Long sinh cửu tử

Bồ lao ở chùa Trường Xuân, Vũ Hán

Bí Hí gần cầu Marco Polo, Bắc Kinh trong Thời đại Càn Long

Long sinh cửu tử
Phồn thể	龍生九子
Giản thể	龙生九子
Nghĩa đen	rồng sinh chín con
Phiên âm Tiếng Hán tiêu chuẩn Bính âm Hán ngữ long sheng jiu zi

Các linh thú trang trí trên mái Thái Hòa điện (太和殿) ở Tử Cấm Thành (紫禁城).

Long sinh cửu tử (tiếng Trung: 龙生九子; bính âm: lóng shēng jiǔ zǐ) là một mô-típ phổ biến trong văn hóa Trung Quốc về việc rồng có chín người con với hình dạng, tập tính và sở thích khác nhau; từ đó hình thành các cách diễn giải gắn với những hình tượng linh vật trên kiến trúc và đồ dùng truyền thống.

Trong các hệ thống thuyết giải khác nhau, "cửu tử" không nhất thiết chỉ đúng chín (số 9 thường được dùng như hư số biểu trưng cho "nhiều"), và danh mục cũng như thứ tự các tên gọi có thể thay đổi theo nguồn. Một số tên thường gặp trong các hệ thống này còn được dùng để giải thích các mô-típ trang trí trên mái, bệ bia, chuông, lư hương và chi tiết trang trí kim loại.

Khái niệm và phạm vi

Cấu kiện "xỉ vẫn" trên mái Thái Hòa điện.

Trong cách hiểu phổ biến, "long sinh cửu tử" vừa là một điển cố ngôn ngữ (thường gặp trong cụm "các hữu sở hiếu"), vừa là một khung thuyết giải nhằm gắn các tên gọi linh vật với những mô-típ trang trí truyền thống. Nhiều mô tả nhấn mạnh rằng các tên gọi trong danh mục "cửu tử" có thể vốn thuộc nhiều lớp danh xưng khác nhau của "dị thú" hoặc biến thể hình tượng, sau đó được liên hệ với rồng theo những cách thuyết minh hậu kỳ.

Trong các khảo cứu về văn hóa vật chất, mô-típ này thường được trình bày như một cách "gọi tên" và "hợp thức hóa" một số loại trang trí kiến trúc, khí vật và chế tác thủ công, giúp người xem liên hệ hình tượng với chức năng biểu trưng (như trấn hỏa, cầu phúc, biểu thị thứ bậc).

Một số thuyết minh đương đại của Bảo tàng Cố Cung (故宫博物院) ghi nhận rằng văn hiến không có ghi chép "xác quyết" về một danh mục cố định, đồng thời dẫn giải số "cửu" như hư số biểu thị "cực nhiều".

Văn hiến và quá trình hệ thống hóa

Bản sao "Tứ khố toàn thư" tại Văn Lan Các (文瀾閣).

Ghi chép của Lý Đông Dương và ngữ cảnh triều Minh

Một đường dây truyền thuật thường được nhắc đến gắn với Lý Đông Dương (李东阳) và câu hỏi của Minh Hiếu Tông (明孝宗) về việc "rồng sinh chín con" là những ai. Trong một ghi chép thuộc Hoài lộc đường tập (懷麓堂集), Lý Đông Dương thuật lại việc tra hỏi nhiều người nhưng không có nguồn gốc rõ ràng cho danh mục; cuối cùng ông chép lại một danh sách để trả lời, kèm mô tả "mỗi con ưa một việc" và liên hệ với một số đồ vật, kiến trúc.

Trong danh mục này, các tên thường được nêu gồm: tù ngưu (囚牛) ưa âm nhạc; nhai tí (睚眦) ưa sát phạt; triều phong (嘲風) ưa hiểm; bồ lao (蒲牢) ưa kêu; toan nghê (狻猊) ưa ngồi; bá hạ (霸下) ưa gánh nặng; bệ ngạn (狴犴) ưa kiện tụng; bì hí (贔屭) ưa văn; xỉ vẫn (蚩吻) ưa nuốt.

Hệ thống hóa và phê bình trong thư tịch hậu kỳ

Trong Tứ khố toàn thư tổng mục đề yếu (四庫全書總目提要), khi đánh giá Cận phong văn lược (近峰聞略), người soạn đề yếu phê bình việc khảo chứng sơ sài và nêu ví dụ việc quy "long sinh cửu tử" là xuất từ Nhĩ nhã (爾雅) như một sai lầm điển hình về nguồn gốc điển cố.

Trong một số tác phẩm bút ký đời Minh, các tên dị thú/đồ án được ghi nhận như "dị danh" của các mô-típ trên khí vật mà không nhất thiết gắn trực tiếp với thuyết "rồng sinh chín con".

Dị bản danh mục và sự mở rộng tên gọi

Một số dị bản có thể thêm hoặc thay thế các mục trong "cửu tử", như đưa vào tiêu đồ (椒图), công phúc (蚣蝮) hoặc thao thiết (饕餮), tùy theo truyền thuật địa phương và cách diễn giải hình tượng trên đồ vật. Trong Ngũ tạp trở (五雜俎), một số tên dị thú và mô tả liên hệ với đồ vật được ghi theo lối bút ký, cho thấy phổ biến của các thuyết giải kiểu "vật tượng ứng danh" trong đời sống văn hóa.

Một hướng tiếp cận trong nghiên cứu hiện đại là xem "long sinh cửu tử" như một hệ thuyết minh phát triển theo thời gian, có thể chịu tác động của nhu cầu giải thích biểu tượng và chức năng trang trí trong kiến trúc và đồ dùng, dẫn đến sự "diễn sinh" và "phụ hội" giữa tên gọi, hình tượng và công năng.

Quan hệ giữa "cửu tử" và các hệ "cửu vật" khác

Trong Thông tục biên (通俗編), mục từ "long sinh cửu tử" dẫn Thăng am ngoại tập (升庵外集) và kèm chú giải hoài nghi rằng danh mục có thể được "tạm thời ứng mệnh" mà "xúc tạo", phản ánh thái độ dè dặt đối với tính khả kiểm của truyền thuật.

Trong Lãng tích tục đàm (浪跡續談), đoạn "long sinh cửu tử" ghi nhận việc đối chiếu dị bản và kèm chú thích về tình trạng văn bản có chỗ "thiếu thoát".

Thuật ngữ kiến trúc liên hệ

Sơ đồ sắp xếp nhóm "tẩu thú" trên mái Thái Hòa điện.

Trong một số thuyết minh, các tên trong "cửu tử" được dùng để gọi hoặc giải thích những cấu kiện trang trí trên mái nhà kiến trúc truyền thống, nhất là các mô-típ trên diềm mái và đỉnh nóc. Cần phân biệt giữa danh mục "cửu tử" theo truyền thuật và các thuật ngữ kỹ thuật kiến trúc vốn có hệ thống danh xưng riêng.

Mái và nhóm linh thú trên mái (tẩu thú)

Trong thuật ngữ kiến trúc, tẩu thú (走兽) là nhóm tượng thú nhỏ thường thấy trên sống mái (đặc biệt ở góc mái), có quy cách sắp xếp liên hệ với cấp bậc kiến trúc trong một số hệ thống truyền thống.

Một số tài liệu giới thiệu kiến trúc cung điện ghi nhận việc Thái Hòa điện có 10 tẩu thú ở góc mái như một trường hợp đặc biệt về số lượng; đồng thời mô tả "đại vẫn" (大吻; còn gọi "chính vẫn"/正吻) ở hai đầu chính tích, trong đó đại vẫn của Thái Hòa điện do 13 khối ghép thành.

Tượng đầu mái và cấu kiện "xỉ vẫn" (蚩吻)

Trong một số danh mục dị bản, xỉ vẫn (蚩吻) được gắn với đặc tính "ưa nuốt" và liên hệ với mô-típ thú đầu mái hoặc cấu kiện ở hai đầu sống mái.

Một bài viết phổ thông dạng PDF của Bảo tàng Cố Cung nêu rằng chính vẫn của Thái Hòa điện ghép từ 13 bộ phận, cao khoảng 3,46 m, rộng khoảng 2,68 m và nặng hơn 4.300 kg; đồng thời mô tả chức năng cấu kiện này trong việc che điểm giao mái và chống dột.

Ứng dụng trong kiến trúc, khí vật và chế tác

Bệ bia và tượng quy đà (bì hí)

Bì hí gánh bia tại một di tích ở Trung Quốc.

Trong nhiều thuyết minh phổ biến, bì hí (贔屭) hoặc bá hạ (霸下) được liên hệ với mô-típ "quy đà gánh bia", gắn với ý nghĩa ưa gánh nặng và được dùng làm bệ bia (bia ký).

Chuông và mô-típ bồ lao (蒲牢)

Chuông có quai dạng bồ lao.

Bồ lao (蒲牢) thường được thuyết minh là ưa kêu, do đó hay được gắn với hình tượng trang trí trên quai chuông hoặc núm chuông.

Vũ khí, khí cụ và mô-típ nhai tí (睚眦)

Trong một số dị bản, nhai tí (睚眦) được liên hệ với chi tiết trang trí trên chuôi hoặc đốc của dao kiếm, thường được thuyết minh là ưa sát phạt.

Cửa và mô-típ tiêu đồ (椒图)

Mô-típ tiêu đồ (椒图) trên cửa.

Trong một số danh mục dị bản, tiêu đồ (椒图) được mô tả là ưa khép miệng hoặc ưa đóng, vì vậy được liên hệ với trang trí cửa, vòng gõ cửa hoặc chi tiết giống núm cửa.

Lư hương và mô-típ toan nghê (狻猊)

Chi tiết toan nghê trên chân lư hương.

Toan nghê (狻猊) thường được thuyết minh là ưa ngồi và gắn với hình tượng sư tử/lân trên bệ hoặc lư hương, đôi khi được dùng để giải thích mô-típ sư tử trên đồ thờ và đồ trang trí.

Nhạc khí và mô-típ tù ngưu (囚牛)

Trong một số danh mục, tù ngưu (囚牛) được liên hệ với nhạc khí vì được mô tả là ưa âm nhạc.

Danh mục tên gọi thường gặp

Danh mục theo ghi chép trong Hoài lộc đường tập

Danh mục sau đây là một trong các danh mục được chép lại trong Hoài lộc đường tập của Lý Đông Dương, kèm mô tả "mỗi con ưa một việc" và liên hệ với đồ vật/kiến trúc.

Một danh mục chín con theo ghi chép của Lý Đông Dương

Tên (Hán Việt)	Chữ Hán	Pinyin	Thuyết minh thường gặp (tóm lược)
Tù Ngưu	囚牛	qiúniú	Ưa âm nhạc; thường được liên hệ với đầu nhạc cụ.
Nhai Tí	睚眦	yázì	Ưa sát phạt; thường được liên hệ với trang trí dao/kiếm.
Triều Phong	嘲風	cháofēng	Ưa hiểm; thường được liên hệ với linh thú trên góc mái.
Bồ Lao	蒲牢	púláo	Ưa kêu; thường được liên hệ với chuông.
Toan Nghê	狻猊	suānní	Ưa ngồi; thường được liên hệ với bệ/lư hương.
Bá Hạ	霸下	bàxià	Ưa gánh nặng; thường được liên hệ với bệ bia.
Bệ Ngạn	狴犴	bì'àn	Ưa kiện tụng; thường được liên hệ với cửa ngục.
Bì Hí	贔屭	bìxì	Ưa văn; thường được liên hệ với bia và văn tự.
Xỉ Vẫn	蚩吻	chīwěn	Ưa nuốt; thường được liên hệ với cấu kiện ở nóc mái.

Một số biến thể danh mục phổ biến trong nguồn đương đại

Một số nguồn đương đại trình bày các biến thể danh mục, trong đó có thể thay đổi thứ tự hoặc thay một số tên, đồng thời nhấn mạnh "chín" là hư số.

Một danh mục phổ biến trong diễn giải hiện đại (dẫn dụ minh họa)

Tên (Hán Việt)	Chữ Hán	Pinyin	Liên hệ hình tượng (tóm lược)
Tù Ngưu	囚牛	qiúniú	Nhạc khí
Nhai Tí	睚眦	yázì	Dao/kiếm
Triều Phong	嘲風	cháofēng	Góc mái, tẩu thú
Bồ Lao	蒲牢	púláo	Chuông
Toan Nghê	狻猊	suānní	Lư hương, bệ ngồi
Bá Hạ	霸下	bàxià	Bệ bia
Bệ Ngạn	狴犴	bì'àn	Cửa ngục, pháp đình
Bì Hí	贔屭	bìxì	Văn tự, bia
Xỉ Vẫn	蚩吻	chīwěn	Nóc mái, trấn hỏa

Hiện vật và ví dụ minh họa

Một số cơ sở trưng bày và dữ liệu hiện vật có các mục liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp tới các mô-típ thường được thuyết minh theo khung "long sinh cửu tử". Ví dụ:

• Một trang của Bảo tàng Quốc gia Trung Quốc (中国国家博物馆) giới thiệu hiện vật "bích ngọc C hình long" (碧玉C形龙) thuộc văn hóa Hồng Sơn (红山文化), nêu nơi phát hiện, kích thước và cách gọi "Trung Hoa đệ nhất long" (中华第一龙).
• Một mục từ về giải trĩ (獬豸) trong thuyết minh bảo tàng được dùng để minh họa cách hình tượng "linh thú" được gắn với chức năng biểu trưng trong văn hóa vật chất.
• Một mục trong cơ sở dữ liệu mở của Bảo tàng Cố Cung Quốc gia (國立故宮博物院) ghi nhận hiện vật mang mô-típ "龙九子" (như "「龍九子」墨"), phản ánh sự hiện diện của đề tài này trong đồ dùng và văn phòng tứ bảo giai đoạn hậu kỳ.

Trong diễn ngôn đương đại

Trong truyền thông phổ biến và thuyết minh bảo tàng, "long sinh cửu tử" thường được dùng như một khung kể chuyện giúp công chúng ghi nhớ tên gọi và liên hệ giữa hình tượng với vị trí/chức năng trên kiến trúc và đồ vật. Một số trình bày đương đại cũng nhấn mạnh tính không cố định của danh mục và coi đây là cách nói ước lệ.

Một số bài viết giới thiệu cho công chúng và tạp chí học thuật đại chúng cũng xem mô-típ này như một trường hợp giao thoa giữa truyền thuyết, danh xưng dị thú và hệ biểu tượng trang trí trong văn hóa vật chất.

Xem thêm

• Rồng (thần thoại)
• Kiến trúc Trung Quốc
• Tử Cấm Thành

Liên kết ngoài

• "龙生九子" trên website Bảo tàng Cố Cung