Bước tới nội dung

HESA Shahed 136

Bách khoa toàn thư mở Wikipedia
(Đổi hướng từ Shahed 136)
Shahed 136
Shahed 136 trong một cuộc triển lãm
LoạiDrone cảm tử
Nơi chế tạoIran
Lược sử hoạt động
Sử dụng bởiIran
Nga (với tên gọi Geran-2)
Trận
Lược sử chế tạo
Người thiết kếShahed Aviation Industries
Nhà sản xuấtShahed Aviation Industries;[1] Nga[2]
Giá thành193.000 đô la[3] (xuất khẩu; các ước tính khác nhau về chi phí sản xuất nội địa dao động từ 10.000 USD đến 50.000 USD)[4][5][6][7]
Số lượng chế tạoKhông xác định
Thông số
Khối lượng200 kg (440 lb)
Chiều dài3,5 m (11 ft)
Trọng lượng đầu nổ50 kilôgam (110 lb);[8]90 kilôgam (200 lb) (trên các phiên bản của Nga sau năm 2024)[9]
Động cơđộng cơ piston MD-550
Sải cánh2,5 m (8,2 ft)
Tầm hoạt động2.500 km (1.600 mi)[8]
Tốc độKhoảng 185 km/h (115 mph)
Hệ thống chỉ đạoGPS, Hệ thống dẫn đường quán tính,[10] với khả năng có thể được trang bị hệ thống tự nhận diện mục tiêu[11]
Nền phóngCất cánh bằng động cơ tên lửa

HESA Shahed 136 (tiếng Ba Tư: شاهد ۱۳۶, n.đ. 'Witness 136'), còn được gọi dưới tên định danh của Nga là Geran-2 (tiếng Nga: Герань-2, n.đ. 'Geranium-2'), là một loại drone cảm tử do Iran thiết kế và phát triển,[12][13][14] còn được gọi là máy bay không người lái kamikaze hoặc máy bay không người lái tự sát.[15][16][17][18] Nó được thiết kế và sản xuất bởi tập đoàn nhà nước Iran HESA phối hợp với Shahed Aviation Industries.[1][19][15]

Loại đạn lảng vàng này được thiết kế để tấn công các mục tiêu trên mặt đất từ ​​xa. Máy bay không người lái thường được phóng nhiều lần từ bệ phóng. Đoạn phim công khai đầu tiên về máy bay không người lái Shahed 136 được công bố vào tháng 12 năm 2021.[5] Nga đã sử dụng Shahed 136/Geran-2 rất nhiều trong cuộc chiến Nga-Ukraine, đặc biệt là trong các cuộc tấn công vào cơ sở hạ tầng của Ukraine và sản xuất hàng loạt phiên bản Geran-2 dựa trên Shahed 136 cùng các phiên bản nâng cấp của nó.[2]

Vào tháng 12 năm 2025, quân đội Mỹ đã phát triển máy bay không người lái LUCAS, một bản sao của Shahed 136, và triển khai một phi đội ở Trung Đông.

Tổng quan

Mô tả

Cạnh bên của UAV Shahed 136
5 UAV Shahed 136 được triển khai trên xe tải

Máy bay có hình dạng cánh delta cắt ngắn, với thân máy bay trung tâm hòa vào cánh và có bánh lái ổn định ở đầu cánh. Phần mũi chứa đầu đạn ước tính nặng 30–50 kg (66–110 lb).[20] Động cơ nằm ở phía sau thân máy bay và dẫn động một cánh quạt đẩy hai cánh. Đạn dược dài 3,5 mét (11 ft) với sải cánh 2,5 mét (8,2 ft), bay với tốc độ hơn 185 km/giờ (115 mph) và nặng khoảng 200 kg (440 lb).[16]

Tầm hoạt động của Shahed 136 được ước tính nằm trong khoảng từ 970–1.500 km (600–930 mi) đến 2.000–2.500 km (1.200–1.600 mi).[7][21][18] Hướng dẫn trang thiết bị toàn cầu không mật của Quân đội Hoa Kỳ nêu rằng thiết kế Shahed 136 có khả năng đảm nhận vai trò trinh sát trên không,[22][23] mặc dù không có thiết bị ảnh nào được ghi nhận trong Geran-2 đang phục vụ trong quân đội Nga.[24]

Một báo cáo của Anh được trình lên Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc cho biết một phiên bản của Shahed 136 đã được sử dụng vào năm 2023 để chống lại các tàu đang di chuyển ở Vịnh Oman , yêu cầu một cảm biến để khóa mục tiêu đang di chuyển và/hoặc một người điều khiển trong vòng lặp với nguồn cấp dữ liệu cảm biến thời gian thực. Một thẻ SIM điện thoại vệ tinh Iridium đã được tìm thấy trong đống đổ nát, cho thấy Garen-2 có khả năng được điều khiển từ xa ngoài tầm nhìn.[25]

Hình dáng của máy bay không người lái có vẻ giống với UAV Drohne-Anti-Radar (DAR) do Dornier Flugzeugwerke ở Đức phát triển vào những năm 1980, nhưng liệu có sự sao chép thực sự hay không vẫn là một câu hỏi mở.[26]

Triển khai

Khung phóng UAV và cụm máy bay không người lái dễ dàng được gắn phía sau xe tải quân sự/thương mại.[16]

Máy bay được phóng trên đường ray ở một góc hơi hướng lên trên và được hỗ trợ trong quá trình cất cánh nhờ tên lửa (JATO). Tên lửa được tách ra ngay sau khi phóng, sau đó động cơ piston bốn xi-lanh Mado MD-550 do Iran sản xuất (một phiên bản đảo ngược kỹ thuật của động cơ Limbach L550E của Đức) sẽ được kích hoạt để bay hành trình.[27]

Hệ thống liên lạc và dẫn hướng

Các mảnh vỡ của tàu Shahed 136 được Hải quân Hoa Kỳ thu thập vào tháng 11 năm 2022 tại Biển Ả Rập.

UAV Shahed 136 điều hướng thông qua hệ thống dẫn đường quán tính cấp độ thương mại, được hiệu chỉnh bằng GPS dân dụng và GLONASS.[28] Tháng 12 năm 2023, người ta tìm thấy các mảnh vỡ còn sót lại từ máy bay không người lái có SIM và modem 4G loại dùng trong điện thoại di động.[29]

Điện tử

Mặc dù không có dấu hiệu nào, các chuyên gia tin rằng loại đạn dược này sử dụng bộ xử lý máy tính do công ty Altera của Mỹ sản xuất, các mô-đun RF của Analog Devices và chip LDO của Microchip Technology.[30]

Việc kiểm tra các máy bay không người lái Geran-2 được Nga sử dụng trong chiến tranh Nga-Ukraina cho thấy một số thiết bị điện tử của Shahed-136 được sản xuất từ ​​các linh kiện nước ngoài, chẳng hạn như bộ xử lý TMS320 Texas Instruments, bơm nhiên liệu do công ty TI Fluid Systems sản xuất có trụ sở tại Anh và bộ chuyển đổi điện áp từ Trung Quốc.[31][32][33]

Năm 2023, tờ Jewish Chronicle đưa tin rằng các trường đại học Anh đã tham gia phát triển máy bay không người lái với Iran.[34]

Geran-2

Geran-2
Geran-2 bị bắn rơi, tháng 3 năm 2024
LoạiĐạn tuần kích
Nơi chế tạoNga
Lược sử hoạt động
Sử dụng bởiNga
Trận
Lược sử chế tạo
Nhà sản xuấtNhà máy chế tạo máy bay không người lái Yelabuga[35]
Giá thành30.000 đến 80.000 USD[36]
Số lượng chế tạoKhông xác định
Thông số
Khối lượngTối đa 240 kg (530 lb)[37]
Chiều dài3,5 m (11 ft)
Trọng lượng đầu nổĐầu đạn 52 kg (115 lb) hoặc 90 kg (200 lb)
Động cơMD-550
Sải cánh2,5 m (8,2 ft)
Tầm hoạt động2.500 km (1.600 mi) hay 1.000 km (620 mi) với đầu đạn 90kg[37]
Tốc độKhoảng 185 km/h (115 mph)
Hệ thống chỉ đạoĐịnh vị vệ tinh, Hệ thống dẫn đường quán tính,[10] hoặc điều khiển từ xa[38]
Nền phóngJATO

Geran-2 là tên của loại UAV đang được Nga sử dụng và các phiên bản sau đó được sản xuất tại Nga.[18][35] Nga đã sửa đổi và nâng cấp đáng kể Geran-2 từ thiết kế nguyên mẫu của Iran và đã tự độc lập phát triển và sản xuất.[36][39]

Tháng 10 năm 2022, tờ Times of Israel đưa tin cho rằng hệ thống định vị trên UAV Shahed của Iran được làm từ các linh kiện dân sự và đã được thay thế bằng bộ điều khiển bay và bộ vi xử lý do Nga sản xuất, sử dụng hệ thống định vị vệ tinh GLONASS của Nga thay vì GPS cấp độ dân sự của Mỹ.[40][41] Geran-2 có nhãn và màu sơn khác với nguyên mẫu,[42] một số còn được sơn đen để tác chiến ban đêm.[37] Không có camera hoặc cảm biến tầm ngắn nào được ghi nhận vào năm 2022.[24]

Vào tháng 11 năm 2022, Nga và Iran đã đạt được thỏa thuận cho phép Nga sản xuất loại đạn dược này, với Iran là nhà cung cấp các linh kiện chính.[42][43] ơ sở sản xuất của Nga nằm ở Khu kinh tế đặc biệt Alabuga, Tatarstan, với mục tiêu chế tạo 6.000 chiếc Geran-2 vào mùa hè năm 2025.[44][45]

Vào tháng 7 năm 2023, Tổ chức Nghiên cứu Vũ khí Xung đột (CAR) có trụ sở tại Anh đã nghiên cứu xác của hai chiếc Geran-2 do Ukraine thu được, kết luận rằng chúng là một phiên bản mới được sản xuất tại Nga. Họ phát hiện ra "những khác biệt lớn trong cấu trúc khung máy bay và các bộ phận bên trong" so với các xác Garen-2 trước đó thì thân UAV đã được làm bằng sợi thủy tinh trên sợi carbon dệt thay vì cấu trúc tổ ong nhẹ. Một phần ba các bộ phận cho thấy ngày sản xuất từ ​​năm 2020 đến năm 2023, và ba bộ phận của Nga cho thấy ngày sản xuất từ ​​tháng 1 đến tháng 3 năm 2023. Mười hai bộ phận cho thấy ngày sản xuất sau khi chiến tranh bắt đầu vào tháng 2 năm 2022. Một số mô-đun bên trong giống với các hệ thống vũ khí khác của Nga, bao gồm cả mô-đun định vị vệ tinh Kometa.[46][47]

Vào tháng 12 năm 2023, Cơ quan Phòng chống Tham nhũng Quốc gia Ukraina tuyên bố rằng Geran-2 do Nga sản xuất bao gồm 55 bộ phận được sản xuất tại Hoa Kỳ, 15 bộ phận từ Trung Quốc, 13 bộ phận từ Thụy Sĩ và 6 bộ phận từ Nhật Bản.[48]

Tên lửa Geran-2 do Nga sản xuất được cho là có hệ thống "khử nhiễu ăng-ten tiên tiến" giúp ngăn chặn việc gây nhiễu tín hiệu vị trí định vị vệ tinh, được Iran thiết kế bằng cách sử dụng bảy bộ thu phát cho đầu vào và một FPGA (Mạch tích hợp cỡ lớn dùng cấu trúc mảng phần tử logic mà người dùng có thể lập trình được) cùng ba bộ vi điều khiển để phân tích và đối phó với các biện pháp tác chiến điện tử.[49] Tính đến cuối tháng 9 năm 2023, lực lượng Nga được cho là đã bắt đầu trang bị đầu đạn với mảnh đạn vonfram, tương tự như dòng đầu đạn GMLRS M30A1 và M30A2. Theo các quan chức Ukraine, các sửa đổi của Nga bao gồm "đầu đạn mới (mảnh đạn vonfram), động cơ, pin, động cơ servo và thân".[50]

Tính đến tháng 10 năm 2023, Nga đã nâng cấp đáng kể Geran-2 qua nhiều lần, ước tính điều này đã làm tăng chi phí sản xuất từ ​​30.000 đô la lên khoảng 80.000 đô la. Một trong những nâng cấp như vậy đã làm cho Geran-2 có khả năng thực hiện trinh sát ở Phổ điện từ, truyền tín hiệu trở lại để hỗ trợ lập kế hoạch tuyến đường an toàn hơn cho các đợt tấn công bằng UAV tiếp theo.[36]

Vào tháng 5 năm 2024, một phiên bản của Geran-2 với đầu đạn nặng hơn 90 kg đã được phát hiện. Phiên bản này có các bộ phận bên trong được di dời và do đó, bình nhiên liệu nhỏ hơn. Bằng cách tăng gần gấp đôi trọng lượng đầu đạn, lượng nhiên liệu mang theo giảm xuống còn 71 lít (16 gallon Anh; 19 gallon Mỹ), dẫn đến tầm bắn tối đa giảm xuống còn 650 km (400 dặm).[51] Một chiếc Geran-2 được trang bị đầu đạn nhiệt áp 52 kg cũng được báo cáo. Phiên bản này có thể được sơn màu đen để hoạt động ban đêm.[35][37] Đến tháng 5 năm 2025, phiên bản đầu đạn 90 kg đã được triển khai rộng rãi, đặc biệt là chống lại cơ sở hạ tầng điện của Ukraine.[52]

Vào tháng 9 năm 2024, các nguồn tin của Ukraine báo cáo rằng xác của một chiếc Geran 2 bị bắn rơi bao gồm một hệ thống liên lạc vệ tinh Starlink cung cấp kết nối internet trên khắp Ukraine, có lẽ để hỗ trợ khảo sát video thời gian thực hoặc phổ điện từ. Trước đó, các thí nghiệm liên lạc đã được tiến hành với modem 4G trên mạng điện thoại di động của Ukraine.[53][54]

Vào tháng 5 năm 2025, tờ Kyiv Independent cho biết rằng vào ban đêm, máy bay không người lái đã bắt đầu tránh các nguồn sáng mạnh trên đường bay, khiến các đơn vị phòng không phải sử dụng một số thiết bị nhìn đêm thay vì đèn pha tìm kiếm.[55] Vào tháng 6 năm 2025, Cục Tình báo Quốc phòng Ukraine được cho là đã kiểm tra một loại Geran-2 mới, mà họ gọi là dòng MS, có camera hồng ngoại và máy tính dựa trên Nvidia Jetson có khả năng xử lý video và tự động tìm mục tiêu. Nó cũng có modem vô tuyến có khả năng truyền video và dữ liệu từ xa. Phiên bản Geran-2 mới này đã được sử dụng để trinh sát các tuyến đường trước cuộc tiến công chính, quét tìm các đơn vị phòng không di động.[56]

Tính đến cuối mùa xuân năm 2025, Nga đã sản xuất khoảng 170 máy bay không người lái Geran-2 mỗi ngày, với dấu hiệu cho thấy tổng cộng khoảng 26.000 chiếc Geran đã được sản xuất bởi nhà máy máy bay không người lái Yelabuga.[57][58][59] Tình báo Quốc phòng Ukraine ước tính 40.000 máy bay không người lái Geran-2 và 24.000 máy bay không người lái mồi nhử Gerbera rẻ hơn dự kiến ​​sẽ được sản xuất vào năm 2025.[60]

Vào tháng 2 năm 2026, Tổng cục Tình báo của Ukraina báo cáo rằng xác của một phiên bản Geran-2 trinh sát được tìm thấy có chứa một máy tính siêu nhỏ Raspberry Pi 5 và một máy tính Mini PC nhãn hiệu Nga chạy Windows 11, được sản xuất tại Trung Quốc, được cho là một phần của hệ thống xử lý hình ảnh .[61][62]

Đến đầu năm 2026, quân đội Ukraine đã xác định được một số kiểu loại thử nghiệm của Geran-2: Một chiếc Geran-2 (loạt E) mang theo bệ phóng tên lửa phòng không vác vai 9K333 Verba nặng 18 kg trên lưng, được thiết kế để phóng một tên lửa đất đối không dẫn đường bằng hồng ngoại theo hướng Geran-2 đang di chuyển. Máy bay không người lái có một camera do Trung Quốc sản xuất ở mũi, cho phép người điều khiển xác định mục tiêu từ xa, sau đó tên lửa sẽ được phóng đi sau khi MANPAD khóa mục tiêu thành công. Sau đó, bản thân máy bay không người lái có thể tiếp tục nhiệm vụ tiêu chuẩn của mình và tấn công mục tiêu trên mặt đất.[63]

Người Nga một cách tương tự cũng đã gắn tên lửa không đối không R-60 đầu dò hồng ngoại lên UAV phản lực Geran-3.[64] Những sửa đổi này rõ ràng được thực hiện để tấn công máy bay trực thăng, sau khi tổng tư lệnh Ukraine Oleksandr Syrskyi tuyên bố vào tháng 9 năm 2025 rằng máy bay trực thăng chịu trách nhiệm cho khoảng 40% số vụ tiêu diệt máy bay không người lái.[65]

Hầu hết tất cả các máy bay không người lái Geran-2 được quan sát vào đầu năm 2026 đều được trang bị ăng-ten 2G, 3G và 4G.[65] Đến tháng 1 năm 2026, Nga đã thành thạo việc sử dụng kết nối internet Starlink để điều khiển từ xa máy bay không người lái Geran-2.[66] Một vụ tấn công vào một đoàn tàu chở khách đang di chuyển vào cuối tháng 1 năm 2026 gần Charkiv với 3 máy bay không người lái tấn công, được cho là do Geran điều khiển bằng Starlink gây ra.[67]

Máy bay không người lái LUCAS của Mỹ

Máy bay không người lái LUCAS được triển khai trong khu vực hoạt động của Bộ Tư lệnh Trung ương Hoa Kỳ, tháng 11 năm 2025.

Máy bay không người lái LUCAS được phát triển bởi SpektreWorks có trụ sở tại Arizona , hợp tác với quân đội Hoa Kỳ. Số lượng được chế tạo không được tiết lộ, nhưng CENTCOM tuyên bố rằng họ có "một số lượng cung cấp cho chúng tôi một mức độ năng lực đáng kể", và chi phí chế tạo là khoảng 35.000 đô la.[68] Một quan chức Hoa Kỳ cho biết các hệ thống chính xác lớn hơn và đắt tiền hơn hiện có đã "đặt lực lượng của chúng tôi vào thế bất lợi" và rằng "giờ đây chúng tôi đang đảo ngược tình thế".[69]

SpektreWorks cũng cung cấp một máy bay không người lái mục tiêu giống với Shahed 136, có tên là FLM 136. Thông số kỹ thuật của FLM 136 nhìn chung thấp hơn Shahed 136, với tầm bay 444 hải lý (822 km), tốc độ tối đa 105 hải lý/giờ (194 km/h), thời gian hoạt động 6 giờ, tải trọng 40 lb (18 kg) với trọng lượng tối đa 190 lb (86 kg).[70][71]

Lịch sử tham chiến

Hình chiếu trực giao của Shahed 136/Geran-2

Nội chiến Yemen

Có một số báo cáo về việc sử dụng Shahed 136 trong vụ tấn công các nhà máy dầu của Ả Rập Xê Út tại Abqaiq và Khurais năm 2019.[72] Một báo cáo của Anh gửi Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc cho biết rằng Shahed 131 đã được sử dụng, chứ không phải 136.[25]

Chiến tranh Nga-Ukraine (2022–nay)

Trong cuộc chiến Nga-Ukraine (2022–nay), Nga đã sử dụng đạn tuần kích Geran-2 (tiếng Nga: Герань-2, "Geranium-2") chống lại Ukraine. Theo UAV Ukraine và các đồng minh phương Tây, Geran-2 về bản chất là máy bay không người lái Shahed-136 được Iran chuyển giao cho Nga.[73][74][75][76]

Nga tuyên bố rằng họ sử dụng máy bay không người lái (UAV) do trong nước sản xuất.[77] Điều này có thể phản ánh việc sản xuất trong nước các máy bay không người lái này ở Nga.

Vào ngày 21 tháng 11 năm 2022, một bộ trưởng chính phủ Anh tuyên bố rằng số lượng đạn tuần kích Shahed-136 được sử dụng ở Ukraine ước tính chỉ ở mức vài trăm.[78] Vào tháng 5 năm 2023, người phát ngôn của Hội đồng An ninh Quốc gia Nhà Trắng cho rằng khoảng 400 chiếc đã được sử dụng cho đến nay, nói rằng "Iran đã cung cấp cho Nga hơn 400 UAV chủ yếu thuộc loại Shahed".[79]

Lần xuất hiện đầu tiên

Vào ngày 13 tháng 9 năm 2022, việc Nga sử dụng Shahed 136 lần đầu được chỉ ra nhờ các bức ảnh về xác của một máy bay không người lái có chữ tiếng Nga: Герань-2, n.đ. 'Geranium'-2[16].[80] Theo Rodion Kulahin, chỉ huy pháo binh Ukraine của Lữ đoàn 92, máy bay không người lái Geran-2/Shahed 136 đã phá hủy bốn khẩu pháo và hai xe bọc thép BTR trong cuộc phản công Kharkiv.[81]

Ngày 23 tháng 9, việc sử dụng máy bay không người lái tiếp tục được ghi nhận ở Odessa. Đáng chú ý, các máy bay không người lái đã bị bắn bằng súng bộ binh, nhưng dường như không có chiếc nào bị bắn rơi. Ngày 25 tháng 9, các video được đăng tải trên mạng xã hội cho thấy lực lượng Nga tăng cường sử dụng máy bay không người lái xung quanh các thành phố Odessa và Dnipro. Lần này, cùng với súng bộ binh, một số loại pháo phòng không đã được sử dụng, cùng với tên lửa đất đối không, bắn hạ ít nhất một chiếc Geran-2. Một số máy bay không người lái đã tấn công các mục tiêu không xác định, mặc dù có thông tin cho rằng Bộ Tư lệnh Hải quân Ukraine ở Odessa đã bị tấn công.

Vào ngày 5 tháng 10 năm 2022, một chiếc Geran-2 đã tấn công doanh trại có binh lính thuộc Lữ đoàn Cơ giới số 72 ở Bila Tserkva.[82]

Các binh sĩ Ukraine cho biết họ có thể nghe thấy âm thanh từ động cơ của Geran-2 từ khoảng cách vài kilomet và nó cũng dễ bị tổn thương trước hỏa lực súng bộ binh.[83]

Nguồn tin của Ukraine cho biết họ đã triển khai máy bay chiến đấu MiG-29 để bắn hạ những máy bay không người lái này và đã thành công, đồng thời họ cũng sử dụng chiến lược tương tự để bắn hạ các loại tên lửa hành trình như Kalibr.[84] Vào ngày 13 tháng 10 năm 2022, một chiếc MiG-29 của Ukraine đã rơi ở Vinnytsia khi đang cố gắng bắn hạ một chiếc Geran-2. Theo nguồn tin của Ukraine, máy bay không người lái đã phát nổ gần máy bay và mảnh vỡ đã bắn trúng buồng lái khiến phi công buộc phải nhảy dù.[85][86]

Cuộc tấn công ồ ạt tháng 10

Hình ảnh thiệt hại do cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Nga tại Kyiv ngày 17 tháng 10 năm 2022, khiến 5 người thiệt mạng.

Máy bay không người lái Geran-2 đã tham gia vào các cuộc tấn công tên lửa tháng 10 năm 2022 làm tê liệt nhiều phần của lưới điện Ukraine.[87] Quân đội Ukraine cho biết họ đã bắn hạ chiếc Shahed 136 đầu tiên vào ngày 13 tháng 9, và 46 máy bay không người lái đã được phóng đi vào ngày 6 tháng 10, 24 chiếc vào ngày 10 tháng 10 và 47 chiếc vào ngày 17 tháng 10 năm 2022.[18]

Sáng ngày 17 tháng 10, Kyiv lại bị tấn công.[18] Geran-2 tấn công một số địa điểm, bao gồm cả văn phòng của Ukrenergo. Các cơ sở hạ tầng năng lượng khác cũng bị tấn công, dẫn đến mất điện xung quanh các cơ sở hạ tầng bị ảnh hưởng. Thủ tướng Ukraine Denys Shmyhal cho biết các cuộc tấn công đã nhắm vào cơ sở hạ tầng năng lượng quan trọng ở ba khu vực, làm mất điện hàng trăm thị trấn và làng mạc.[88][89][90] Ít nhất 8 người đã thiệt mạng trong cuộc tấn công.[18]

Phân tích chi phí - lợi ích của những máy bay không người lái so với việc phòng thủ các hệ thống tên lửa đất đối không, nghiêng về phía máy bay không người lái Geran-2.[6] Ban đầu, giá của một máy bay không người lái Shahed-136 được ước tính từ 20.000 đến 50.000 đô la.[6] Các tài liệu bị rò rỉ của Iran sau đó chỉ ra rằng vào năm 2022, Iran đã bán 6.000 chiếc Shahed-136 cho Nga với giá đơn vị là 193.000 đô la. Theo các tài liệu, Nga dự kiến ​​chi phí cho từng đơn vị UAV Geran-2 sản xuất trong nước sẽ giảm xuống còn 48.000 đô la.[91] Việc cải tiến Geran-2 đã làm tăng chi phí sản xuất cho mỗi đơn vị lên khoảng 80.000 đô la vào tháng 4 năm 2024.[92]

Vào ngày 14 tháng 12, một máy bay không người lái Shahed-136 phát nổ ở Kyiv được đánh dấu "Vì Ryazan" bằng tiếng Nga, ám chỉ các cuộc tấn công vào căn cứ không quân Dyagilevo ở Ryazan.[93]

Sự phòng thủ của Ukraine

Xác máy bay Geran-2 bị bắn rơi ở Ukraine, tháng 2 năm 2024.

Mặc dù hệ thống phòng không mặt đất của Ukraine bao phủ toàn bộ đất nước ở các độ cao từ thấp đến cao, nhưng việc máy bay không người lái bay ở độ cao "cực thấp" khiến hệ thống phòng không mặt đất truyền thống của Ukraine gặp bất lợi. Ukraine đã triển khai các trạm quan sát ảo, một ứng dụng cảnh báo cho phép người dân gửi thông tin về việc nhìn thấy máy bay không người lái, và các nhóm hỏa lực cơ động chuyên phòng thủ chống lại các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái bằng tên lửa vác vai và nhiều loại súng phòng không khác nhau.

Vì máy bay không người lái có kích thước nhỏ, chậm và bay ở độ cao thấp nên chúng khó bị phát hiện trên radar của MiG-29. Một phi công MiG-29 Ukraine mô tả hình ảnh máy bay không người lái trên radar giống như một đàn chim. Tên lửa tầm nhiệt R-73 thời Liên Xô của Ukraine không thể khóa mục tiêu bên trong mây, trong khi tên lửa dẫn đường bằng radar bán chủ động R-27R đòi hỏi phải tiếp cận ở khoảng cách nguy hiểm khi tấn công máy bay không người lái. Máy bay Ukraine có thể đánh chặn những máy bay không người lái này bằng pháo 30mm, nhưng chỉ vào ban ngày và thời tiết quang đãng. Với cả súng hoặc tên lửa, đều có nguy cơ gây thiệt hại nghiêm trọng cho máy bay tiêm kích đánh chặn của Ukraine.[94]

Lực lượng Ukraine đã giới thiệu một hệ thống micro được kết nối mạng để theo dõi dấu hiệu âm thanh của máy bay không người lái đang bay tới. Hệ thống được kết nối mạng thông qua một máy tính chuyển đổi dữ liệu thành đường bay cho máy bay không người lái Shahed. Hệ thống micro ban đầu được phát triển bởi hai kỹ sư trong gara của họ. Theo Tướng James Hecker của Không quân Hoa Kỳ, mỗi chiếc micro có giá từ 400 đến 500 đô la. Quân đội Hoa Kỳ và Romania đã bày tỏ sự quan tâm đến hệ thống này. Được gọi là "Pháo đài trên không", tổng giá trị ước tính của hệ thống này rẻ hơn "một cặp tên lửa phòng không Patriot".[95][96]

Việc đánh chặn ban đêm khó khăn hơn vì điều kiện mất điện khiến phi công phải dựa vào GPS để biết liệu họ có đang ở trên khu dân cư hay không, nếu không máy bay không người lái rơi xuống sẽ gây thiệt hại ngoài ý muốn cho các khu vực dân sự. Trong hầu hết các trường hợp như vậy, tất cả những gì phi công có thể làm là liên lạc với hệ thống phòng không mặt đất để đánh chặn những máy bay không người lái này.[97]

Không quân Ukraine cũng tin rằng máy bay không người lái được sử dụng để kiểm tra hiệu quả của hệ thống phòng thủ trước các cuộc tấn công bằng tên lửa, nhằm tìm kiếm điểm yếu. Phi công Ukraine Vadym Voroshylov được ghi nhận đã bắn hạ 5 máy bay không người lái Shahed trong một tuần. Tuy nhiên, vụ nổ của chiếc máy bay không người lái cuối cùng đã khiến chiếc MiG-29 của chính anh ta bị rơi.[98][99][100][101]

Một tùy viên quốc phòng Ukraine tại Hoa Kỳ tuyên bố rằng tên lửa SA-8 và cả ZSU-23-4 thời Liên Xô và pháo phòng không tự hành Flakpanzer Gepard do Đức cung cấp đã được sử dụng "rất hiệu quả" để đối phó với Geran-2.[102]

Vì vũ khí phòng không truyền thống ít phù hợp hơn để đánh chặn các đàn máy bay không người lái giá rẻ, nên các hệ thống chống UAS chuyên dụng được Ukraine tích cực mua sắm. Một trong số đó là Anvil do Anduril Industries sản xuất, sử dụng một bộ cảm biến được cung cấp năng lượng bởi hệ thống AI Lattice của công ty để phát hiện và theo dõi các mối đe dọa, sau đó truyền thông tin đến các máy bay đánh chặn Anvil, nặng 12 lb (5,4 kg) và có cánh quạt hướng về phía sau để đâm vào mục tiêu với tốc độ hơn 160 km/h..[103]

Một hệ thống khác là NiDAR do MARSS sản xuất, có gói cảm biến mạng tương tự và sử dụng máy bay đánh chặn quadcopter quạt ống có tốc độ tối đa hơn 170 mph (270 km/h). Bản thân Ukraine cũng có các hệ thống tương tự, ví dụ như Fowler. Tất cả các hệ thống đều tương tự nhau ở chỗ chúng sử dụng một số lượng lớn máy bay đánh chặn nhỏ để có thể chống lại máy bay không người lái được phóng hàng loạt đồng thời tiếp cận từ các hướng khác nhau.[104]

Súng máy DShK được trang bị hình ảnh nhiệt hoặc camera là một trong những vũ khí hiệu quả nhất về chi phí để bắn hạ những máy bay không người lái này. Một số hoạt động với đèn pha tìm kiếm giống như trong Thế chiến thứ 2.[105][106][107]

Trong một phân tích của Wall Street Journal vào tháng 5 năm 2024 về dữ liệu từ Bộ Tư lệnh Không quân Ukraina, Nga đã phóng 2.628 máy bay không người lái Shahed trong sáu tháng trước đó, một số để thử nghiệm hệ thống phòng không của Ukraina trước khi phóng các tên lửa khác, trong đó Ukraina đã đánh chặn được hơn 80%. Wall Street Journal cũng lưu ý rằng "Ukraine sử dụng những thống kê như vậy cho mục đích tuyên truyền". [108]

Vào tháng 8 năm 2024, một chiếc Mi-8 của Ukraine đã sử dụng súng máy để bắn hạ một máy bay không người lái Shahed. Trước đó, một chiếc Mi-24P đã sử dụng hai khẩu pháo 30mm GSh-30K của mình để bắn hạ một máy bay không người lái. Những vũ khí như vậy được coi là tiết kiệm chi phí hơn so với việc sử dụng tên lửa phòng không.[109]

Vào ngày 8 tháng 9 năm 2024, máy bay không người lái của Nga đã xâm nhập không phận Romania và Latvia. Romania đã điều động hai máy bay F-16 để giám sát hoạt động của máy bay không người lái. Nó đã hạ cánh "ở một khu vực không có người ở" gần Periprava , theo Bộ Quốc phòng Romania. Máy bay không người lái xâm nhập không phận Latvia từ Belarus đã rơi gần Rezekne . Điều này xảy ra khi ISW ghi nhận sự thành công ngày càng tăng trong chiến tranh điện tử của Ukraine chống lại máy bay không người lái của Nga, dẫn đến "một số máy bay không người lái Shahed của Nga gần đây đã không đến được mục tiêu dự định của chúng vì những lý do không rõ." Hai tên lửa Kh-58 đã không tới được mục tiêu của chúng. ISW tuyên bố rằng việc sử dụng chiến tranh điện tử đã tiết kiệm được nguồn lực phòng không. .[110][111][112]

Vào ngày 10 tháng 10 năm 2024, một tên lửa Neptune đã tấn công một kho đạn dược ở Oktyabrsky, Krasnodar. Cơ quan tình báo Ukraine tuyên bố đã phá hủy hơn 400 UAV Shahed.[113]

Vào ngày 23 tháng 7 năm 2025, Ekonomichna Pravda tuyên bố rằng 9 trong số 10 máy bay không người lái Shahed bị bắn hạ là do máy bay không người lái đánh chặn.[114]

Phản ứng

Một tòa nhà chung cư ở Kyiv bị máy bay không người lái Geran/Shahed tấn công, tháng 5 năm 2023.

Đáp lại các cuộc tấn công ban đầu, Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelenskyy đã lên án đó là "sự hợp tác với cái ác". Quan hệ ngoại giao giữa Iran và Ukraine sau đó đã bị giảm sút do hậu quả của các cuộc tấn công.[115]

Vào ngày 18 tháng 10 năm 2022, Bộ Ngoại giao Hoa Kỳ cáo buộc Iran vi phạm Nghị quyết 2231 của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc bằng cách bán máy bay không người lái cho Nga, đồng ý với các đánh giá tương tự của Pháp và Vương quốc Anh. Vào ngày 22 tháng 10, Pháp, Anh và Đức chính thức kêu gọi nhóm của Liên hợp quốc chịu trách nhiệm về Nghị quyết 2231 của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc tiến hành điều tra.[116]

Đại sứ Iran tại Liên Hợp Quốc đã phản hồi rằng những cáo buộc này là sự hiểu sai đoạn 4 của phụ lục B của nghị quyết, trong đó nêu rõ rằng nó áp dụng cho các vật phẩm "có thể góp phần vào việc phát triển hệ thống vận chuyển vũ khí hạt nhân", điều mà những máy bay không người lái này không thể làm được.[117][118] Nghị quyết 2231 được thông qua sau khi Kế hoạch hành động toàn diện chung (JCPOA) được ký kết. Hoa Kỳ đã rút khỏi thỏa thuận dưới thời chính quyền Donald Trump vào năm 2018.[119][120][121] Lệnh cấm vận đối với vũ khí thông thường của Iran đã kết thúc vào tháng 10 năm 2020, nhưng các hạn chế đối với Iran liên quan đến tên lửa và các công nghệ liên quan vẫn còn hiệu lực cho đến tháng 10 năm 2023.[122]

Một Thiếu tướng Iran cho biết 22 quốc gia đã yêu cầu mua máy bay không người lái của Iran.[123][124]

Nhiều nhà phê bình, bao gồm cả một nhà nghiên cứu cấp cao của Trung tâm Nghiên cứu An ninh, gọi vũ khí này là vô dụng về mặt chiến thuật và cho rằng vai trò của nó là một vũ khí khủng bố chống lại dân thường.[125][126][127][128] Những người khác cho rằng nó có thể được sử dụng để thực hiện các cuộc tấn công tàn khốc vào lực lượng Ukraine nhưng khó có thể thay đổi cục diện cuộc chiến.[129]

Iran phủ nhận việc gửi vũ khí để sử dụng trong chiến tranh Ukraine và Bộ trưởng Ngoại giao Iran Hossein Amir-Abdollahian cho biết Iran sẽ không thờ ơ nếu chứng minh được rằng Nga đã sử dụng máy bay không người lái của Iran trong chiến tranh chống lại Ukraine.[130][131][132] Vào ngày 5 tháng 11 năm 2022, Abdollahian cho biết Iran đã vận chuyển "một số lượng nhỏ" máy bay không người lái cho Nga trước chiến tranh. Ông nhắc lại rằng Iran sẽ không thờ ơ nếu chứng minh được Nga đã sử dụng máy bay không người lái của Iran chống lại Ukraine. Ông lên án Ukraine vì đã không xuất hiện tại các cuộc đàm phán để thảo luận về bằng chứng Nga sử dụng máy bay không người lái của Iran.[133] Bộ Ngoại giao Iran tiếp tục phủ nhận việc gửi vũ khí để sử dụng trong chiến tranh.[134]

2022 Syria và Kurdistan thuộc Iraq

Quân đội Hoa Kỳ tin rằng các nhóm đồng minh của Iran đã sử dụng Shahed 136 vào tháng 8 năm 2022 để tấn công một căn cứ quân sự do Hoa Kỳ điều hành tại Al-Tanf ở vùng lãnh thổ do phe đối lập Syria kiểm soát tại sa mạc Syria.[23]

Năm 2022, Lực lượng Mặt đất IRGC đã sử dụng máy bay không người lái Shahed 136 trong các cuộc tấn công vào trụ sở của nhóm ly khai người Kurd ở vùng Kurdistan thuộc Iraq.[135]

2023 Ấn Độ Dương

Vào ngày 24 tháng 11, người ta nghi ngờ rằng một chiếc Shahed 136 của Iran đã được sử dụng để tấn công tàu chở hàng rời Symi của CMA CGM ở Ấn Độ Dương theo một quan chức quốc phòng Hoa Kỳ. Cuộc tấn công đã gây thiệt hại cho con tàu nhưng không làm bị thương bất kỳ thành viên thủy thủ đoàn nào.[136]

2024 Iran tấn công Israel

Vào ngày 13 tháng 4 năm 2024, Iran đã thực hiện một cuộc tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái nhằm vào Israel, sử dụng Shahed 136 cùng với các loại vũ khí tầm xa khác. Cuộc tấn công phần lớn đã bị chặn và ngăn chặn bởi các hệ thống đánh chặn tên lửa của Israel, Hoa Kỳ, Jordan, Vương quốc Anh và Pháp vào ngày 14 tháng 4.[137] Khoảng cách đường thẳng từ biên giới Iran đến một trong những mục tiêu, Căn cứ Không quân Nevatim , là khoảng 1.050 km (650 dặm).[138] Vào ngày 18 tháng 4, Hoa Kỳ đã áp đặt các lệnh trừng phạt mới đối với mười sáu cá nhân Iran cũng như hai công ty liên quan đến chương trình máy bay không người lái của Iran.[139]

Chiến tranh Iran 2026

Iran đã phóng UAV Shahed 136 của mình tấn công các đồng minh của Mỹ ở Tây Á và các căn cứ quân sự của Mỹ ở Trung Đông.[140]

Các nước sử dụng

Màu xanh đậm: Các quốc gia vận hành Shahed-136. Màu xanh nhạt: Các tổ chức phi nhà nước (Houthis)

Vào tháng 9 năm 2023, tổng thống Iran, Ebrahim Raisi, đã phủ nhận việc cung cấp máy bay không người lái cho Nga để sử dụng ở Ukraine.[141]

Máy bay không người lái cũng sẽ được sản xuất ở nước ngoài tại Gomel, Belarus và chúng được sản xuất tại nhà máy sản xuất máy bay không người lái ở Yelabuga.[143][144]

Theo các tài liệu bị rò rỉ, nguồn gốc của chúng không rõ ràng, quân đội Nga năm 2022 đã trả 1,75 tỷ USD bằng vàng thỏi để nhập khẩu 6.000 chiếc Shahed 136.[145] Các tài liệu này cho biết rằng với việc nội địa hóa gần như hoàn toàn ở Nga, chi phí dự kiến ​​là 48.800 USD mỗi chiếc.[146] Dựa trên các tài liệu này, Anton Gerashchenko cho biết chi phí của mỗi chiếc Shahed 136 được cho là 193.000 USD mỗi chiếc khi đặt hàng 6.000 máy bay không người lái và khoảng 290.000 USD mỗi chiếc khi đặt hàng 2.000 chiếc.[3]

Xem thêm

  • Ngành công nghiệp quốc phòng của Iran

Các máy bay không người lái phát triển liên quan

  • HESA Ababil
  • Italmas
  • Máy bay không người lái Shahed
  • Shahed 121
  • Shahed 129
  • Shahed 131, hay Geran-1
  • Shahed 149 Gaza
  • Shahed 171 Simorgh
  • Shahed 238

Máy bay có vai trò, cấu hình tương đương

  • Hệ thống tấn công không người lái chi phí thấp (Low-cost Uncrewed Combat Attack System) - (Hoa Kỳ)
  • Garpiya – (Nga)
  • IAI Harop – (Israel)
  • IAI Harpy – (Israel)
  • NCSIST Chien Hsiang – (Đài Loan)
  • Samad (UAV) – (Yemen)
  • WB Electronics Warmate – (Ba Lan)
  • ZALA Lancet – (Nga)

Tham khảo

  1. 1 2 "Treasury Targets Actors Involved in Production and Transfer of Iranian Unmanned Aerial Vehicles to Russia for Use in Ukraine". U.S. Department of the Treasury (Thông cáo báo chí). ngày 15 tháng 11 năm 2022. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2023. Shahed Aviation Industries Research Center (SAIRC), subordinate to the IRGC ASF, has designed and manufactured several Shahed-series UAV variants, including the Shahed-136 one-way attack UAV ...
  2. 1 2 Jensen, Benjamin; Atalan, Yasir (ngày 19 tháng 5 năm 2025). "Drone Saturation: Russia's Shahed Campaign". CSIS.
  3. 1 2 Buncombe, Andrew (ngày 7 tháng 2 năm 2024). "Russia paid Iran 'in gold bullion' for drones used in attacks on Ukraine". The Telegraph (bằng tiếng Anh). ISSN 0307-1235. Truy cập ngày 8 tháng 2 năm 2024.
  4. ↑ Segura, Cristian (ngày 12 tháng 10 năm 2022). "Iranian 'suicide' drones: Russia's new favorite weapon in Ukraine war". El Pail. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 13 tháng 10 năm 2022.
  5. 1 2 Newdick, Thomas. "Russia Bombards Ukraine With Iranian 'Kamikaze Drones'". The Drive (bằng tiếng Anh). Bản gốc lưu trữ ngày 17 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 13 tháng 5 năm 2024.
  6. 1 2 3 Boffey, Daniel (ngày 19 tháng 10 năm 2022). "Financial toll on Ukraine of downing drones 'vastly exceeds Russian costs'". The Guardian. Truy cập ngày 19 tháng 10 năm 2022.
  7. 1 2 Gordon, Chris (ngày 20 tháng 1 năm 2023). "Cheap UAVs Exact High Costs". Air & Space Forces Magazine. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2023.
  8. 1 2 "IRGC confirms specs for Shahed-136 attack UAV". Janes Information Services. ngày 17 tháng 5 năm 2023. Lưu trữ bản gốc ngày 28 tháng 5 năm 2023.
  9. ↑ "IRGC confirms specs for Shahed-136 attack UAV". ngày 18 tháng 2 năm 2025.
  10. 1 2 Dangwal, Ashish (ngày 19 tháng 10 năm 2022). "Russia Has 'Upgraded' Iranian Shahed-136 Kamikaze Drones to Boost Its Lethality & Accuracy -- Military Experts". eurasiantimes.com. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2023.
  11. ↑ "What's the russia's New AI-Powered Shahed-136 and What It's Capable of". Defense Express.
  12. ↑ Andreika, Vytis (tháng 1 năm 2026). "Russia's Changes in the Conduct of War Based on Lessons from Ukraine: Adapting Technology, Force Structures, and the Defence Industry". Mūsų žinynas. 41 (1): 274–303. Truy cập ngày 19 tháng 2 năm 2025.
  13. ↑ "Calculating the Cost-Effectiveness of Russia's Drone Strikes". Center for Strategic and International Studies (CSIS). ngày 19 tháng 2 năm 2025. Truy cập ngày 18 tháng 2 năm 2026.
  14. ↑ SensusQ (ngày 14 tháng 9 năm 2025). "SensusQ Analysis on the Shahed 131, 136, 238 One-Way Attack UAVs". SensusQ. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 9 năm 2025.
  15. 1 2 "UK sanctions Iran over kamikaze Russian drones". gov.uk. ngày 18 tháng 10 năm 2022.
  16. 1 2 3 4 5 "Iranian Shahed-136 Kamikaze Drones Already Used By Russia". Defense Express. Kyiv. ngày 13 tháng 9 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 29 tháng 9 năm 2022.
  17. ↑ Hambling, David (ngày 27 tháng 9 năm 2023). "Iran Unveils Jet-Powered Version Of Shahed Kamikaze Drone". Forbes. Truy cập ngày 12 tháng 3 năm 2026.
  18. 1 2 3 4 5 6 Barrie, Douglas (ngày 17 tháng 10 năm 2022). "Explainer: Russia Deploys Iranian Drones". United States Institute of Peace. Bản gốc lưu trữ ngày 23 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 23 tháng 10 năm 2022.
  19. ↑ "Ukrainian experts identify Iranian producer of Shahed drones" (Thông cáo báo chí). Kyiv: Ukrinform. ngày 10 tháng 12 năm 2023. Truy cập ngày 11 tháng 1 năm 2024. The Shahed-131\136 type one-way attack drones, which Russia has been using to attack Ukraine since September 2022, are produced by the Iranian state-run Iran Aircraft Manufacturing Industrial Company
  20. ↑ "How are 'kamikaze' drones being used by Russia and Ukraine?". BBC News. ngày 18 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2022.
  21. ↑ "Russia's Iranian-Made UAVs: A Technical Profile". Royal United Services Institute. ngày 13 tháng 1 năm 2023.
  22. ↑ "Shahed-136 Iranian Loitering Munition Unmanned Aerial Vehicle (UAV)". OE Data Integration Network (ODIN). U.S. Army. Truy cập ngày 25 tháng 10 năm 2022. Camera Equipment: design supports photographic equipment providing still and / or real-time image / video results
  23. 1 2 Harris, Shane; Lamothe, Dan; Horton, Alex; DeYoung, Karen (ngày 20 tháng 10 năm 2022). "U.S. has viewed wreckage of kamikaze drones Russia used in Ukraine". Washington Post. Truy cập ngày 25 tháng 10 năm 2022. The Houthis claimed to have used Samad-3 drones to attack a refinery in Riyadh, Saudi Arabia, last spring, and launched Samad-1 drones at Saudi Aramco facilities in other parts of the country. Those drones are distinct from the weapons used by Russia in Ukraine.
  24. 1 2 Latynina, Yulia (ngày 24 tháng 10 năm 2022). "A portrait of a Shahed in the sky of Ukraine". Novaya Gazeta Europe. Truy cập ngày 30 tháng 10 năm 2022.
  25. 1 2 "UK presentation of evidence of UNSCR 2231 violations" (PDF). United Nations Security Council. ngày 18 tháng 5 năm 2023. S/2023/362. Truy cập ngày 7 tháng 12 năm 2023.
  26. ↑ "First Shahed-136 Prototype was Created in Germany in the 1980s, and It was Called DAR". Defense Express (bằng tiếng English). Truy cập ngày 18 tháng 7 năm 2025.{{Chú thích web}}: Quản lý CS1: ngôn ngữ không rõ (liên kết)
  27. ↑ "Shahed-136: іранські дрони-камікадзе, які видають звук "мопеда" та вибухають у вказаній точці" [Shahed-136: Iranian kamikaze drones that make a "moped" sound and explode at a specified point]. ТСН.ua (bằng tiếng Ukraina). ngày 5 tháng 10 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 12 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 16 tháng 10 năm 2022.
  28. ↑ "Russia's Iranian-Made UAVs: A Technical Profile".
  29. ↑ "Shahed-136 with Cellular Modem Found in Ukraine: What It Means". ngày 30 tháng 11 năm 2023.
  30. ↑ "An Advanced Radio Communication Device on American Processors Found in the Shahed-136". Defense Express. Kyiv. ngày 6 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 19 tháng 10 năm 2022.
  31. ↑ Milmo, Cahal; Kirby, Dean (ngày 10 tháng 5 năm 2022). "Iranian drones 'manufactured with British and US components' used to bombard Ukraine". headtopics.com.
  32. ↑ Nissenbaum, Dion (ngày 12 tháng 6 năm 2023). "Chinese Parts Help Iran Supply Drones to Russia Quickly, Investigators Say". The Wall Street Journal.
  33. ↑ "China providing parts to Iran drones for Russia invasion, report reveals". Middle East Monitor (bằng tiếng Anh). ngày 13 tháng 6 năm 2023. Truy cập ngày 19 tháng 6 năm 2023.
  34. ↑ Rose, David; Pope, Felix (ngày 8 tháng 6 năm 2023). "Iran's 'suicide drones' being developed at UK universities". The Jewish Chronicle. Truy cập ngày 8 tháng 6 năm 2023.
  35. 1 2 3 Albright, David; Burkhard, Sarah; Faragasso, Spencer (ngày 9 tháng 5 năm 2024). "Alabuga's Shahed 136 (Geran 2) Warheads: A Dangerous Escalation" (PDF). Institute for Science and International Security. tr. 6–13. Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2024.
  36. 1 2 3 Bronk, Justin; Watling, Jack (ngày 11 tháng 4 năm 2024). "Mass Precision Strike: Designing UAV Complexes for Land Forces" (PDF). Royal United Services Institute. tr. 31,37. ISSN 2397-0286. Truy cập ngày 7 tháng 5 năm 2024.
  37. 1 2 3 4 Wolf, Fabrice (ngày 15 tháng 7 năm 2024). "GERAN-2, From low-cost missile to lurking ammunition". Meta-defense Publication. France. Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2024.
  38. ↑ "Russia Uses Upgraded Shahed "Ъ" Kamikaze Drone with Built-In Camera". Militarnyi (bằng tiếng Anh). ngày 3 tháng 9 năm 2025. Truy cập ngày 5 tháng 3 năm 2026.
  39. ↑ Notte, Hanna (ngày 25 tháng 6 năm 2025). "Russia no longer needs Iran's help to sustain the war in Ukraine". Financial Times. Lưu trữ bản gốc ngày 25 tháng 6 năm 2025. Truy cập ngày 28 tháng 6 năm 2025.
  40. ↑ Portnoy, Alexander (ngày 30 tháng 10 năm 2022). "Do Iranian drones attack Ukraine? Myths and truth". The Times of Israel blog. Truy cập ngày 30 tháng 10 năm 2022.
  41. ↑ Bryen, Stephen (ngày 26 tháng 10 năm 2022). "Israel's strategic interest in Ukraine is changing because of Iran". Center for Security Studies. Truy cập ngày 30 tháng 10 năm 2022.
  42. 1 2 Warrick, Joby; Mekhennet, Souad; Nakashima, Ellen (ngày 19 tháng 11 năm 2022). "Iran will help Russia build drones for Ukraine war, Western officials say". Washington Post. Truy cập ngày 23 tháng 11 năm 2022.
  43. ↑ Abrahams, Jessica; Kilner, James (ngày 20 tháng 11 năm 2022). "Moscow strikes deal with Iran to build own kamikaze drones in Russia". The Daily Telegraph. Truy cập ngày 21 tháng 11 năm 2022.
  44. ↑ Bennett, Dalton; Ilyushina, Mary (ngày 17 tháng 8 năm 2023). "Inside the Russian effort to build 6,000 attack drones with Iran's help". Washington Post. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2023.
  45. ↑ Cook, Chris; Seddon, Max; Stognei, Anastasia; Schwartz, Felicia (ngày 6 tháng 7 năm 2023). "Russia deploys 'Albatross' made in Iran-backed drone factory". Financial Times. Truy cập ngày 5 tháng 9 năm 2023.
  46. ↑ Ismay, John (ngày 10 tháng 8 năm 2023). "Russia Is Replicating Iranian Drones and Using Them to Attack Ukraine". New York Times. Truy cập ngày 14 tháng 10 năm 2023.
  47. ↑ "Documenting the domestic Russian variant of the Shahed UAV". Conflict Armament Research. tháng 8 năm 2023. Truy cập ngày 14 tháng 10 năm 2023.
  48. ↑ Fornusek, Martin (ngày 19 tháng 12 năm 2023). "Most of 2,500 foreign components Ukraine found in Russian weapons come from US". The Kyiv Independent. Truy cập ngày 21 tháng 12 năm 2023.
  49. ↑ Albright, David; Burkhard, Sarah (ngày 14 tháng 11 năm 2023). "Electronics in the Shahed-136 Kamikaze Drone" (PDF). Institute for Science and International Security. Truy cập ngày 11 tháng 12 năm 2023.
  50. ↑ HOWARD ALTMAN (ngày 28 tháng 9 năm 2023). "Russia's Shahed-136 Drones Now Feature Tungsten Shrapnel". The War Zone. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2022.
  51. ↑ Kushnikov, Vadim (ngày 9 tháng 5 năm 2024). "Upgraded Shahed-136 LM with Improved Warhead Revealed in Photos". Institute for Science and International Security. Truy cập ngày 6 tháng 8 năm 2024.
  52. ↑ Kelly, Kieran (ngày 27 tháng 5 năm 2025). "Russia's Shahed drone arsenal has just become more deadly". The Telegraph. London. Truy cập ngày 28 tháng 5 năm 2025.
  53. ↑ Thomson, Iain (ngày 27 tháng 9 năm 2024). "Starlink-branded hardware reportedly found amid wreckage of downed Russian drone". The Register. Truy cập ngày 30 tháng 1 năm 2025.
  54. ↑ "Russia Equipped Shahed-136 with Starlink: Now Real-Time Data Can Be Accessed at Distances Up to 2000 km". Defense Express. Kyiv. ngày 26 tháng 9 năm 2024. Truy cập ngày 1 tháng 2 năm 2025.
  55. ↑ Post, Kollen (ngày 17 tháng 5 năm 2025). "How Russia's Shahed drones are getting more deadly — and what Ukraine is doing about it". The Kyiv Independent. Truy cập ngày 5 tháng 6 năm 2025.
  56. ↑ Vladyslav, Khrystoforov (ngày 27 tháng 6 năm 2025). "Ukraine's Defence Intelligence reveals contents of new Shahed drone with AI and US computer – photos". Ukrainska Pravda. Kyiv. Truy cập ngày 8 tháng 7 năm 2025.
  57. ↑ Malyasov, Dylan (ngày 20 tháng 7 năm 2025). "Russia ramps up Shahed drone production". defence-blog.com (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2025.
  58. ↑ Nikolov, Boyko (ngày 27 tháng 6 năm 2025). "Russia's Shahed-136 2.0 unveiled: Kremlin redefines warfare" (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2025.
  59. ↑ Staff, Military Watch Magazine Editorial (ngày 21 tháng 7 năm 2025). "Large Scale Russian Drone and Missile Attack Destroys Three Patriot Missile Launchers and Radar: Air Defence Shortage Worsens". Military Watch Magazine (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 22 tháng 7 năm 2025.
  60. ↑ Syngaivska, Sofiia (ngày 2 tháng 8 năm 2025). "Ukrainian Intelligence Reveals: Russia to build 40,000 Shahed Drones and 24,000 Decoys in 2025". Defense Express. Truy cập ngày 7 tháng 8 năm 2025.
  61. ↑ Milmo, Cahal (ngày 10 tháng 10 năm 2025). "How a UK computer for kids 'has been found in Russian drones attacking Ukraine'". The i Paper h. London. Lưu trữ bản gốc ngày 10 tháng 10 năm 2025.
  62. ↑ Litnarovych, Vlad (ngày 12 tháng 2 năm 2026). "British Raspberry Pi Found Powering Russia's Geran Strike Drone Despite Santions". UNITED24 Media. Kyiv: Ministry of Digital Transformation of Ukraine. Truy cập ngày 14 tháng 2 năm 2026.
  63. ↑ Hubina, Yevheniia (ngày 12 tháng 1 năm 2026). "Ukraine's Defence Intelligence reveals details of Russian drone carrying Verba anti-aircraft missiles". pravda.co.ua. Truy cập ngày 12 tháng 1 năm 2026.
  64. ↑ Levytska, Iryna (ngày 14 tháng 1 năm 2026). "Ukrainian air defence downs new jet-powered UAV armed with missile". pravda.co.ua. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2026.
  65. 1 2 Lange, Lars (ngày 10 tháng 1 năm 2026). "Fliegende Falle im Ukraine-Krieg: Shahed-Drohnen greifen jetzt Flugzeuge an". telepolis.de. Truy cập ngày 14 tháng 1 năm 2026.
  66. ↑ Holland, Martin (ngày 29 tháng 1 năm 2026). "Russische Drohnen mit Starlink-Antennen: Ukraine nennt SpaceX Lösungsvorschläge". heise.de. Truy cập ngày 29 tháng 1 năm 2026.
  67. ↑ Kesteloo, Haye (ngày 28 tháng 1 năm 2026). "Russia's Starlink-Guided Shaheds Hit Moving Ukrainian Train, Kill 5: Musk Calls Polish FM 'Drooling Imbecile' For Demanding Action". dronexl.co. Truy cập ngày 29 tháng 1 năm 2026.
  68. ↑ Trevithick, oseph; Altman, Howard (ngày 3 tháng 12 năm 2025). "U.S. Deploys Shahed-136 Clones To Middle East As A Warning To Iran". TWZ. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2025.
  69. ↑ Britzky, Haley (ngày 3 tháng 12 năm 2025). "US sets up one-way attack drone squadron in the Middle East after reverse-engineering Iranian drone". CNN. Truy cập ngày 5 tháng 12 năm 2025.
  70. ↑ "US develops LUCAS kamikaze drone to surpass Iranian Shahed-136 as loitering munitions become core to future warfare". Army Recognition Group. Belgium. ngày 18 tháng 7 năm 2025. Truy cập ngày 6 tháng 12 năm 2025.
  71. ↑ "FLM 136". SpektreWorks. Truy cập ngày 6 tháng 12 năm 2025.
  72. ↑ Hambling, David (ngày 13 tháng 9 năm 2022). "Russia Is Now Using Iranian 'Swarming' Attack Drones In Ukraine — Here's What We Know". Forbes contributor (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 20 tháng 10 năm 2022.
  73. ↑ Beaumont, Peter (ngày 29 tháng 9 năm 2022). "Russia escalating use of Iranian 'kamikaze' drones in Ukraine". The Guardian. Lưu trữ bản gốc ngày 29 tháng 9 năm 2022. Truy cập ngày 29 tháng 9 năm 2022.
  74. ↑ "Russia-Ukraine war News: Ukraine to reduce Iran embassy presence over Russia drone attacks". Al Jazeera. ngày 24 tháng 9 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 26 tháng 9 năm 2022.
  75. ↑ Hird, Karolina; Bailey, Riley; Mappes, Grace; Barros, George; Kagan, Frederick W. (ngày 12 tháng 10 năm 2022). "Russian Offensive Campaign Assessment, October 12". Institute for the Study of War. Washington, DC. Lưu trữ bản gốc ngày 14 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 14 tháng 10 năm 2022.
  76. ↑ Motamedi, Maziar (ngày 19 tháng 10 năm 2022). "Iran says ready to talk to Ukraine on claims of arming Russia". aljazeera.com (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 19 tháng 10 năm 2022.
  77. ↑ "Kremlin has no information about purchase of Iranian drones for Russia — spokesman". TASS. Moscow. ngày 18 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2022.
  78. ↑ Heappey, James (ngày 21 tháng 11 năm 2022). "Russia: Iran". UK Parliament. Truy cập ngày 21 tháng 12 năm 2022.
  79. ↑ Madhani, Aamer; Long, Colleen; Miller, Zeke (ngày 15 tháng 5 năm 2023). "Russia aims to obtain more attack drones from Iran after depleting stockpile, White House says". Associated Press. Truy cập ngày 25 tháng 7 năm 2023.
  80. ↑ Dangwal, Ashish (ngày 13 tháng 9 năm 2022). "1st Evidence Of Russia-Operated Iranian Suicide Drone Emerges in Ukraine; Kiev Claims Downing Shahed-136 UAV". Latest Asian, Middle-East, EurAsian, Indian News (bằng tiếng Anh). Lưu trữ bản gốc ngày 19 tháng 9 năm 2022. Truy cập ngày 17 tháng 9 năm 2022.
  81. ↑ "Russia's Use of Iranian Kamikaze Drones Creates New Dangers for Ukrainian Troops". The Wall Street Journal. ngày 17 tháng 9 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 18 tháng 9 năm 2022.
  82. ↑ Malsin, Jared; Coles, Isabel (ngày 5 tháng 10 năm 2022). "Russia Uses Iranian-Made Drones to Strike Military Base Deep Inside Ukraine". Wall Street Journal.
  83. ↑ "Ukrainian soldiers tell how they deal with Iranian kamikaze drones used by Russia". The New Voice of Ukraine. ngày 7 tháng 10 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 7 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 8 tháng 10 năm 2022 – qua Yahoo! Finance News.
  84. ↑ "For the First Time Ukrainian Air Force Uses MiG-29 Fighters to Eliminate Drones Against Shahed-136". Defense Express. Kyiv. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 15 tháng 10 năm 2022.
  85. ↑ "ДБР з'ясовує причини падіння військового літака на Вінниччині під час знищення ворожих безпілотників (ВІДЕО) - Державне бюро розслідувань" [The SBI investigates the reasons for the downing of a military plane in Vinnytsia during the destruction of enemy drones (VIDEO) - State Bureau of Investigation]. dbr.gov.ua. Truy cập ngày 19 tháng 10 năm 2022.
  86. ↑ Newdick, Thomas (ngày 13 tháng 10 năm 2022). "Ukraine Claims MiG-29 Pilot Downed Five Drones Before Ejecting". The Drive (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2022.
  87. ↑ "Zelensky: Russia used Iran-made drones, missiles in deadly strikes on several cities". Times of Israel (bằng tiếng Anh). ngày 10 tháng 10 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 10 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2022.
  88. ↑ "'Suicide drones' attack Kyiv, other Ukrainian cities". CBS News. ngày 17 tháng 10 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 17 tháng 10 năm 2022.
  89. ↑ Khurshudyan, Isabelle; Timsit, Annabelle; Khudov, Kostiantyn (ngày 17 tháng 10 năm 2022). "Drones hit Kyiv as Russia aims to destroy Ukraine power grid before winter". The Washington Post. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2022.
  90. ↑ "Energy facilities in Ukraine's north, center damaged by Russian strikes – Ukrenergo". Ukrinform. ngày 17 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2022.
  91. ↑ Yaron, Oded (ngày 21 tháng 2 năm 2024). "Gold for Drones: Massive Leak Reveals the Iranian Shahed Project in Russia". Haaretz.
  92. ↑ Bronk, Justin; Watling, Jack (ngày 11 tháng 4 năm 2024). "Mass Precision Strike: Designing UAV Complexes for Land Forces" (PDF). Royal United Services Institute. tr. 31. ISSN 2397-0286.
  93. ↑ Balmforth, Tom; Polityuk, Pavel (ngày 14 tháng 12 năm 2022). "Russia launches drone attack on Kyiv, Ukraine hails air defences". Reuters. Truy cập ngày 14 tháng 12 năm 2022.
  94. ↑ Newdick, Thomas (ngày 13 tháng 12 năm 2022). "Inside Ukraine's Desperate Fight Against Drones With MiG-29 Pilot "Juice"". thedrive.com. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2024. It's pretty effective because they are spread around the country, and they have good readiness as our command-and-control network is warning them,
  95. ↑ Audrey Decker (ngày 13 tháng 7 năm 2024). "Ukraine's cheap sensors are helping troops fight off waves of Russian drones". Defense One. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2024.
  96. ↑ JOSEPH TREVITHICK (ngày 12 tháng 2 năm 2024). "Ukraine Using Thousands Of Networked Microphones To Track Russian Drones". TWZ. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2024.
  97. ↑ THOMAS NEWDICK (ngày 13 tháng 12 năm 2022). "Inside Ukraine's Desperate Fight Against Drones With MiG-29 Pilot "Juice"". TWZ. Truy cập ngày 7 tháng 9 năm 2024. With a cruise missile, the higher speed and resulting Doppler effect mean the MiG's radar has an easier job of detecting the threat, but a slow-flying Shahed can easily get lost among the rooftops and other ground clutter.
  98. ↑ Newdick, Thomas (ngày 15 tháng 12 năm 2022). "A MiG-29 Pilot's Inside Account Of The Changing Air War Over Ukraine". thedrive.com. Bản gốc lưu trữ ngày 15 tháng 12 năm 2022. Truy cập ngày 25 tháng 12 năm 2022.
  99. ↑ Balmforth, Tom (ngày 23 tháng 12 năm 2022). "Ukraine's 'cat and mouse' battle to keep Russian missiles at bay". Reuters. Truy cập ngày 25 tháng 12 năm 2022.
  100. ↑ Cenciotti, David (ngày 8 tháng 12 năm 2022). "Maj. Vadym Voroshylov snapped a selfie after a night ejection from his MiG-29 Fulcrum". The Aviationist. Bản gốc lưu trữ ngày 25 tháng 12 năm 2022. Truy cập ngày 25 tháng 12 năm 2022.
  101. ↑ Knights, Michael; Almeida, Alex (ngày 10 tháng 11 năm 2022). "What Iran's Drones in Ukraine Mean for the Future of War". The Washington Institute for Near East Policy. Truy cập ngày 25 tháng 12 năm 2022.
  102. ↑ Sprenger, Sebastian (ngày 6 tháng 10 năm 2022). "Ukraine to target Russia's bases of Iran-supplied explosive drones". defensenews.com. Truy cập ngày 1 tháng 11 năm 2022.
  103. ↑ Hambling, David (ngày 2 tháng 11 năm 2022). "'Shahed Catchers': Ukraine Will Deploy Interceptor Drones Against Russian Kamikazes". Forbes. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2023.
  104. ↑ Hambling, David (ngày 2 tháng 11 năm 2022). "'Shahed Catchers': Ukraine Will Deploy Interceptor Drones Against Russian Kamikazes". Forbes. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2023.
  105. ↑ Satam, Parth (ngày 5 tháng 1 năm 2023). "Ukraine Uses Powerful Searchlights & Anti-Aircraft Guns To Neutralize Russian Geran-2 UAVs Used During Night Strikes". eurasiantimes.com (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2023.
  106. ↑ Newdick, Thomas (ngày 13 tháng 12 năm 2022). "Inside Ukraine's Desperate Fight Against Drones With MiG-29 Pilot "Juice"". thedrive.com (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2023.
  107. ↑ Roblin, Sebastien (ngày 11 tháng 12 năm 2022). "To Stop Killer Drones, Ukraine Upgrades Ancient Flak Guns With Consumer Cameras And Tablets". forbes.com (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 6 tháng 1 năm 2023.
  108. ↑ MacDonald, Alistair; Brinson, Jemal R.; Brown, Emma; Sivorka, Ievgeniia (ngày 13 tháng 5 năm 2024). "Russia's Bombardment of Ukraine Is More Lethal Than Ever". Wall Street Journal. Bản gốc lưu trữ ngày 13 tháng 5 năm 2024.
  109. ↑ OLENA MUKHINA (ngày 23 tháng 8 năm 2024). "Pentagon reveals details of new US military aid package to Ukraine". euromaidanpress (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 23 tháng 8 năm 2024.
  110. ↑ "NATO members Romania, Latvia report Russian drones breach airspace". Reuters. ngày 9 tháng 9 năm 2024. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2024.
  111. ↑ OLHA HLUSHCHENKO (ngày 9 tháng 9 năm 2024). "Ukraine successfully adapting and developing capabilities to counter Russian UAVs – ISW". Reuters. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2024.
  112. ↑ Christina Harward; Riley Bailey; Nicole Wolkov; Davit Gasparyan; George Barros (ngày 8 tháng 9 năm 2024). "RUSSIAN OFFENSIVE CAMPAIGN ASSESSMENT, SEPTEMBER 8, 2024". ISW. Truy cập ngày 10 tháng 9 năm 2024.
  113. ↑ Kapil Kajal (ngày 10 tháng 10 năm 2024). "400 Shahed UAVs burned as Ukraine hits Russian drone base with new cruise missile". Interesting Engineering. Truy cập ngày 10 tháng 10 năm 2024.
  114. ↑ Sania Kozatskyi (ngày 23 tháng 7 năm 2025). "9 out of 10 Shaheds Shot Down in Ukraine Attributed to Interceptors Backed by Former Google CEO – Report". militarnyi. Truy cập ngày 24 tháng 7 năm 2025.
  115. ↑ Ljunggren, David (ngày 23 tháng 9 năm 2022). "Ukraine to slash ties with Iran over 'evil' drones supply to Russia". Reuters. Lưu trữ bản gốc ngày 24 tháng 9 năm 2022. Truy cập ngày 25 tháng 9 năm 2022.
  116. ↑ "European countries urge UN probe of Iran drones in Ukraine". France 24. ngày 22 tháng 10 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 22 tháng 10 năm 2022. France, Britain and Germany called Friday in a letter to the United Nations for an "impartial" investigation into Iranian drones the West says Russia is using in the war in Ukraine. "We would welcome an investigation by the UN Secretariat team responsible for monitoring the implementation of UNSCR 2231," the UN ambassadors of the three countries wrote.
  117. ↑ Iravani, Amir Saeid (ngày 19 tháng 10 năm 2022). "Letter dated 19 October 2022 from the Permanent Representative of the Islamic Republic of Iran to the United Nations addressed to the Secretary-General" (PDF). United Nations Security Council. S/2022/776. Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2022.
  118. ↑ Iravani, Amir Saeid (ngày 24 tháng 10 năm 2022). "Letter dated 24 October 2022 from the Permanent Representative of the Islamic Republic of Iran to the United Nations addressed to the Secretary-General and the President of the Security Council" (PDF). United Nations Security Council. S/2022/794. Truy cập ngày 4 tháng 11 năm 2022.
  119. ↑ "Ukraine war: US says Iranian drones breach sanctions". BBC News (bằng tiếng Anh). ngày 18 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2022.
  120. ↑ Kennedy, Niamh; Mahmoodi, Negar; Kottasová, Ivana; Raine, Andrew (ngày 16 tháng 10 năm 2022). "Iran denies supplying Russia with weapons for use in Ukraine". CNN (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 18 tháng 10 năm 2022.
  121. ↑ Kanaani, Nasser (ngày 18 tháng 10 năm 2022). "Iranian foreign ministry spokesman reacts to some claims about shipment of arms including military drones by Iran to Ukraine". Iranian Ministry of Foreign Affairs. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2022.
  122. ↑ Lederer, Edith M. (ngày 19 tháng 10 năm 2022). "Ukraine accuses Iran of violating UN ban on transferring drones". PBS. Truy cập ngày 4 tháng 11 năm 2022.
  123. ↑ "The rise of Iran's drone industry". Middle East Eye (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2022.
  124. ↑ "22 countries seek to buy Iranian drones: general". Tehran Times (bằng tiếng Anh). ngày 18 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2022.
  125. ↑ Gsteiger, Fredy (ngày 19 tháng 10 năm 2022). "Russland setzt auf Kamikaze-Drohnen aus Iran" [Russia bets on kamikaze-drones from Iran] (bằng tiếng Đức). SRF. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2022. ["These dones don't win a battle but it is possible to terrorize the population" (minute 4:30)]; "Kamikaze-Drohnen sind militärisch nutzlos – aber trotzdem wirksam" [Kamikaze-Drones are militarily useless - but nevertheless effective] (bằng tiếng Đức). SRF. ngày 19 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 22 tháng 10 năm 2022. [«The iranian Schahed-136-Drones fired by Russia are neither maneuverable nor precise.»]
  126. ↑ "Russland-Experte vermutet Plan, der den Westen treffen soll: Bringen Kamikaze-Drohnen Putin die Kriegs-Wende?" [Russia expert suspects plan that should hit the West: will kamikaze drones bring the war to Putin?]. merkur.de. ngày 24 tháng 10 năm 2022.
  127. ↑ "EXPLAINER: Killer drones vie for supremacy over Ukraine". Associated Press. ngày 18 tháng 10 năm 2022. Instead, the Shahed is simply launched in bunches in order to overwhelm defenses, particularly in civilian areas. 'They know that most will not make it through,' he said.
  128. ↑ "Wie einst Hitler mit der V1-Rakete: Russland sucht sein Heil in billigen Terrorwaffen" [Like Hitler with the V1 rocket: Russia seeks salvation in cheap terror weapons]. watson. ngày 17 tháng 10 năm 2022.
  129. ↑ Trofimov, Yaroslav; Nissenbaum, Dion (ngày 17 tháng 9 năm 2022). "Russia's Use of Iranian Kamikaze Drones Creates New Dangers for Ukrainian Troops". Wall Street Journal (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2022.
  130. ↑ "Iran says won't remain 'indifferent' if Russian use of its drones in Ukraine proven". Al Arabiya English (bằng tiếng Anh). AFP. ngày 24 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2022.
  131. ↑ Iran Foreign Ministry [@irimfa_en] (ngày 25 tháng 10 năm 2022). "We have not handed over any drones or weapons to #Russia to be used in the war against #Ukraine" (Tweet) (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2022 – qua Twitter.
  132. ↑ Iran Foreign Ministry [@irimfa_en] (ngày 25 tháng 10 năm 2022). "We are confident that there is no change in the position of the Islamic Republic of #Iran regarding the war in #Ukraine and there will be no change in future either" (Tweet) (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 2 tháng 11 năm 2022 – qua Twitter.
  133. ↑ Peleschuk, Dan; Ljunggren, David (ngày 5 tháng 11 năm 2022). "Iran acknowledges drone shipments to Russia before Ukraine war". Reuters (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 5 tháng 11 năm 2022.
  134. ↑ "Iran opposes Ukraine war, supports peace and a ceasefire". Mehr News Agency (bằng tiếng Anh). ngày 11 tháng 11 năm 2022. Truy cập ngày 11 tháng 11 năm 2022.
  135. ↑ "VIDEO: Moment when Shahed-136 drone hits terrorists bases". Mehr News Agency (bằng tiếng Anh). ngày 2 tháng 10 năm 2022. Lưu trữ bản gốc ngày 17 tháng 10 năm 2022. Truy cập ngày 5 tháng 10 năm 2022.
  136. ↑ "An Israeli-owned ship was targeted in suspected Iranian attack in Indian Ocean, US official tells AP". AP News (bằng tiếng Anh). ngày 25 tháng 11 năm 2023. Truy cập ngày 25 tháng 11 năm 2023.
  137. ↑ Rothwell, James (ngày 13 tháng 4 năm 2024). "The Shahed drone: Iran's low-cost but deadly weapon of choice". The Telegraph (bằng tiếng Anh). ISSN 0307-1235. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2024.
  138. ↑ Google Maps – Iranian border to Nevatim Airbase (Bản đồ). Google, Inc thiết kế bản đồ. Google, Inc. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2024.
  139. ↑ Liptak, Kevin (ngày 18 tháng 4 năm 2024). "US slaps new sanctions on Iran's drone program as Israel considers response to weekend attack". CNN. Truy cập ngày 18 tháng 4 năm 2024.
  140. ↑ Varghese, Sanjana; Rasgon, Adam; Khavin, Dmitriy (ngày 1 tháng 3 năm 2026). "Iran Fires Cheap Drones Into Arab Countries, Wreaking Havoc". The New York Times. Truy cập ngày 2 tháng 3 năm 2026.
  141. ↑ "Iranian President addresses relationship with Russia". NBC News.
  142. ↑ "Tripling of Iraqi Militia Claimed Attacks on Israel in October". The Washington Institute (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 24 tháng 10 năm 2024.
  143. ↑ Starr, Michael (ngày 10 tháng 5 năm 2023). "Iran may produce Shahed drones for Russia in Belarus - report". Jerusalem Post. Truy cập ngày 13 tháng 9 năm 2023.
  144. ↑ Struck, Julia (ngày 28 tháng 5 năm 2024). "Russian Plant in Tatarstan to Produce 6,000 Shahed Drones Annually". Kyiv Post. Truy cập ngày 29 tháng 5 năm 2024.
  145. ↑ Altman, Howard (ngày 8 tháng 2 năm 2024). ""What Does a Shahed-136 Really Cost"". The WarZone (bằng tiếng Anh). Truy cập ngày 20 tháng 2 năm 2024.
  146. ↑ "The cost of Shahed-136 for Russia has been reported". Ukrainian Military Center. ngày 6 tháng 2 năm 2024. Truy cập ngày 14 tháng 4 năm 2024.

Liên kết ngoài

Lấy từ “https://vi.wikipedia.org/w/index.php?title=HESA_Shahed_136&oldid=74942454”