original royal servants but are unaware of the Vietnamese strategy. Unaware of the Vietnamese approach, the Vietnamese had reached them and they were defeated in devastation. If they were not negligent, if they were aware of the Vietnamese tactics, no matter how numerous the Vietnamese forces were, the [Siamese] forces had the advantage of being fortified. They (Siamese forces) also had guns and cannons. Even if the Vietnamese had supernatural powers like Khun Phaen, it would be an equal match and the Vietnamese would also perish at our weapons. However, they (Siamese forces) had been defeated in terrible ways. This time, I have assigned them (Siamese navy) to deliver the rice at Kampot. They were difficult and ineffective. I have been tired of the incompetency of the [Siamese] commanders.
Even though the Vietnamese Nguyen imperial court did not endorse the pro-Vietnamese Cambodian prince Ang Em to be their sponsored candidate to Cambodian kingship to the same degree that the Siamese court had endorsed Ang Duong, as the Vietnamese did not fully trust Ang Em due to Ang Em having been the Siam-supported candidate for a long time, Emperor Thiệu Trị did assign Ang Em to engage in a propaganda warfare against the Siamese in Cambodia. Staying at Kampong Krasang to the west of Châu Đốc, in June 1842, Ang Em sent twelve letters to persuade the Oknha nobility of Cambodia to renounce the Siamese and to shift their allegiance to Vietnam. Some of these Oknhas forwarded the letters to Ang Duong and Chaophraya Bodindecha became aware of this move of Ang Em.[1] In July 1842, Thiệu Trị appointed Oknha Pechdechou Thiet (Mộc Tức) the former Khmer governor of Cheung Prey, who earlier in 1840 refused to arise against Vietnam, remaining loyal to Vietnam and was chastised by his fellow Oknhas, seeking refuge at Huế, to be the Phủ uý of Tịnh Biên (Moat Chruk) to rally the Khmers in Cambodia to Vietnam, in concert with Ang Em. Phủ uý was a Vietnamese rank granted to Cambodian Oknha governors.[11]
Ang Duong and the Siamese under Chaophraya Bodindecha had controlled most parts of Cambodia, mainly on the Western half but they were yet to establish control over Eastern Cambodia. In Southeastern Cambodia, the self-proclaimed Oknha Chakrey Nong at Ba Phnum and Oknha Norea Thuppedey Mouk the governor Preyveng, who had declared himself the Kralahom, formed an independent clique, not submitting to Siam nor Vietnam. Bodindecha and Ang Duong went to Phnom Penh again to supervise construction of forts along the Bassac and Mekong Rivers to guard against Vietnamese incursions from Southern Vietnam including;[19]
- Banteay Daek fort on the right (western) bank of Mekong in modern Banteay Daek, Kandal province
- Peam Kbal Khmer fort, which was renamed by Ang Duong as Peam Meanchey fort ("Victorious Harbor") on the left (eastern) bank of Mekong in modern Peam Ro, Prey Veng province, about twenty kilometers downstream from the Banteay Daek fort
- Preaek Touch fort in modern Leuk Daek, Kandal province, on the right bank of Mekong, about thirteen kilometers downstream from Peam Meanchey fort
- Preaek Bakday fort in modern Kouk Thlok, Takeo province, near the Vietnam-controlled Kampong Krasang
Chaophraya Bodindecha and Ang Duong called for the self-proclaimed Oknha Chakrey Nong and Oknha Kralahom Mouk to come to pay homage and swear fealty to Ang Duong at Phnom Penh. The two Oknhas initially refused and resisted. Bodindecha sent some Cambodian officials to personally escort them to Phnom Penh. Oknha Kralahom Mouk complied and come to submit to Ang Duong. Oknha Chakrey Nong of Ba Phnum, who had earlier been attacked by the Vietnamese and had been taking refuge in the forests, did not comply. Bodindecha sent his delegates to persuade Chakrey Nong three times. When Chakrey Nong finally conceded and arrive in Phnom Penh to submit to Ang Duong, Bodindecha and Ang Duong sentenced Oknha Chakrey Nong to death for his defiance, while Oknha Kralahom Muok was pardoned and was allowed to return to Preyveng.[19] However, the Khmer populace and the Oknha nobles of Southeastern Cambodia, centered on Ba Phnum, were still hostile to Ang Duong and to the Siamese.
In September 1842, Nguyễn Công Nhàn and Nguyễn Công Trứ, the governor and sub-governor of An Giang province, reported to the Vietnamese Emperor Thiệu Trị that several thousands of the Khmer Kroms and the Chinese immigrants, who had earlier submitted to Vietnam after their rebellions, had died from starvation. Rice storage in An Giang had been released and distributed to relieve the famine. Emperor Thiệu Trị was saddened by this report and urged An Giang officials to take care of the issue. However, the rice supply in An Giang was not adequate. In November 1842, Thiệu Trị considered Lương Văn Liễu ineffective so he sacked Lương Văn Liễu from the position of Hà Tiên governor and made Nguyễn Lương Nhàn the new Tuần phủ governor of Hà Tiên.[29] Nguyễn Công Nhàn and Nguyễn Công Trứ told Thiệu Trị that the rice storage in An Giang was not enough. Thiệu Trị ordered each of Gia Định, Vĩnh Long and Định Tường provinces to send 20,000 phương of rice (about 600 m3 in volume, see Vietnamese units of measurement) to relieve famine in An Giang. Thiệu Trị then asked Nguyễn Công Nhàn how Ang Em was doing and whether the Siamese were planning to attack again. Nguyễn Công Nhàn replied that the Cambodian royalty Ang Em and Ang Mey were largely peaceful without any other ambitions and the Siamese had been mostly quiet since their last defeat in April 1842.[29]
Siamese defeats at the hands of the Vietnamese in March–April 1842 was so profound that the Siamese attack on Hà Tiên and Vĩnh Tế canal in 1842 became the last Siamese offensive into Southern Vietnam in history.[11] (Later entry of Western colonialist powers also rendered Siamese–Vietnamese wars obsolete.) Chaophraya Bodindecha at Oudong had been very vigilant on the prospect of Vietnamese retaliatory attack but the Vietnamese had not yet come. Even though the Vietnamese were victorious, they were exhausted after many years of dealing with Cambodian uprising and Khmer Krom insurgency, especially the Southern Vietnamese. The Vietnamese were in no state to retaliate against the Siamese nor to reconquer Cambodia from the Siamese. By mid-1842, both the Siamese and the Vietnamese were exhausted in their conflicts over Cambodia, which was left in a ruinous, divided state. Depletion of manpower and resources and the famine in Cambodia and Southern Vietnam made mobilization impossible and this forced a three-year undeclared truce,[9] from mid-1842 to mid-1845, between Siam and Vietnam over Cambodia.
In December 1842, Emperor Thiệu Trị appointed Lê Văn Đức to the position of Nam Kỳ Kinh lược đại thần[17] (南圻經略大臣) or Military Strategist of Southern Vietnam for his prospective campaign to reclaim Cambodia. Lê Văn Đức was already ill when he left Huế for Southern Vietnam and he died on his way in Quảng Nam province. Thiệu Trị reportedly shed tears upon learning of Lê Văn Đức's death before assuming office.
Siamese domination over Cambodia
The three top ministers of Cambodia; Chauvea Tolaha Long (Trà Long), Samdech Chauponhea Hu (Nhâm Vu) and Oknha Kralahom Kinh (La Kiên) had earlier been exiled in July 1840 by Emperor Minh Mạng to three different places in Northern Vietnam. They were grounded there for nearly three years until December 1842 when Thiệu Trị ordered the three Cambodian ministers to move to Huế[29] and later released them, allowing them to go down south to join with the Cambodian royalty Ang Em and Ang Mey in Châu Phú in the southern vicinity of Châu Đốc, where the pro-Vietnamese Cambodian royalty lived under Vietnamese protection. Even though detained by Vietnamese imperial court in Northern Vietnam for nearly three years, these three Cambodian ministers were still loyal to Vietnam. Ang Em, with support from the returning three ministers, worked on his campaign to persuade the Cambodians to break away from the Siamese and to shift their allegiance to Vietnam. Oknha Kralahom Kinh soon died from illness.
As the Vietnamese did not retaliate as expected, Chaophraya Bodindecha continued to consolidate Siamese influence in Cambodia. Bodindecha took a further step to expand into Eastern Cambodia by constructing the new Tbong Khmum fort and sent some pro-Thai Khmer forces to occupy Roung Damrei or the Vietnamese Tây Ninh province. Chaophraya Bodindecha assigned two Siamese officials Luang Phiphitsena and Phra Wichitsongkhram to guard at Tbong Khmum. Since the defection of Prince Ang Em to Vietnam, Chaophraya Bodindecha had arrived in Cambodia in January 1840 and had been staying in Cambodia as the Siamese supreme commander for three years then. In February 1843, Chaophraya Bodindecha petitioned to the Siamese King Rama or King Nangklao, asking for a permission to return to Bangkok. The Siamese king, however, gave a vague answer, saying that if Cambodia had been pacified then Bodindecha might return to Bangkok. However, if the Vietnamese threat was still plausible, Bodindecha should remained in Cambodia. Considering the royal response to his request, Bodindecha still expected a Vietnamese retaliatory attack so he decided not to return to Bangkok yet.[1]
The Cambodian Prince Ang Em used to be the Siam-supported candidate to the Cambodian throne, having lived in Wang Chao Khamen[30] or Cambodian Palace in Bangkok for twenty years from 1813 to 1833. Ang Em was appointed by Siam as the governor of the Siam-controlled Battambang in 1834 but he defected to Vietnamese side in December 1839. The Vietnamese Emperor Minh Mạng had Ang Em imprisoned in Huế for one year and a half until Emperor Thiệu Trị pardoned and released Ang Em in July 1841 to return to Cambodia to rally the popular Khmer support for Vietnam. Ang Em lived with his mother Neak Neang Ros, his son Prince Ang Phim and his nieces Ang Mey, Ang Peou and Ang Snguon in Châu Phú just south of Châu Đốc. Ang Em, however, died from illness at Châu Phú on 25 March 1843 at the age of 48.[1] His mother Neak Neang Ros and his niece Ang Mey held a Cambodian royal funeral for him in Châu Phú. Ang Em left behind a 21-year-old son the Prince Ang Phim.
Even though Ang Duong, supported by Siam, had practically controlled most parts of Cambodia, the Cambodian royal regalia, including the Preah Khan Reach or Royal Sword, were in the possession of his niece and dynastic rival Ang Mey[9] at Châu Phú. Upon learning that the Vietnamese had released the three top Cambodian ministers to Châu Đốc, Ang Duong at Oudong appointed his own cadre of ministers;
- Oknha Aekkareach Prom was appointed as Oknha Yomreach the Minister of Justice, becoming Oknha Yomreach Prom, also taking the acting position of Chauvea Tolaha or Cambodian Prime Minister for Ang Duong.
- Oknha Outey Thireach Hing the leader of Samraong Tong clique was appointed as Oknha Veang the Minister of the Palace, becoming Oknha Veang Hing.
- Oknha Vongsa Anchit Mey the leader of Bati clique was appointed as Oknha Chakrey the Minister of War, becoming Oknha Chakrey Mey.
- Ang Duong confirmed the self-proclaimed Oknha Kralahom Mouk of Preyveng to the position of Kralahom the Minister of Navy.
In 1843, Ang Duong assigned Oknha Veang Hing and Oknha Surkealok Muk the pro-Thai governor of Pursat to bring tributes from Ang Duong to the Siamese king Rama at Bangkok.[19] This was the first of Ang Duong's tributes from Cambodia to Siam. Chauvea Tolaha Long, Ang Mey's Prime Minister, had Ang Mey and Neak Neang Ros write a letter to Ang Duong at Oudong, saying that, with the death of Ang Em, Neak Neang Ros was eager to unite with her remaining son Ang Duong and urged Ang Duong to denouce the Siamese and defect to Vietnamese side. Also in 1843, Phra Phitakbodin Som, whom Bodindecha had assigned to be the interim governor of Battambang in January 1840 since Ang Em's defection, died. Bodindecha then made Phra Narinyotha Nong the acting vice-governor to be the new governor of Battambang.
Vietnamese consolidation in Tây Ninh
In 1836, Trương Minh Giảng the Governor-General of Trấn Tây annexed Roung Damrei (Khmer: រោងដំរី), whhc had been inhabited by the Khmer people, into Vietnamese administration, forming the new Tây Ninh (西寧) province for Vietnam. Tây Ninh province was placed under jurisdiction of Gia Định (Saigon) province. When the Cambodian arose against Vietnamese rule in late 1840, Oknha Chakrey Nong the leader of the Ba Phnum clique sent Khmer armies to attack Tây Ninh. Oknha Luchakrey Pang the governor of Rumduol, which was near Tây Ninh, was initially loyal to Vietnam but later decided to join his fellow Oknha the Oknha Chakrey Nong. The Chams of Tbong Khmum also attacked Tây Ninh. Vietnamese Nguyen imperial court was yet to establish a firm control over the newly-acquired Tây Ninh province. Emperor Thiệu Trị realized that Tây Ninh was a strategically important frontier against the Siam-dominated Cambodia. Thiệu Trị thought that Vietnam should consolidate its control over Tây Ninh in order to secure the frontier against Cambodia and to expand Vietnamese influence over Southeastern Cambodia, centered on Ba Phnum, to counter the Siamese. In February 1843, Thiệu Trị commanded Lê Văn Phú the Tổng đốc Định Biên governor of Saigon to send his subordinate Ngô Văn Giai along with 1,000 soldiers and criminal convicts from Gia Định (Saigon) to settle in Tây Ninh. Ngô Văn Giai was also to bring Cambodian ministers Chauvea Tolaha Long and Samdech Chauponhea Hu with him to pacify and persuade the local Khmer populace in Tây Ninh to submit to Vietnam.[29]
Ngô Văn Giai took three whole months to gather Southern Vietnamese men to go to Tây Ninh. In May 1843, Emperor Thiệu Trị sent a former Trấn Tây official named Cao Hữu Dực, along with additional 500 men from Gia Định, to accompany Ngô Văn Giai to Tây Ninh. Ngô Văn Giai, Cao Hữu Dực and 1,500 Southern Vietnamese men from Saigon arrived in Tây Ninh in May. Cao Hữu Dực soon reported to Thiệu Trị that the Tây Ninh province had been mostly in uncultivated wilderness with thick jungles. Cao Hữu Dực saw the place called Long Giang on the Vàm Cỏ Đông River in Quang Hóa district the only place viable for a settlement.[29] Morever, Tây Ninh lands also allowed the Vietnamese to travel from Saigon to Thông Bình and Bông Nguyên in the upper reaches of Định Tường province, the area that was called Kampeap Sreka Trey and Chis Rosey by the Khmers, which were the Vietnamese frontline citadels against Cambodian incursions from the Ba Phnum area. Cao Hữu Dực established Long Giang as Định Liêu[31] (modern Bến Cầu) as the Vietnamese administrative center in Tây Ninh.
After the execution of Oknha Chakrey Nong by the order of Chaophraya Bodindecha and Ang Duong in mid-1842, the Cambodian Oknha nobles and the Khmer populace of Southeastern Cambodia remained hostile to the Siamese. Nguyễn Công Nhàn the viceroy of An Giang and Hà Tiên provinces reported to the Vietnamese Emperor that the Siamese under Bodindecha barely placed any troops in Eastern Cambodia to the east of Mekong, where the Siamese had minimal presence. There were only a few defensive fortifications along the way from Châu Đốc to Oudong. Bodindecha also entrusted Cambodian soldiers to guard these forts against Vietnam on behalf of the Siamese. Nguyễn Công Nhàn suggested that if Vietnam managed to incite an uprising of these Cambodians against Siam, Vietnam would be able to take this opportunity to reclaim control over Cambodia.[29] Ngô Văn Giai at Tây Ninh sent off Chauvea Tolaha Long, Ang Mey's pro-Vietnamese Prime Minister, to conduct a public campaign in Ba Phnum to persuade the Southeastern Cambodians to arise against Siamese rule for Vietnam.
Under leadership of Ngô Văn Giai and Cao Hữu Dực, the Vietnamese settled in Tây Ninh to clear forests, plant crops and claim lands in order to fully integrate Tây Ninh province into Vietnam. Local Khmer population of Ruong Damrei or Tây Ninh peacefully submitted to the Vietnamese authorities. However, Chaophraya Bodindecha the Siamese generalissimo had sent some pro-Siamese Cambodian forces into Tây Ninh. These forces occasionally attacked and burnt down Vietnamese settlement and farmlands in Tây Ninh. Ngô Văn Giai and Cao Hữu Dực also faced a major problem. A large portion of the Vietnamese settlers in Tây Ninh were convicted criminals, who were unwilling to follow the government and escaped. Nine months after the conception of Định Liêu, Emperor Thiệu Trị officially established Định Liêu as the headquarter of Tây Ninh province in February 1844. Oknha Luchakrey Pang the Cambodian governor of Rumduol sent a congratulatory letter to Cao Hữu Dực at Tây Ninh and asked for a permission for the Cambodians to go to trade in Tây Ninh. Thiệu Trị, who had not yet trusted the Cambodians, refused this request. Thiệu Trị appointed Cao Hữu Dực to be the Tuyên phủ governor of Tây Ninh province.[29]
Siamese economic policies in Cambodia
In the early to mid-nineteenth century, cardamom was the most valuable exporting commodity of Cambodia with high regional demand in the Chinese markets. Battambang, which had been under Siamese rule since 1795, began sending cardamom Suai tax-tributes to Bangkok in the 1830s.[10] Battambang authorities conscripted Khmer and Chong people to pick cardamoms from the Cardamom Mountains. Appointed overseers of the cardamom-picking units were called Nai Kong Suai or Changwang Suai,[10] which applied to both cardamom and gold tributes from Battambang to Bangkok, through Kabinburi. The Phrakhlang Sinkha or Siamese royal warehouse at Bangkok would sell these cardamoms gathered from Battambang to Chinese merchants at high prices, generating revenue for the Siamese court. In 1842, Battambang sent 100 Hap (Picul)[10] of cardamoms (equal to about 6,000 kilokrams in weight) to Bangkok, requiring seven elephants, ninety buffaloes, thirty carts and more than a hundred of men[10] to transport all the cardamoms from Battambang to Bangkok. Pursat, even though not under direct Siamese control, also sent cardamom and gold tributes to Bangkok. Oknha Surkealok Muk the Cambodian governor of Pursat was loyal to Siam. In 1842, Pursat sent sixty baht (about one kilogram) of gold and 1,532 baht (23 kilograms) of silver as Suai or tax to Bangkok. Next year, in 1843, Pursat sent 70 Hap (4,200 kilograms) of cardamoms to Bangkok.[10] Ang Duong at Oudong also sent cardamom tributes to Bangkok in 1843 and 1844.
Cambodian economy also relied on the trade route that brought forest product from Southern Laos through Cambodia to Southern Vietnam, with Cambodian and Chinese merchants acting as middlemen who bought forest products from Southern Laos and sold them to Southern Vietnamese merchants. During the period of Vietnamese domination of Cambodia in 1813–1841, Cambodian, Chinese and Vietnamese merchants partook in this flourishing trade route.[10][32] When Vietnam lost control over Cambodia in 1841 and was replaced by Siam, however, the Siamese under Chaophraya Bodindecha sought to dismantle this trade route from Laos going through Cambodia to Vietnam. Forest products from Southern Laos were beeswax, bastard cardamom, lac, lacquer, ivory and rhinoceros horns.[32] Ivory and rhinoceros horns were particularly rare and valuable commodities. Bodindecha thought that if Chinese and Lao merchants were allowed to trade these Lao forest products in Cambodia and Vietnam, it would be beneficial to Vietnam and Siam would be deprived of due profits.[10][32] In 1847, after the Siamese–Vietnamese wars had been over, Bodindecha imposed a trade embargo on Vietnam and Cambodia, forbidding any merchants to bring forest products from Xiengtaeng (Stung Treng), Khong and Saenpang (Siem Pang), which were under the Siam-controlled Champasak Kingdom, to sell them to any Vietnamese nor Cambodian merchants[10] nor to sell them in Cambodia nor Vietnam. It appears that, even though this law was promulgated in 1847, Bodindecha had been implementing this trade embargo on Vietnam since the advent of Siamese occupation of Cambodia[10] on 1841.
Chaophraya Bodindecha promoted an alternative route to transport forest goods from Southern Laos to Bangkok. Trade caravans from Southern Laos would cross the Mekong at Xiengtaeng to Thala Borivat, then make journey on land through Tonle Repou or Mluprey (in modern Preah Vihear province), then reach Siemreap and Battambang, then enter Siam through Kabinburi to reach Bangkok. Siam directly controlled all the lands along this trade route, which had long existed in duality with the route going to Vietnam.[10] Bodindecha shifted the commercial activities from the trade route going to Vietnam to this route going to Bangkok, bypassing Phnom Penh and Southern Vietnam to prevent the Vietnamese from profiting from this trade. This policy of trade embargo between Southern Laos and Cambodia, enacted by Bodindecha, would remain in place until it was mostly repealed[32] in the 1860s. However, the Siamese government continued to forbid the trade of ivory and rhinoceros horns, two most valuable trading articles, between Laos and Cambodia until 1883 when King Chulalongkorn finally abolished this trade embargo.
Siamese policy of shifting the trade route from Laos going to Southern Vietnam to going to Bangkok affected Cambodian economy. Cambodian merchants, Cambodian Oknha nobles and Khmer people, who had been benefitting from the Lao–Cambodian–Vietnamese trade route, which was sidelined in favor of the Lao–Siamese trade route, lost their revenue. Moreover, since the Vietnamese withdrawal from Cambodia in late 1841, the Vietnamese Emperor Thiệu Trị considered Cambodia an enemy of Vietnam and, therefore, had been forbiding all trades and commercial activities between Cambodia and Vietnam at the borders.[29] The Siamese also imposed tariffs. Trading between the Siam-held Battambang and Phnom Penh would be subjected to a ten-percent tariff, while trading between Battambang and Bangkok was free because it was considered an 'internal' Siamese trade.[10] Facing trade restrictions on all sides, unable to trade with Laos and Vietnam, Cambodian economy slumped and the Cambodians became desperate.
In May 1844, the Vietnamese moved the rump Cambodian court of Ang Mey at Châu Phú (to the south of Châu Đốc), including the Prince Ang Phim and other Cambodian royal ladies, to Đa Phước (to the north of Châu Đốc). Also in May, Thiệu Trị opened a trading house at Đa Phước to allow the Khmers, the Vietnamese, the Chinese and the Chams from Cambodia to come and trade. Vietnamese opening of trade at Đa Phước greatly delighted the Cambodians, who flocked in great numbers at Đa Phước to sell their commodities, cardamoms and rhinoceros horns. The Cambodian merchants complained to the Vietnamese that the Siamese under Chaophraya Bodindecha had imposed heavy taxes on Cambodia, generally upsetting the Cambodians. Emperor Thiệu Trị was rejoiced that the Cambodians began to turn away from the Siamese as this offered Vietnam an opportunity to reclaim control over Cambodia. Nguyễn Công Nhàn the viceroy of An Giang at Châu Đốc also pioneered the digging of a new canal connecting Châu Đốc on the Bassac River to Tân Châu on the Mekong to facilitate trade. In June 1844, Oknha Luchakrey Pang the Cambodian governor of Rumduol and Oknha Thommeadecho Meas the governor of Ba Phnum brought 4,800 Khmers and 2,300 buffaloes[29] to trade at Tây Ninh. Thiệu Trị then consented to the opening of a new trading channel for the Cambodians at Tây Ninh.
Reshuffle in An Giang
In June 1844, Emperor Thiệu Trị dismissed top four officials of An Giang provinces for corruption and bribery charges including;[29]
- Nguyễn Công Nhàn the Tổng đốc An Hà viceroy of An Giang and Hà Tiên provinces; Nguyễn Công Nhàn fought many wars with the Siamese from the battles of Stoung and Chikraeng in Cambodia in late 1840 to the battle of Vĩnh Tế canal in April 1842.
- Nguyễn Công Trứ the Tuần phủ sub-governor of An Giang; Nguyễn Công Trứ used to be the Deputy Governor-General of Trấn Tây in 1841 and was the one who came up with the idea of releasing Cambodian royalty Ang Mey and Ang Em to rally Khmer supports for Vietnam.
- Phùng Nghĩa Phương the Bố chính of An Giang; Phùng Nghĩa Phương used to be the Tuyên phủ governor of Sơn Tĩnh (Sambok) in Cambodia.
- Đoàn Quang Mật the Đề Đốc or military commander of An Giang; Đoàn Quang Mật fought the victorious battle of Vĩnh Tế canal over the Siamese in April 1842.
Nguyễn Công Nhàn, Nguyễn Công Trứ and Phùng Nghĩa Phương were the former Trấn Tây officials who moved to serve in Southern Vietnam after the collapse of the Trấn Tây province in late 1841. Thiệu Trị considered Nguyễn Công Nhàn to be a meritorious commander who had fought many battles with the Siamese so the Emperor did not sentence Nguyễn Công Nhàn to further punishments. Nguyễn Công Trứ was exiled to the Lao border at Quảng Ngãi province, while Phùng Nghĩa Phương was exiled to Côn Đảo Island. As Thiệu Trị purged the An Giang officialdom, he had to appointed new personnel to the An Giang province;[29]
- Nguyễn Văn Chương (later changed his name to Nguyễn Trí Phương), the Tổng đốc Long Tường or the viceroy of Vĩnh Long and Định Tường provinces, was made the new Tổng đốc An Hà or viceroy of An Giang and Hà Tiên provinces, also technically in charge of Cambodian affairs, to replace Nguyễn Công Nhàn. Ngô Văn Giai from Tây Ninh was made the new Tổng đốc Long Tường to replace Nguyễn Văn Chương.
- Doãn Uẩn was made the new Tuần phủ sub-governor of An Giang to replace Nguyễn Công Trứ.
- Nguyễn Bá Nghi was made the new Bố chính of An Giang to replace Phùng Nghĩa Phương.
Shifting allegiances of Oknhas to Vietnam
The Khmer people and Oknha nobles of Southeastern Cambodia (Ba Phnum) had become dissatisfied with Siamese domination over Cambodia and had been actively seeking Vietnamese support. It was not until September 1844 that the Oknha ministers of the court of Ang Duong at Oudong began to contact the Vietnamese at Châu Đốc. These Oknhas wrote secret letters to Nguyễn Văn Chương the new Vietnamese viceroy at Châu Đốc, saying that they were suffering from Siamese rule and offered to incite the Khmer people to arise against the Siamese;[29]
- Oknha Chakrey Mey (Trà Tri Mê), Ang Duong's Minister of War, who was formerly Oknha Vongsa Anchit Mey the leader of the Bati clique, who had earlier arose against Vietnamese rule in 1840, offered to rally the Khmers of Bati and S'ang to rebel against Ang Duong and the Siamese.
- Oknha Kralahom Mouk (Cao La Hâm Mộc) of Preyveng, Ang Duong's Minister of Navy, offered to rally the Khmers of Ba Phnum area in Southeastern Cambodia to arise against Ang Duong and the Siamese.
- Oknha Bavoreach Ros (Liêm Đột) volunteered to incite the Khmers of Tbong Khmum area, including at Lvea Aem (Lư An), Srey Santhor (Kỳ Tô), Kampong Siem (Bình Tiêm) and Chhloung (Mỹ Lâm) to arise against the Siamese.
Nguyễn Văn Chương at Châu Đốc, learned about this latest surprising fallout of the Cambodian nobles from the Siamese, informed Emperor Thiệu Trị at Huế. Thiệu Trị thought that this was the opportunity that could not be missed. Vietnamese offensives into Cambodia became more imminent. Thiệu Trị ordered the conscription of 20,000 Southern Vietnamese men from provinces to Châu Đốc to prepare for the upcoming Vietnamese invasion of Cambodia.
Siamese–Vietnamese negotiation of 1844
The Siamese forces under Chaophraya Bodindecha, who had been stationing in Cambodia to 'protect' Cambodia from Vietnam for nearly four years since 1841, had been suffering from starvation and food shortages. However, Chaophraya Bodindecha could not yet withdraw his troops from Cambodia back to Siam due to the ever-looming Vietnamese threats. Bodindecha decided that peace negotiation was the only way to achieve security in Cambodia in order to allow himself and the Siamese to leave Cambodia. In November 1844, Oknha Kralahom Mouk, Ang Duong's Minister of Navy, sent a Khmer man to invite the Vietnamese commissioners at Châu Đốc for a negotiation with Cambodia–Siam. Skeptical, Nguyễn Văn Chương at Châu Đốc sent Nguyễn Bá Nghi out as the Vietnamese delegate. Chaophraya Bodindecha sent Phraya Narongwichai (Phi Nhã Đầu Long)[29] as the Siamese delegate. They met just outside of Châu Đốc. Phraya Narongwichai stated that Ang Duong had been missing his mother (Neak Neang Ros, who had been staying with Ang Mey at Đa Phước) and laid out conditions that if the Vietnamese released Ang Duong's mother Neak Neang Ros, Ang Duong would submit himself to become a vassal of Vietnam, Siam and Vietnam would also resume friendly diplomatic relations. Nguyễn Bá Nghi replied that if Ang Duong was truly sincere in his intention to submit to Vietnam, Ang Duong should send a diplomatic letter to the Vietnamese Emperor Thiệu Trị at Huế first. All the presenting Cambodian nobles then put their hands together above their heads to salute.[29]
Nguyễn Văn Chương petitioned to Thiệu Trị to persuade the Vietnamese Emperor to make peace with Cambodia–Siam, citing that the Southern Vietnamese people had been suffering from the instability coming from the Cambodian–Vietnamese conflicts and a peace settlement would bring security and prosperity. Cao Hữu Dực the governor of Tây Ninh also presented his own memorial to Thiệu Trị, beseeching the Emperor to pardon, accept and endorse Ang Duong as the King of Cambodia. Thiệu Trị brought these memorials to his advisors at Huế imperial court. The imperial advisors stated that coming to peace with Cambodia–Siam would certainly be beneficial but if Vietnam chose to initiate the diplomatic move first, Vietnam would be viewed as inferior and the Cambodians would hail Siam as their saviour. If Cambodia–Siam intended to make peace with Vietnam, Chaophraya Bodindecha (Siam) and Ang Duong (Cambodia) should send diplomatic letters or diplomatic envoys to the Vietnamese Emperor at Huế first. If Ang Duong wanted to see his mother, Ang Duong could immediately submit himself to Vietnam and go to see his mother. He did not have to wait.
Nguyễn Văn Chương told Phraya Narongwichai the Siamese delegate that if Siam wanted to conclude a peace settlement with Vietnam, Siam should send a diplomatic letter to the Vietnamese Emperor Thiệu Trị at Huế first. Narongwichai refused, insisting that it was Vietnam who should send a diplomatic letter to Bangkok first. As both sides refused to be the first to initiate the intended diplomatic gesture, this Siamese–Vietnamese negotiation in November 1844 failed. Nguyễn Văn Chương then told Emperor Thiệu Trị;[29]
The Siamese have been there (Cambodia) for many years, chasing Khmer people like dogs and goats to make the Khmers their servants, sucking blood of the Khmer people to get obese. The Siamese are determined not to cut [Cambodia] off and leave [from Cambodia] so they set up this long-dragging negotiation, wishing for peace. If we delay for months and years, the Siamese will be able to fully prepare for defenses [in Cambodia]. We must show our military might to make the Siamese fear us forever. So, please wait until the flooding season in late summer to early autumn, when the flood-water gradually rises, then we will immediately send a large army to attack and take Cambodia.
In December 1844, Chaophraya Bodindecha at Oudong was informed that the Vietnamese at Châu Đốc allocated 1,500 men from Châu Đốc to Hà Tiên.[1] Bodindecha strongly speculated Vietnamese offensive on Kampot from Hà Tiên but the Vietnamese did not come. As the Vietnamese invasion did not take place, giving the detoriorating conditions of the Siamese in Cambodia, Chaophraya Bodindecha decided to eventually leave and withdraw Lao–Siamese forces from Cambodia in February 1845,[1] leaving Phraya Narongwichai, Phra Phromborirak and Phra Narinyotha Nong in Oudong as Siamese commissioners in charge of Cambodia. Bodindecha and the Siamese, who had been in Cambodia since January 1840, after four years of occupying Cambodia, eventually withdrew and returned to Siam. Bodindecha's previous departure from Battambang to Bangkok in 1838 resulted in the defection of Ang Em to Vietnamese side in 1839. Also this time, Bodindecha's departure from Cambodia in early 1845 would lead to a Cambodian movement against Siamese domination and a new round of the Siamese–Vietnamese War.
In April 1845, Oknha Luchakrey Pang the Cambodian governor of Rumduol, who was pro-Vietnamese, in his attempt to force a peace settlement between Siam and Vietnam to facilitate Cambodian trade at the borders, came up with a plot. Luchakrey Pang told Cao Hữu Dực the governor of Tây Ninh that he had been planning to insurrect against Ang Duong and asked for Vietnamese reinforcements. Cao Hữu Dực sent the Khmer–Vietnamese translator Nguyễn Bá Hựu[29] to talk to Luchakrey Pang. When Nguyễn Bá Hựu was talking with Oknha Luchakrey Pang, however, Luchakrey Pang blew a whistle and Khmer guerilla men ambushed the Vietnamese. Nguyễn Bá Hựu was arrested, abducted by Luchakrey Pang and sent to the Siamese at Phnom Penh. Upon learning about this abduction incident, the Vietnamese Emperor Thiệu Trị became incensed and ordered the closure of all trades with Cambodia through Tây Ninh. Oknha Luchakrey Pang told Cao Hữu Dực that, if the Vietnamese wanted Nguyễn Bá Hựu back, they should write a diplomatic letter to establish a friendly relation with the Siamese in Cambodia. Cao Hữu Dực complied as he wrote a friendly letter to the Siamese and forwarded the letter to Nguyễn Văn Chương the viceroy of An Giang in order for the letter to be forwarded further to Phraya Narongwichai the Siamese commissioner. Nguyễn Văn Chương, however, refused to send Cao Hữu Dực's letter to the Siamese, saying that this Nguyễn Bá Hựu abduction plot was instigated by the Cambodians in order to force Vietnam to make peace with Siam.[29] Phraya Narongwichai then sent Nguyễn Bá Hựu as captive to be resettled in Bangkok.
Vietnamese offensives of 1845 Thành viên:TT 1234
Cambodia under Siamese domination
When the Vietnamese lost control over Cambodia and retreated to Southern Vietnam in November 1841, the Siamese under their supreme commander Chaophraya Bodindecha established Siamese domination over Cambodia, while also promoting Ang Duong as the ruler of Cambodia. However, due to the ongoing warfare, agricultural production in Cambodia plummeted, resulting in severe famine and rice shortage conditions.[10] The Siamese retained their presence in Cambodia with difficulties as the Khmers, the Laotians and the Siamese forces under Bodindecha all had been suffering from starvation. Later, the Siamese king Rama III or King Nangklao commanded Chaophraya Bodindecha to conduct offensives on the Vĩnh Tế canal at An Giang in 1842. The Siamese king also sent his younger half-brother Prince Kromma Khun Itsaret Rangsan along with Chameun Waiworanat Chuang Bunnag to bring Siamese naval forces to attack Hà Tiên.[11][1] Chaophraya Bodindecha also sent Chaophraya Yommarat Bunnag to attack Vĩnh Tế canal at An Giang. The Vietnamese prevailed against the Siamese invaders at both An Giang and Hà Tiên fronts. These Siamese defeats in early 1842 put them in a setback position and Vietnamese retaliatory attacks became looming. However, the Vietnamese, especially the Southern Vietnamese, were too exhausted to conduct any offensives on the Siam-dominated Cambodia as they needed recuperation, leading to a Siamese–Vietnamese stalemate that lasted for three years from 1842 to 1845.
As the Vietnamese had not yet come, Chaophraya Bodindecha built a new fortress at Oudong for Ang Duong. Bodindecha also constripted Khmer, Lao and Siamese men to build new forts along the Mekong on the route to Southern Vietnam and to garrison in those new forts in preparation for speculative Vietnamese invasions. During their rule, the Siamese did not manage to address the famine situation in Cambodia. Presence of several ten-thousands of Lao–Siamese forces in Cambodia consumed a large quantity of rice. The Khmers began to perceive that they were being oppressed by the Siamese. This situation was similar to the Trấn Tây province period (1835–1841) when the Vietnamese conscripted Khmer people for labor and defense to 'protect' Cambodia against Siam. Similarly, this time, the Siamese conscripted the Khmers for labor and defense to 'protect' Cambodia from Vietnam. Chaophraya Bodindecha faced the same problems in Cambodia that Trương Minh Giảng had faced before him.[24] Bodindecha found the Cambodian Oknhas noble and Khmer people to be unworkable as they could not be effectively utilized nor mobilized to do anything.[24] Moreover, the Siamese trade policy of shifting the trade route from Southern Laos and Xiengtaeng (Stung Treng) to Battambang and Bangkok instead of going to Phnom Penh and Southern Vietnam[10] affected the Cambodians and the Oknhas around the Phnom Penh area who had been benefitting from this trade route.
Geographical distance also affected loyalty of the regional Cambodian Oknhas.[10] As Siam directly ruled Battambang and Siemreap in Northwestern Cambodia, the Siamese had been in cooperation with the Oknhas of Pursat and Kampong Svay (Kampong Thom) for some time. The Siamese had supported the Cambodians of Pursat and Kampong Svay to insurrect against Vietnamese rule in earliest stages in 1840 and these were the first areas that the Siamese seized control in early 1841. Oknha Surkealok Muk the Sdach Tranh governor of Pursat and Oknha Dechou Snang Ey the Sdach Tranh governor of Kampong Svay were loyal to Siam. From Pursat and Kampong Svay, the Siamese expanded to take control over the whole Cambodia. Other Cambodian localities, including Phnom Penh and Tbong Khmum, only relied on the Siamese when they needed support against Vietnam and their allegiances to Siam might be temporary. Lastly, the Ba Phnum area of Southeastern Cambodia, which was far from Siam and close to Vietnam, which used to be under the clique leader Oknha Chakrey Nong, was increasingly hostile to the Siamese and shifted towards Vietnam. Oknha Luchakrey Pang the governor of Rumduol and Oknha Thommeadecho Meas the Sdach Tranh governor of Ba Phnum maintained relations with the Vietnamese. The gradient ran from Northwestern Cambodia, where loyalty to Siam was strongest, to Southeastern Cambodia, where Siamese influence was weak or non-existent.
Apart from these regional Oknhas, Cambodian nobility of the royal court of Ang Duong at Oudong began to resent Siamese rule. By mid-1844, Ang Duong's ministers including Oknha Chakrey Mey (Trà Tri Mê) the Minister of War and Oknha Kralahom Mouk (Cao La Hâm Mộc) the Minister of Navy had contacted Nguyễn Văn Chương (Nguyễn Tri Phương) the Vietnamese viceroy of An Giang at Châu Đốc, offering to rally the Khmer populace to arise against the Siamese. The Vietnamese had been speculating for a Cambodian–Siamese conflict so that they would march armies to seize control of and reclaim Cambodia, like when the Siamese took advantage of the Cambodian uprising against Vietnam to take control of Cambodia in 1840. After stationing in Cambodia for four years, Chaophraya Bodindecha the supreme Siamese commander in Cambodia withdrew his bulk forces and left Cambodia in February 1845 to return to Bangkok. Upon his leave, Bodindecha assigned Phraya Narongwichai, Phra Phromborirak (Bodindecha's son) and Phra Narinyotha Nong (Governor of Battambang) in Oudong as Siamese commissioners in charge of Cambodia. On this same occasion, Ang Duong sent his officials Oknha Yomreach Prom the Minister of Justice, who was also acting as Chauvea Tolaha or Prime Minister to Ang Duong and Oknha Dechou Snang Ey the pro-Thai governor of Kampong Svay to follow Bodindecha to Bangkok to present cardamom tributes to the Siamese king Nangklao.[19]
In April 1845, in an attempt to force Vietnam to make peace with Siam, Oknha Luchakrey Pang abducted a Vietnamese official Nguyễn Bá Hựu[29] from Tây Ninh to Phnom Penh, where Luchakrey Pang held Nguyễn Bá Hựu ransom, demanding the Vietnamese to send a diplomatic letter to the Siamese at Phnom Penh to make peace in exchange for the release of Nguyễn Bá Hựu. Nguyễn Văn Chương insisted that the Vietnamese should not comply to this manipulative scheme. As the Vietnamese did not negotiate, the Siamese sent Nguyễn Bá Hựu as captive to Bangkok. Shortly after, two local Cambodian nobles named Man and Saur brought Khmer people from Svayyap to flee Siamese rule to Thông Bình in the upper reaches of the Vietnamese Định Tường province to seek Vietnamese protection. The Vietnamese welcomed them but Emperor Thiệu Trị and Nguyễn Văn Chương still did not fully trust the Cambodians,[29] given the Nguyễn Bá Hựu abduction incident.
Anti-Siamese Cambodian uprising attempt
In May 1845, Ang Duong and the Siamese commissioners in Cambodia, including Phraya Narongwichai, Phra Phromborirak and Phra Narinyotha, caught a number of secret letters of some of Ang Duong's Oknhas corresponding with the Vietnamese planning for an insurrection against Ang Duong and the Siamese in Cambodia. Twelve Oknhas were implicated and the leading figures among these nobles was Oknha Chakrey Mey, Ang Duong's Minister of War, who was formerly known as Oknha Vongsa Anchit Mey the leader of Bati clique who had earlier arisen against Vietnamese rule in 1840 with Siamese support. Chakrey Mey planned an uprising in Ba Phnum so that the Vietnamese would march into Cambodia to get rid of Ang Duong and the Siamese from Cambodia and to bring the pro-Vietnamese candidate Princess Ang Mey to the Cambodian throne. Ang Duong at Phnom Penh summoned Oknha Chakrey Mey for an audience on a riparian pontoon. Chakrey Mey, unaware that his seditious plan had been leaked, went to see Ang Duong and was arrested.
Other eleven conspirators of this anti-Siamese rebellion plot included[19] Oknha Bavoreach Ros, Oknha Preakhleang Souk, Oknha Monudechea Srey, Oknha Sreysokon Tieng, Oknha Sutuphaveang Kau, Oknha Montrey Chetdorong Puch, Oknha Ruonrongsena Ok, Oknha Reaksaphumin Saom, Oknha Senaphipheak Saom, Oknha Sreynokor Thomoreach Muk and Oknha Vongsathyphdey Srey. Strangely, Oknha Kralahom Mouk was not implicated in this abortive plot. It was possible that Kralahom Mouk's letter to the Vietnamese were never caught or that it was a Siamese decoy as Bodindecha might command Kralahom Mouk to act pretending to seek Vietnamese help.
Upon the arrest of Oknha Chakrey Mey by Ang Duong at Phnom Penh, other conspirators fled. The Oknhas Preakhleang Souk, Sreysokon Tieng and Sutuphaveang Kau brought their families to flee to seek refuge under the Vietnamese at Châu Đốc.[19] Other implicated Oknhas were not in Phnom Penh;
- Oknha Monudechea Srey was in Srey Santhor, pacifying the local criminal bandits.
- The Oknhas Montrey Chetdorong Puch, Ruonrongsena Ok, Reaksaphumin Saom and Vongsathyphdey Srey had been in Tbong Khmum in Eastern Cambodia logging local trees for construction of a new palace for Ang Duong.
With the arrest of Oknha Chakrey Mey, Oknha Bavorreach Ros became the leader of this rebellion. Bavoreach Ros fled to join his biological brother Oknha Monudechea Srey at Srey Santhor (about 35 kilometers to the northeast of Phnom Penh) and joined with the four other Oknhas to form a clique centered on Srey Santhor, gather the Khmer men from Srey Santhor and Tbong Khmum to insurrect against Siamese domination of Cambodia and to rebel against Ang Duong. Ang Duong and the Siamese commissioner Phraya Narongwichai sent Samdech Chauponhea Ros to lead armies and Oknha Vongsa Akkhareach Preap to lead riparian fleet to attack the rebels at Srey Santhor. Ang Duong's armies prevailed over the rebels at Srey Santhor and captured the rebel leaders, except for Oknha Bavoreach Ros the rebel leader himself who fled to the Vietnamese Tây Ninh province. Other rebelling Oknhas were brought to Ang Duong in Phnom Penh.
In traditional Southeast Asian law, the sacred, deified punitive power to impose death sentences on subjects belonged solely to a monarch. Ang Duong, who had not yet been officially and ceremonially enthroned, felt that he had to ask for a permission of the Siamese king Rama to sentence his rebellious Oknhas to death. Ang Duong sent a delegate to Bangkok, asking for Siamese royal punishments of these Oknhas for sedition.[1] When the Siamese king consented to the punishments, Ang Duong sentenced the six captured Oknhas, the Oknhas Chakrey Mey, Monudechea Srey, Montrey Chetdorong Puch, Ruonrongsena Ok, Reaksaphumin Saom and Vongsathyphdey Srey to death and had them executed.
Vietnamese preparation
Oknha Bavoreach Ros (Liêm Đột), who fled to the Vietnamese Tây Ninh province, asked Cao Hữu Dực the governor of Tây Ninh for reinforcements against Ang Duong and the Siamese. Cao Hữu Dực sent Bavoreach Ros along with Tây Ninh forces to Nguyễn Văn Chương at Châu Đốc. Nguyễn Văn Chương saw that the Vietnamese should conduct offensives into Cambodia as soon as possible because the anticipated Cambodian uprising against Siam under Oknha Chakrey Mey (Trà Tri Mê) had been aborted, cut at the nip and Chakrey Mey had been executed. If the Vietnamese did not take any time actions, they would lose this golden opportunity for the long-awaited reconquest of Cambodia. In June 1845, Nguyễn Văn Chương requested Thiệu Trị for a supreme commander of the compaign to invade Cambodia. Thiệu Trị then appointed Võ Văn Giải from Huế to be Tổng đốc Định Biên or governor of Gia Định and Biên Hòa provinces, technically the Governor of Saigon, to replace Lê Văn Phú, who stepped down to be Đề Đốc or military commander of Saigon. Tôn Thất Bạch was appointed to be the Tuần phủ sub-governor of Gia Định (Saigon).
By mid-1845, Vietnamese administrators of Southern Vietnam were;[29]
- Võ Văn Giải was the Tổng đốc Định Biên governor of Gia Định and Biên Hòa provinces, technically governor of Saigon.
- Tôn Thất Bạch was the Tuần phủ sub-governor of Gia Định (Saigon).
- Lê Văn Phú was the Đề Đốc military commander of Saigon.
- Nguyễn Văn Chương (Nguyễn Tri Phương) was the Tổng đốc An Hà governor of An Giang (Châu Đốc) and Hà Tiên provinces.
- Doãn Uẩn was the Tuần phủ sub-governor of An Giang.
- Nguyễn Văn Hoàng was the Đề Đốc military commander of An Giang.
- Ngô Văn Giai was the Tổng đốc Long Tường governor of Vĩnh Long and Định Tường provinces.
- Cao Hữu Dực was the Tuyên phủ governor of Tây Ninh province.
- Nguyễn Công Nhàn was previously the Tổng đốc An Hà of Châu Đốc but was dismissed from his position in 1844. Nguyễn Công Nhàn was appointed the position of Lãnh binh commander of Tây Ninh, a lower-ranking position.
In late June 1845, Nguyễn Văn Chương proposed the invasion plan to Emperor Thiệu Trị, in which Nguyễn Văn Chương would lead Vietnamese riparian fleet from An Giang along the Mekong to attack Ba Phnum in Southeastern Cambodia, while Doãn Uẩn would lead another fleet from Thông Bình to converge with Nguyễn Văn Chương at Ba Phnum, leaving Nguyễn Văn Hoàng to guard the city of Châu Đốc itself. Thiệu Trị replied that Nguyễn Văn Chương should stay to guard Châu Đốc, while sending Nguyễn Văn Hoàng as vanguard to attack. The eventual Vietnamese plan for this Cambodian campaign was;[29]
- Nguyễn Văn Hoàng would lead Vietnamese riparian fleet from Tân Châu, An Giang, proceeding along the Mekong to attack Ba Phnum.
- Doãn Uẩn would lead another fleet from Thông Bình, proceeding along the Kampong Trabaek River to converge with Nguyễn Văn Hoàng at Ba Phnum.
- Nguyễn Công Nhàn would also lead forces from Tây Ninh to join this invasion to reinforce the first two armies.
Emperor Thiệu Trị also declared that any Cambodians who laid down their arms and submitted to Vietnam would be spared and rewarded and those who were on the Siamese side and fought against Vietnam would be killed.
| Vietnamese offensives on Cambodia (1845) | |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Một phần của Siamese–Vietnamese wars | |||||||
| |||||||
| Tham chiến | |||||||
| Rattanakosin Kingdom (Siam) Cambodia | Nguyễn dynasty (Vietnam) | ||||||
| Chỉ huy và lãnh đạo | |||||||
| Chaophraya Bodindecha Phraya Chaiwichit Kham Phraya Narongwichai Phra Phromborirak Kaew Phra Narinyotha Nong Ang Duong Oknha Kralahom Mouk Oknha Thommeadecho Meas Oknha Luchakrey Pang | Võ Văn Giải Lê Văn Phú Nguyễn Văn Chương Tôn Thất Bạch Doãn Uẩn Nguyễn Văn Hoàng Nguyễn Công Nhàn Tôn Thất Nghị Hồ Đức Tú | ||||||
| Thành phần tham chiến | |||||||
| Khmer–Lao–Siamese levies from Central Siam, Nakhon Ratchasima, Cambodia and Northern Khmer | Imperial Vietnamese Army Nam Kỳ (Cochinchinese) regiments | ||||||
| Lực lượng | |||||||
| 40,000 men | 12,000 men with 1,000 riparian vessels[11] | ||||||
| Thương vong và tổn thất | |||||||
| unknown | unknown | ||||||
Vietnamese offensives on Southeastern Cambodia
On 4 July 1845,[1] Nguyễn Văn Hoàng from Tân Châu and Doãn Uẩn from Thông Bình began offensives into Southeastern Cambodia simultaneously on the same day;
- Nguyễn Văn Hoàng, who brought Oknha Bavoreach Ros with him, assigned Hồ Đức Tú[29] to be his vanguard commander and Lê Đình Lý[29] as his rearguard. Nguyễn Văn Hoàng's forces, with 3,000 men in 80 riparian vessels, sailed along the Mekong and attacked the Cambodians at Chruey Dombang (Tầm Bôn) near Peam Chor. The Cambodians were unable to withstand the overwhelming Vietnamese so they retreated as the Vietnamese prevailed. Nguyễn Văn Hoàng took position at Chruey Dombang.
- Doãn Uẩn and Nguyễn Sáng sailed with 120 riparian vessels and 2,000 men along the Kampong Trabaek River towards Kampong Trabaek (Gò Bắc).
Doãn Uẩn and Nguyễn Sáng attacked Kampong Trabaek on 11 July 1845.[1] The Cambodians were again unable to defend Kampong Trabeak and retreated, leaving the place to the Vietnamese.
In response to this Vietnamese invasion, Phraya Narongwichai the Siamese commissioner in Cambodia sent Ang Duong and Phra Phromborirak (Bodindecha's son) to guard at Banteay Daek Fort and sent Phra Narinyotha Nong (Governor of Battambang) to join with Oknha Kralahom Mouk to guard the Peam Meanchey Fort in Peam Ro. Ang Duong also sent a delegate to Bangkok to inform the Siamese king Nangklao that the Vietnamese were attacking Cambodia.
Doãn Uẩn and Nguyễn Sáng took position at Kampong Trabaek. Oknha Luchakrey Pang the Cambodian governor of Rumduol and Oknha Thommeadecho Meas the governor of Ba Phnum, who had been initially seemed to be pro-Vietnamese, eventually fought for Ang Duong against Vietnam. Luchakrey Pang and Thommeadecho Meas took position at Khsach Sa (Sách Sô), about seven kilometers to the northwest of Ba Phnum on the Boeng Khsach Sa Lake. Next target for the Vietnamese were Khsach Sa and Peam Meanchey forts. Nguyễn Văn Hoàng from Chruey Dombang and Doãn Uẩn from Kampong Trabaek inflicted a two-pronged attack on the Cambodians at Khsach Sa, defeating and dispersing the Khmers under Luchakrey Pang and Thommeadecho Meas from Khsach Sa.
Under leadership of Doãn Uẩn and Nguyễn Văn Hoàng, the Vietnamese took control of the whole Ba Phnum region of Southeastern Cambodia in July 1845. The Peam Meanchey Fort under Phra Narinyotha Nong and Oknha Kralahom Mouk was the last Siamese fort standing on the left (eastern) bank of Mekong. Doãn Uẩn proceeded to build the Banlich Prasat (Bang Chích) Fort, which was just about seven kilometers to the south of Peam Meanchey. The Vietnamese took positions at Kampong Trabaek, Khsach Sa and Banlich Prasat but it turned out that the local Khmer people came to submit to Vietnam in smaller number than the Vietnamese had been expecting. Ang Duong sent 5,000[29] Cambodian–Siamese men to attack Doãn Uẩn at Khsach Sa, which was repelled.
Upon learning about this latest Vietnamese invasion of Cambodia, the Siamese king Nangklao was relieved that the seditious Oknhas of Ang Duong's court had already been purged beforehand, or else the situation would be much worse for the Siamese. King Nangklao thought that the small number of Siamese troop in Cambodia protecting Ang Duong would not be sufficient to resist Vietnamese attacks so he commanded Chaophraya Bodindecha to return to Cambodia, while also conscripting Siamese men to join Bodindecha in Cambodia in succession. Chaophraya Bodindecha, aged 69 by then, left Bangkok with his armies on 25 July 1845,[1] going though Prachinburi, Kabinburi and Battambang to reach Cambodia. When Bodindecha reached Aranyaprathet, however, his personal musket attached to the side of his body accidentally exploded. Bodindecha sustained burning injuries on his shoulder and arm and had to be treated all the way on his journey to Cambodia.
Vietnamese conquest of Phnom Penh
In July 1845, Doãn Uẩn and Nguyễn Văn Hoàng led the Vietnamese forces to attack and conquer the Ba Phnum area, taking control of the whole left (eastern) bank of Mekong in Southeastern Cambodia. Peam Meanchey Fort under Phra Narinyotha Nong and Oknha Kralahom Mouk was the only remaining Siamese fort standing on the eastern bank of Mekong. On the right (western) bank of Mekong, Ang Duong and Phra Phromborirak were guarding at Banteay Daek (Thiết Thằng). Siamese king Rama III granted 40,000 Lao–Siamese men to defend Cambodia from this Vietnamese invasion but all these forces had to be gradually conscripted and transferred to Cambodia. Chaophraya Bodindecha the Siamese supreme commander arrived in Cambodia with Oknha Yomreach Prom (Ang Duong's Prime Minister) and Oknha Dechou Snang Ey (governor of Kampong Svay), who had earlier gone to Bangkok to present Ang Duong's tributes to the Siamese king. In the wet season of 1845, the water level through Cambodia was abnormally high. The water inundated the city of Oudong, including Ang Duong's palace. Ang Duong then set up a place for Bodindecha to live at Russey Keo,[19] which was a high ground not subjected to flooding.
Võ Văn Giải the governor of Saigon and Tôn Thất Bạch the vice-governor of Saigon sailed Vietnamese forces from Saigon to join with Nguyễn Văn Chương at Châu Đốc. In August 1845, Võ Văn Giải and Nguyễn Văn Chương brought Southern Vietnamese forces, along with the 24-year-old Cambodian prince Ang Phim (Nặc Ong Bướm), son of the deceased pro-Vietnamese Cambodian prince Ang Em, to rally and persuade the Khmer people of Ba Phnum to submit to Vietnam. However, only a small number of Cambodians actually came to submit. Nguyễn Văn Chương speculated that it was because the Siamese had blocked the Cambodians, preventing them from submitting to the Vietnamese. A large number of Khmer people in Ba Phnum area took refuge at Peam Meanchey citadel. Nguyễn Văn Chương suggested that the Vietnamese should press on attacking in order to incite more Cambodians to submit. Võ Văn Giải, however, countered that they should take a rather cautionary approach, not rushing. Emperor Thiệu Trị ruled in favor of Nguyễn Văn Chương, saying that the Vietnamese should keep on advancing into Cambodia.[29] Meanwhile, Ang Duong commanded the governor of Kampot to send forces to attack Hà Tiên in an attempt to distract the Vietnamese on another war front.
After occupying Southeastern Cambodia for about two months, the Vietnamese renewed offensives. In early September 1845, Nguyễn Văn Chương and Doãn Uẩn from Ba Phnum attacked the Peam Meanchey Fort. The Cambodians–Siamese under Phra Narinyotha Nong and Oknha Kralahom Mouk, not withstading such intensive Vietnamese attack, were defeated and retreated. The Vietnamese prevailed over the Cambodians–Siamese at Peam Meanchey. The Vietnamese victory and advance were so swift that Phra Narinyotha Nong did not have time to tell Ang Duong that his Peam Meachey Fort had been taken. When the Vietnamese attacked Ang Duong at Banteay Daek (Thiết Thằng), Ang Duong was caught surprised. Nguyễn Văn Chương and Tôn Thất Nghị, with 3,000 Vietnamese men and Doãn Uẩn and Nguyễn Văn Hoàng, with 2,000 men, attacked Banteay Daek on two sides.[17] Ang Duong and Phra Phromborirak led the Cambodian–Siamese forces to resist Vietnamese attack but to no avail. After about three days of fighting, Ang Duong and Phromborirak retreated to Phnom Penh. The Vietnamese prevailed again at Banteay Daek. Mekong fortifications, established by Bodindecha in 1843, had failed to halt Vietnamese incursion so far.
Bodindecha considered Phnom Penh dangerous and susceptible to Vietnamese attacks so Bodindecha put Ang Duong in Oudong and sent Siamese commanders Phraya Chaiwichit Kham the governor of Ayutthaya (formerly known as Phra Phirenthorathep), Phraya Narongwichai and Bodindecha's son Phra Phromborirak to guard at Phnom Penh against upcoming Vietnamese invasion. After taking Peam Meanchey and Banteay Daek, the Vietnamese went on a blitzkrieg to conquer Phnom Penh. Siamese commanders Phraya Chaiwichit, Phraya Narongwichai and Phra Phromborirak were with 5,000 Khmer–Lao–Siamese men guarding Phnom Penh but the flood water level was so high that there were barely any places for them to take a stand. Taking advantage of the high flooding water level,[11] the Vietnamese riparian fleet, with around 5,000 men,[11] attacked Phnom Penh on 11 September 1845[1] and quickly took the city. The Siamese suffered heavy casualties and were routed. A number of Siamese officers were killed as the Siamese disorderly retreated towards Oudong. Those who could not find a boat had to swim in the flooding water to flee the Vietnamese to Oudong. 600 Siamese and 1,400 Cambodians were killed in this battle.[11]
After the Vietnamese withdrawal from Trấn Tây Cambodia in November 1841, after four years, the Vietnamese were able to take control of Phnom Penh again in September 1845. Upon learning of the Vietnamese reconquest of Phnom Penh, the Vietnamese Emperor Thiệu Trị was more than rejoiced. Thiệu Trị stated that, since the Vietnamese withdrawal of 1841, he had never dreamt of reconquest of Cambodia, only concerning about the well-being of his Southern Vietnamese subjects. However, Thiệu Trị also reminded the Vietnamese commanders in Cambodia that conquest of Cambodia might be an easy task but retaining Cambodia could be a hard mission.[17] Thiệu Trị commanded Nguyễn Văn Chương and Doãn Uẩn to pursue the Siamese to Oudong as soon as possible. Thiệu Trị also declared that any Cambodians who came to submit to Vietnam would be spared from all punishments. Võ Văn Giải proposed to the Emperor to endorse the Cambodian prince Ang Phim (Nặc Ong Bướm) as the King of Cambodia. Thiệu Trị rejected this proposal, however, saying that Ang Phim was too young to be a ruler and they should focus on deploying senior influential pro-Vietnamese Cambodian mandarins, such as Chauvea Tolaha Long and Samdech Chauponhea Hu to do the work of persuading Khmer people to submit.[29]
First Vietnamese attack on Oudong
In the newly-conquered Phnom Penh, 23,000 Khmer people of Phnom Penh came to submit to the Vietnamese, saying that they had been oppressed by the Siamese. Võ Văn Giải the governor of Saigon, Tôn Thất Bạch the vice-governor of Saigon and Nguyễn Văn Hoàng stayed in Phnom Penh to gather the support of the Cambodian populace, while other Vietnamese commanders went to pursue the Siamese to Oudong. Thiệu Trị thought that the Vietnamese forces in Cambodia were still not adequate to conquer Cambodia so he rallied more forces from Huế and from Central Vietnamese provinces including Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Bình Thuận, Phú Yên and Khánh Hòa provinces into Cambodia. Thiệu Trị said that; "The [Vietnamese imperial] court raises army to eliminate the cruel, to help the innocents, to save people and to punish the guilty. Now the Khmer people have voluntarily accepted the punishment of being beaten in order to show their repentance and to say that the Siamese have been encroaching on them, creating enemies for themselves. Therefore, [Siamese] ringleaders must be killed but the oppressed should not be punished. As for the [Khmer] local chiefs and natives who surrendered, they must be pardoned and allowed to live. They must be arranged to live in peaceful life."[29] Thiệu Trị then turned to his younger brother Prince Nguyễn Phúc Miên Định saying "The Khmer people, who had previously raised weapons against our court, now come to surrender. There are thousands and thousands [of Khmer people] and they are truly and unusually fickle. It is not easy to make them submit. Last year, [Vietnamese] army left Trấn Tây and the Siamese kept Cambodia as their own. I thought that the Siamese had a storehouse to defend but now they left only an empty citadel! The Siamese are nothing but rabbles, plotting everyday but the Siamese have run out of their tricks and will soon retreat at night."[29]
Thiệu Trị also put bounty on Siamese commanders. Those who managed to kill and cut off heads of Siamese commanders could claim rewards from the Vietnamese imperial court. The bounty for Chaophraya Bodindecha the Siamese supreme commander was 1,000 quan or strings of Vietnamese sapèque coins (Each string had ten coins, equivalent to ₫600.) plus 100 lạng (around four kilograms) of silver. The bounty for Ang Duong was 500 quan or strings of coins plus 100 lạng (around four kilograms) of silver. The bounties for Phraya Narongwichai (Phi Nhã Đầu Long) and Phra Narinyotha Nong (Sá Na Lăng) were 300 quan or string of coins each.[29]
Nguyễn Văn Chương and Doãn Uẩn sailed Vietnamese riparian fleet from Phnom Penh to attack the Siamese-held Oudong, the residence and base of Ang Duong. Nguyễn Văn Chương assigned Hồ Đức Tú to be vanguard, Doãn Uẩn to be rearguard, Nguyễn Công Nhàn as left wing and Nguyễn Văn Chương himself as right wing. Nguyễn Văn Chương and the Vietnamese sailed upstream along the Tonle Sap River, reaching Oudong on 26 September 1845;[1]
- Hồ Đức Tú, with 1,000 men, stationed at Kampong Luong on the riverbank to the northeast of Oudong.
- Doãn Uẩn, Tôn Thất Nghị and Nguyễn Công Nhàn, with 2,000 men, took position at Ponhea Lueu to the southeast of Oudong on the riverbank.
The Vietnamese blocked all the way upstream up to Kampong Chhnang to prevent the Siamese from retreating to Battambang. Unlike Phnom Penh, Oudong was in a relative high ground, not on the riverbank and was a defensible position for the Siamese. As the Vietnamese advanced towards Oudong, the Siamese fired their muskets with great intensity. Nguyễn Văn Chương ordered the Vietnamese to disembark from their boats and proceed on land. The Vietnamese took position on the eastern vicinity of Oudong at Kampong Chauvea and Vat Vihear Samnor temple. The Vietnamese built forts at Vat Sbaeng temple, the Pupey Hill and Vat Cheydey Thmey temple to the east of Oudong.[19] Chaophraya Bodindecha ordered trenches to be dug around Oudong. Khmer, Lao and Siamese men were levied to defend against the Vietnamese attack, taking positions at Kampong Krassang and Vat Veang Chas temple.[19] Khmer inhabitants of Oudong were moved to take refuge at Battambang and Trapeang Kong.
Nguyễn Văn Chương led about 20,000 Vietnamese troops and 1,000 warships, divided into many smaller forces, expecting to attack and besiege Oudong from all directions, which was defended by Bodindecha and Duong.[11] As the Vietnamese approached the Baren Hill,[19] Chaophraya Bodindecha sent his son-in-law Chameun Sanphetphakdi to unleash a great herd of elephant shock troops with 300 war elephants[11] against the Vietnamese. A great number of Vietnamese were crushed and trampled under the elephants' feet. During this elephant-trampling ordeal, Hồ Đức Tú the Vietnamese vanguard commander was knocked off by an elephant and surrounded by the Siamese. A pro-Vietnamese Cambodian officer named Keav (Giao) had to rescue Hồ Đức Tú and took him to safety.[29] Nguyễn Công Nhàn managed to shot fires to scare off some elephants. According to Thai record, Nguyễn Văn Chương suddenly fell very ill and ordered the Vietnamese army to retreat and cancel the campaign.[11] Other Vietnamese units began panicking and being demoralized. The Vietnamese, who "have no elephants with them because they come by boat",[11] were demoralized by this swarm of angry elephants. Eventually, according to Thai chronicles, the Vietnamese had to retreat to the riverbanks. Thai historiography regarded this battle of Baren Hill as the first Siamese victory and Vietnamese defeat during this Vietnamese offensive of 1845. Thiphakornwong's Chronicles of the Third Reign stated that;
[Bodindecha] arranged for the available elephants and the troops. If the Vietnamese came, he would send out elephants to trample them. When the Vietnamese arrived at the vicinity [of Oudong], Chaophraya Bodindecha drove out elephant troops to trample on [the Vietnamese]. The Vietnamese did not even have time to dig trenches. When the elephant troops reached the Vietnamese, they shot and pierce the Vietnamese in a great debacle. [Siamese] troops also joined in, shooting and slashing in scuffle. The Vietnamese armies were then defeated and retreated to the boats, a great number of them died there.
Cambodian Nopparat Chronicle also stated that this battle was a Cambodian–Siamese victory and a Vietnamese defeat;
As for the Vietnamese troops, who were increasingly daring, they spread out along all the roads; following the Traleng Keng route, they came to encamp opposite of the Siamese-established camps on the Baren mound and advanced further to assault the fortress of Oudong. The King [Ang Duong] then sent corps of mounted elephants to fight on all the roads, in concert with the land troops. The Vietnamese were defeated, a large number of their soldiers were killed or wounded; the commander Ong Chanh Lanh Binh was killed and Doi On was taken prisoner.
A number of Vietnamese were taken as war captives. Vietnamese Đại Nam thực lục, however, treated this battle as a Vietnamese victory, stating that the Cambodians and the Siamese were defeated and retreated into Oudong citadel. It might be that both sides suffered casualties and retreated to their positions. Thiệu Trị punished the vanguard commander Hồ Đức Tú and some other Vietnamese officers for their recklessness by subjecting them to corporal canning. In October 1845, Thiệu Trị levied 500 men from An Giang, Gia Định, Định Tường and Biên Hòa provinces in Southern Vietnam each to reinforce in Cambodia. Thiệu Trị commanded that the Vietnamese should execute Chaophraya Bodindecha and Ang Duong on the spot, not allowing both of them to retreat to Battambang to regroup. Thiệu Trị appointed more titles to Vietnamese commanders in Cambodia;[29]
- Võ Văn Giải the governor of Saigon and the supreme commander of this campaign was appointed Phủ biên tướng quân tiết chế Trấn Tây (撫邊將軍節制鎮西) or the Border Generalissimo of Cambodia. Lê Văn Phú was reinstated as Tổng đốc Định Biên governor of Saigon to replace Võ Văn Giải.
- Nguyễn Văn Chương was made Khâm sai đại thần (欽差大臣) or Imperial Envoy to Cambodia. He was called Ong Kham Sai in Cambodian chronicles.[19]
- Doãn Uẩn was made Tham tán Đại thần (參贊大臣) or Nguyễn Văn Chương's deputy.
- The Cambodian prince Ang Phim (Nặc Ong Bướm) was made Tuyên phủ (宣撫), an administrative official in order to prepare Ang Phim as the Vietnam-endorsed candidate to Cambodian throne.
Second Vietnamese attack on Oudong
In October 1845, Chaophraya Bodindecha the Siamese supreme commander at Oudong sent off a captured Vietnamese officer to bring Bodindecha's goodwill letter to Nguyễn Văn Chương (Ong Khamsai) the Vietnamese commander at Kampong Luong. The letter said that both Bodindecha and Ang Duong proposed to make peace with Vietnam for the sake of the populace. Ang Duong also wished he could see his mother Neak Neang Ros (who had been under Vietnamese custody at Châu Đốc with Ang Mey) soon. According to the Cambodian chronicles, Nguyễn Văn Chương rejected this peace proposal right away and even sent the captured Vietnamese officer back to Bodindecha. Vietnamese account told a different story. Nguyễn Văn Chương reported this Siamese peace proposal to Emperor Thiệu Trị at Huế, who discussed this matter with the court ministers. It was then decided that the Vietnamese imperial court should accept this Siamese peace offer for the sake of security of Southern Vietnam at its people;[29]
Conquering the country of Chân Lạp (Cambodia) is as easy as breaking dry branches and rotten wood. Only the matter of letting the people and army to rest is what the court originally considered as a plan to govern the country and pacify the border. Winning a hundred of battles a hundred times is not as good as subduing the enemy without fighting. Moreover, the land of Chân Lạp is vast with forests in many paths. Recently, we have sent people to persuade and appease the Khmers but the Khmers have not yet wholy surrendered. If we manage to prevail over this battle, it will not be possible to avoid future wars. So, why not let them (Cambodia and Siam) bow down two or three times to ask for peace so that our army and people can enjoy a peaceful rest? That is the best policy. But today's Lạp Man (Cambodia) is not the Lạp Man of the past. If everything goes as planned, after the agreement is reached, Nặc Ong Giun (Ang Duong) will have all the [Cambodian] lands. Where will Nặc Ong Bướm (Ang Phim) and Ngọc Vân (Ang Mey) be put?
Thiệu Trị insisted that if Cambodia–Siam became resolved to make peace with Vietnam, they should repatriate Vietnamese people capture by them and Cambodia–Siam should send a friendly diplomatic letter or diplomatic mission to the Vietnamese Emperor at Huế first and Ang Duong should personally bow down to ask Vietnam for forgiveness. However, if the Cambodians–Siamese insisted on fighting, the Vietnamese should continue the offensives to take control of the whole Cambodia. Some of the ministers at Huế considered making peace with Siam too early and premature, saying that Vietnam should take over Cambodia as much as possible as they were in an advantageous position. Thiệu Trị replied that "About the matter of Trấn Tây, I have been preoccupied with it day and night for five years now. Every time a report from the border arrives, I immediately order civil and military officials to meet and discuss it thoroughly. Has there ever been a time when the two words "for peace (cho hòa)" have been used to deal with the matter?"[29] In November 1845, Thiệu Trị appointed Lê Văn Phú the governor of Saigon to be Tổng thống tiễu bộ quân vụ (總統勦捕軍務) of Supreme Military Commander to be another Vietnamese commissioner in Cambodia. Meanwhile, Nguyễn Văn Chương gathered twenty Cambodian nobles who would serve Vietnam to govern Cambodia.
Chaophraya Bodindecha established a defense line along the Bassac River to guard Western Cambodia from possible Vietnamese attacks from the Vietnam-occupied Ba Phnum area in Southeastern Cambodia;[1]
- Phraya Rattanawichit the Siam-appointed governor of Svaychek guarded at Peam Chumnik near Kampong Luong.
- Phra Samdaeng Ritthirong and Phra Narong Ritthidet, two Siamese officials from Nakhon Ratchasima and Phra Phimai the governor of Phimai built three forts to guard at Ponhea Lueu.
- Phraya Phichainarong, a Cambodian–Siamese official from Battambang with personal name Ma, led the Khmer Battambang forces to guard at Bati on the Bassac River.
- Oknha Chetdorong Nearin Vichey led Khmer forces from Khukhan and Kampong Chhnang to guard at Prey Kabbas on the Bassac River.
- Oknha Kralahom Mouk (Minister of Navy) and Oknha Thommeadecho Meas (Governor of Ba Phnum) formed Khmer guerilla forces to attack Vietnamese supply lines in Ba Phnum area.
- Oknha Dechou Snang Ey the governor of Kampong Svay was ordered by Bodindecha to build a fortress at Stoung River.
An epidemic struck at the Vietnamese armies in Cambodia, with Võ Văn Giải the supreme commander of this campaign falling ill. Nguyễn Văn Chương proposed conditions to the Cambodians and the Siamese that they should repatriate the Vietnamese captured by them and Ang Duong himself should send a letter to become a vassal of the Vietnamese Emperor at Huế, setting up a deadline.[29] Bodindecha and Ang Duong were hesitant about these conditions and chose not to response. With the Cambodians–Siamese not responding, Nguyễn Văn Chương decided to conduct new offensives. In November 1845, Nguyễn Văn Chương and Doãn Uẩn marched from Kampong Luong and Ponhea Lueu, respectively, to attack Oudong again. The Vietnamese encamped at Vat Cheydey Thmey and Vat Sbaeng temples to the east of Oudong, while Bodindecha built three-kilometer wall and trench from Vat Vihear Samnor to Preah Reach Troap Mountain in defense. Bodindecha also built two fortresses at Pupey and Vat Veang Chas temple against the Vietnamese. The Siamese utilized the same old tactic of mounting heavy cannons onto the high forts and firing at the enemies. According to Vietnamese record, the Oudong citadel was surrounded by thick forests on all sides with high walls and deep trenches.[29] Half of the soldiers were Siamese (while the other half was Khmer–Lao).
Upon learning about the renewed Siamese–Vietnamese hostilities at Oudong, Emperor Thiệu Trị said "Chất Tri (Chakri, meaning Chaophraya Bodindecha) is a liar. Previously, when he was weak, he asked for peace. I know their plan was to delay our troops. It was only because the ministers deliberately begged for [not to attack] that I could not bear to urge [Vietnamese forces] to advance. I persuaded [Vietnamese forces] to be cautious and not be fooled by the enemies. Now, this is not beyond my calculation."[29] Siamese cannons fired from Siamese fortresses, preventing the Vietnamese from advancing towards Oudong but were not able to dislodge the Vietnamese either, resulting in another Siamese–Vietnamese stalemate in battle. According to Cambodian and Thai chronicles, this time, it was Ong Khamsai (Nguyễn Văn Chương) who sued for peace, sending letters to Ang Duong for a peace settlement and Ang Duong's submission to Vietnam. Bodindecha and Ang Duong distrusted the Vietnamese so they did not respond at first[1] but they soon realized they could not hold out forever. Eventually, after around two weeks of fire exchanges, on 3 December 1845, Chaophraya Bodindecha sent a delegate to the Vietnamese commander Ong Khamsai (Nguyễn Văn Chương) at Kampong Luong that if the Vietnamese were to make peace with Siam, they should repatriate Neak Neang Ros (Ang Duong's mother) and other members of Khmer royal family to Ang Duong. Nguyễn Văn Chương replied that both parties should set up a date and place to discuss. In December 1845, Bodindecha the Siamese delegate and Nguyễn Văn Chương the Vietnamese delegate met at Pupey to the east of Oudong to discuss peace plans concerning Cambodia.
Aftermath Thành viên:TT 1234
The Vietnamese had to send repeated letters to Ang Duong at Oudong, urging him to submit to Vietnamese rule, and promise to return the Cambodian royal hostages, including Ang Duong's mother. However, Prince Ang Duong and Bodindecha remained silent. Only after the Vietnamese had sent an ultimatum in October 1846 was an agreement finally reached in January 1847. King Rama III granted Chaophraya Bodindecha permission to negotiate for peace terms by himself on behalf of Siamese royal court.[11] Prince Ang Duong would be crowned King, and tributes would be submitted to both courts at Bangkok and Huế. The Cambodian courtiers and princesses returned to Oudong.
.jpg)
Prince Ang Doung sent a mission to bring letters to Emperor Thiệu Trị at Huế,[11] who invested him as King of Cambodia in May 1847. Thiệu Trị sent reciprocal mission to invest Ang Duong as Cao Miên Quốc vương or 'King of Cambodia' with a seal.[11] Ang Doung concurrently sent another mission to Bangkok.[11] On January 19, 1848, King Rama III also officially invested Ang Duong as King of Cambodia. King Rama III sent Phraya Phetphichai (formerly Phraya Ratchanikul) to bring royal regalia for coronation of Ang Duong under Siamese superivision. King Ang Duong chose Oudong as his royal seat, naming it as Oudong Meanchey or 'Oudong the Victorious',[11] which would remain the Cambodian capital until 1866. The Vietnamese withdrew their forces from Cambodia in mid-1847 and Siam did the same in April 1848,[11] ending centuries-long Siamese-Vietnamese conflicts over Cambodia. Also in 1848, Phra Phromborrirak escorted Prince Ang Voddey, eldest son of Ang Duong, to Bangkok to live and grow up there.
Later, in 1858, a Vietnamese ship along with twenty one crew[33] was blown off course and landed in Bangkok. The Siamese court under King Mongkut then arranged the Vietnamese crew to board a Chinese ship to return to Saigon. Nguyễn Tri Phương, who was then the superintendent of six provinces in Cochinchina, sent a formal letter to Chao Phraya Sri Suriyawongse asking for the return of Vietnamese captives from the war ten years earlier. Sri Suriyawongse replied that those Vietnamese were already settled down in Siam and he instead returned the seized muskets and ammunition[33] to Nguyễn Tri Phương.
When King Ang Duong of Cambodia died in 1860, a succession dispute arose between his three sons: Norodom, Sisowath and Si Votha, leading to a civil war in Cambodia in 1861. King Mongkut then sent Siamese officials to placate the Cambodian succession dispute,[33] reaffirming Siamese influence over Cambodia until the formation of French protectorate of Cambodia in 1863. The Vietnamese, being engaged in the war with the French, did not intervene.
The peace that had ended the war lasted until the French colonial empire established the French protectorate of Cambodia in 1863.[2]
See also Thành viên:TT 1234
- Siamese–Vietnamese War (1831–1834)
- Cambodian rebellion (1840)
References Thành viên:TT 1234
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 76 77 78 79 80 81 82 Chao Phraya Thipakorawong (1938). พระราชพงศาวดาร กรุงรัตนโกสินทร์ รัชชกาลที่ ๓. (phát hành sau khi mất)
- 1 2 3 4 Kiernan, Ben (17 February 2017). Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present. Oxford University Press. tr. 283–. ISBN 978-0-19-062729-4.
{{Chú thích sách}}: Kiểm tra giá trị ngày tháng trong:|date=(trợ giúp); line feed character trong|date=tại ký tự số 3 (trợ giúp) - ↑ Schliesinger, Joachim (2017). The Chong People: A Pearic-Speaking Group of Southeastern Thailand and Their Kin in the Region. Booksmango. tr. 106–. ISBN 978-1-63323-988-3.
- ↑ Childs Kohn, George (2013). "Siamese-Vietnamese War of 1841–45". Dictionary of Wars. Taylor & Francis. tr. 646–. ISBN 978-1-135-95501-4.
{{Chú thích bách khoa toàn thư}}: line feed character trong|publisher=tại ký tự số 7 (trợ giúp) - ↑ Hirakawa, Sachiko (2004). "Siamese-Vietnamese Wars". Trong Bradford, James C. (biên tập). International Encyclopedia of Military History. Routledge. tr. 1235–. ISBN 978-1-135-95034-7.
- 1 2 3 Vũ Đức Liêm. "Vietnam at the Khmer Frontier: Boundary Politics, 1802–1847" (PDF). Hanoi National University of Education. Truy cập ngày 2 tháng 7 năm 2020.
- 1 2 Woodside, Alexander (1988). Vietnam and the Chinese Model: A Comparative Study of Vietnamese and Chinese Government in the First Half of the Nineteenth Century. Council on East Asian Studies, Harvard University.
- 1 2 3 4 5 6 Wyatt, David K. (2003). Thailand: A Short History (ấn bản thứ 2). Yale University Press.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Chandler, David P. (ngày 26 tháng 5 năm 1971). "Cambodia's Relation with Siam in the Early Bangkok Period: The Politics of a Tributary State". Journal of the Siam Society.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 Rungswasdisab, Puangthong (1995). "War and Trade: Siamese Interventions in Cambodia; 1767-1851". University of Wollongong Thesis Collection.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 Bun Srun Theam (1981). Cambodia in the Mid-Nineteenth Century: A Quest for Survival, 1840-1863 (PDF) (MA). Canberra: Australian National University. Truy cập ngày 2 tháng 7 năm 2020.
- 1 2 Vo, Nghia M. (2011). Saigon: A History. McFarland, Incorporated, Publishers.
- ↑ Ramsay, Jacob (2008). Mandarins and Martyrs: The Church and the Nguyen Dynasty in Early Nineteenth-Century Vietnam. Stanford University Press.
- 1 2 3 4 5 6 A. Dirk Moses (2008). Empire, Colony, Genocide, Conquest, Occupation, and Subaltern Resistance in World History. Berghahn Books. ISBN 9781782382140.
- 1 2 3 4 Jacobsen, Trudy (2008). Lost Goddesses: The Denial of Female Power in Cambodian History. NIAS Press.
- ↑ Corfield, Justin (2009). The History of Cambodia. ABC-CLIO.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 Cao Xuân Dục (1908). Quốc triều chính biên toát yếu (國朝正編撮要) (PDF).
- ↑ Alexander Barton Woodside (2020). Vietnam and the Chinese Model: A Comparative Study of Vietnamese and Chinese Government in the First Half of the Nineteenth Century. Brill. ISBN 9781684172788.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 de Lagrée, Ernest Doudart (1883). Explorations et missions Cambodge (bằng tiếng Pháp). Tremblay.
- ↑ "The Ancient Site Of Noen Wong Fortress". Tourism Thailand.
- ↑ Bacon, George B. (1892). Siam : The Land of the White Elephant as It Was and Is.
- 1 2 3 Cooke, Nola; Li, Tana (2004). Water Frontier: Commerce and the Chinese in the Lower Mekong Region, 1750-1880. Singapore University Press.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 จดหมายเหตุเรื่องทัพญวน ครั้งรัชชกาลที่ ๓ จดหมายและใบบอกในปีชวดโทศกจุลศักราช ๑๒๐๒ (พ.ศ. ๒๓๘๓) (bằng tiếng Thái). 1933.
- 1 2 3 4 5 6 Chandler, David (2018). A History of Cambodia. Taylor & Francis. ISBN 9780429975141.
- ↑ Kitagawa, Takako (ngày 4 tháng 3 năm 2005). "Kampot of the Belle Époque: From the Outlet of Cambodia to a Colonial Resort" (PDF). Southeast Asian Studies, Kyoto University.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 "Chính biên – Đệ nhị kỷ Thực lục về Thánh tổ nhân hoàng đế Minh Mạng – quyển 177 – 220".
- 1 2 3 ประชุมพงศาวดารภาคที่ ๖๘ จดหมายเหตุเกี่ยวกับเขมรและญวนในรัชกาลที่ ๓ ตอนที่ ๒ (bằng tiếng Thái). โรงพิมพ์บำรุงนุกูลกิจ. 1938.
- ↑ Kiernan, Ben (2017). Viet Nam: A History from Earliest Times to the Present. Oxford University Press. ISBN 9780190627294.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43 44 45 46 47 48 49 50 51 52 53 54 55 56 57 58 59 60 61 62 63 64 65 66 67 68 69 70 71 72 73 74 75 "Chính biên – Đệ tam kỷ Thực lục về Hiến tổ chương hoàng đế Thiệu Trị – quyển 01 – 72".
- ↑ Van Roy, Edward (2018). Siamese Melting Pot. ISEAS Yusof Ishak Institute.
- ↑ "Tây Ninh bên dòng lịch sử miền Nam (Tiếp theo và hết)". ngày 5 tháng 12 năm 2019.
- 1 2 3 4 Koizumi, Junko (tháng 9 năm 1992). "The Commutation of Suai from Northeast Siam in the Middle of the Nineteenth Century". Journal of Southeast Asian Studies. National University of Singapore – qua JSTOR.
- 1 2 3 Thipakornwongse, Chao Phraya (1965). The Dynastic Chronicles Bangkok Era the Fourth Reign B.E. 2394-2411 (A.S. 1851-1868). Centre for East Asian Cultural Studies.
Further reading Thành viên:TT 1234
- Thiphakarawong, Chaophraya (1961), Phraratchaphongsawadan Krung Ratanakosin Ratchakan Thi 3 (Royal Chronicle of the Third Reign of the Bangkok Dynasty)
- Kulap, K.S.R. (1971), Anam-Sayain yudh (Vietnam-Siam Wars)
- Economic Equality and Victory in War: An Empirical Investigation
- 1825–1849
- Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược, Nxb Tân Việt, Sài Gòn, 1964
- Sơn Nam, Lịch sử An Giang, NXB Tổng hợp An Giang, 1988.
- Sơn Nam, Lịch sử khẩn hoang Miền Nam. Nxb Văn nghệ TP. HCM, 1994.
- Phạm Văn Sơn, Việt sử tân biên, Quyển 4. Tủ sách Sử học Việt Nam, sài Gòn, 1961.
- Hoàng Văn Lân & Ngô Thị Chính, Lịch sử Việt Nam (1858– cuối XIX), Q. 3, Tập 2. Nxb Giáo dục, 1979.
- Phạm Việt Trung – Nguyễn Xuân Kỳ – Đỗ Văn Nhung, Lịch sử Campuchia. Nxb Đại học và Trung học chuyên nghiệp, 1981.
- Liêm, Vũ Đức (2017). "Vietnam at the Khmer Frontier: Boundary Politics, 1802–1847". Cross-Currents: East Asian History and Culture Review. 5 (2): 534–564. doi:10.1353/ach.2016.0018. Truy cập ngày 14 tháng 2 năm 2019.